Gidrosfera — Yer yuzasida, Yer ostida va Yer yuzasidan yuqorida (atmosferada) uchraydigan suvning jami massasi (combined mass)dir. Hisob-kitoblarga ko‘ra, Yerda 1386 million kub kilometr suv mavjud. Bunga yer osti suvlari (groundwater), okeanlar, ko‘llar va irmoqlardagi suvning suyuq hamda muzlagan (frozen) holatlari kiradi. Yer yuzasining taxminan 75% qismi — ya’ni qariyb 361 million kvadrat kilometr maydon — okeanlar bilan qoplangan.

Gidrologik aylanish (Hydrological Cycle)

Gidrologik aylanish suvni bir holatdan yoki “rezervuar”dan boshqasiga ko‘chirib turadi. Rezervuarlarga atmosferadagi namlik (atmospheric moisture) — jumladan qor (snow), yomg‘ir (rain) va bulutlar (clouds), shuningdek, irmoqlar (streams), okeanlar, daryolar, ko‘llar, yer osti suvlari (groundwater), yer osti akviferlari (subterranean aquifers), qutbiy muz qalpoqlari (polar ice caps) hamda suvga to‘yingan tuproq (saturated soil) kiradi.

Aslida, Quyosh energiyasi (solar energy) issiqlik va yorug‘lik manbai bo‘lib xizmat qiladi, gravitatsiya esa suvning bir holatdan boshqasiga o‘tishini bir necha soatdan minglab yillargacha davom etadigan davrlar ichida ta’minlaydi. Bug‘lanishning (evaporation) katta qismi okeanlardan sodir bo‘ladi va suv qor yoki yomg‘ir ko‘rinishida yana Yerga qaytadi.

Gidrosferaning ahamiyati (Importance of Hydrosphere)

Gidrosfera barcha suv havzalari, aysberglar (icebergs) va Yer atmosferasidagi (earth’s atmosphere) suv bug‘ini (water vapour) o‘z ichiga oladi. Gidrosferadagi suvning 97 foizi okeanlarda joylashgan. Daryolar, ko‘llar va quruqlikdagi boshqa suv havzalari hamda yer osti suvlari esa gidrosferadagi jami suvning kichik foizini tashkil etadi.

Quyida ushbu qatlamning ahamiyati keltirilgan:

• Gidrologik aylanishni (hydrological cycle) saqlab turishga yordam beradi.
• Suvning ko‘chishi/harakatlanishi uchun qulay transport (transport) vositasi hisoblanadi.
• Yer iqlimida (earth’s climate) muhim rol o‘ynaydi.

Gidrosfera haqida faktlar (Hydrosphere Facts)

Yer yuzasidagi suv miqdori vaqt o‘tishi bilan deyarli o‘zgarmay qoladi. Bu shuni anglatadiki, bugun Yerda mavjud bo‘lgan suv miqdori dinozavrlar Yerda kezib yurgan paytdagi suv miqdori bilan bir xil. Chuchuk suvning 68,7 foizi doimiy qor (permanent snow) ko‘rinishida mavjud. Yerdagi suvning umumiy miqdori taxminan 333 million kub mil yoki 1 386 million kub kilometrni tashkil etadi.

Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ

S1

Gidrosfera (hydrosphere) nima?

Gidrosfera — Yer yuzasida, Yer ostida va Yer yuzasidan yuqorida uchraydigan suvning jami massasi. Taxminlarga ko‘ra, Yerda 1386 million kub kilometr suv mavjud.

S2

Atmosfera (atmosphere) nima?

Atmosfera — Yerdagi barcha hayotni himoya qiluvchi gazlar qatlami bo‘lib, haroratni nisbatan tor oraliqda ushlab turadi va Quyosh nurlarining zararli qismini to‘sib qoladi.

S3

Suv aylanishi (water cycle) nima?

Suv aylanishi, gidrologik aylanish (hydrologic cycle / hydrological cycle) deb ham ataladi. U Yer yuzasida, Yer yuzasidan yuqorida va Yer ostida suvning uzluksiz harakatlanishini tasvirlaydi.

S4

Nega suv, ayniqsa yomg‘ir suvi, bir muddatdan keyin “yo‘qolib” ketadi?

Suv turli modda holatlariga o‘ta olish xususiyatiga ega. Qizdirilganda suv gaz holatiga o‘tib bug‘ (vapour) hosil qiladi. Hosil bo‘lgan suv bug‘lari havo oqimi bilan olib ketiladi va ko‘rinmaydi. Shu bois tomlar va yo‘llarda suv go‘yo yo‘qolib qolgandek tuyuladi. Bu jarayon bug‘lanish (evaporation) deb ataladi.

S5

Litosfera (lithosphere) nima?

Litosfera — Yerning qattiq, eng tashqi qobig‘i (rigid, outermost shell). U Yer po‘sti (crust) va yuqori mantiyaning (upper mantle) ming yillar yoki undan katta vaqt miqyoslarida elastik tutadigan (behaves elastically) qismidan tashkil topadi.