Qit’a (lotincha continens — “qamrab oluvchi, uzluksiz”) — bu yer po‘stining katta qismi bo‘lib, uning asosiy qismi quruqlikdan iborat, faqat chekkalari okean suviga botgan bo‘ladi.

“Qit’a” tushunchasiga mazmungan yaqin atama sifatida materik ham qo‘llanadi.

Geologik ma’noda qit’a — kontinental tipdagi qobiqdan tashkil topgan yirik blok bo‘lib, quruqlikdan tashqari unga yoyilgan materik chekkasi, shelf (qirg‘oq shelfi) va ular ustidagi orollar ham kiradi. Qit’alarning chizig‘i geologik vaqt davomida o‘zgaradi. Ilgarigi geologik davrlarda mavjud bo‘lgan qit’alar paleoqit’alar deb ataladi.

Kontinental modellar

Terminologiya

Materik — dengiz va okeanlar bilan o‘ralgan keng quruqlik maydoni. Materik — geologik tushuncha. Materiklar orasidagi quruqlikdagi chegara pereshyek (перешеек, isthmus) lar bo‘ylab o‘tadi: Panama pereshyegi — Shimoliy va Janubiy Amerika orasida; Suvaysh pereshyegi — Afrika va Yevraziya orasida.

Materiklar soni oltita:

• Yevroosiyo;
• Afrika
• Shimoliy Amerika
• Janubiy Amerika
• Avstraliya
• Antarktida

Geologiyada materikka ko‘pincha uning suv osti chekkalari, shu jumladan u joylashgan shelf va undagi orollar ham kiritiladi. Tektonik nuqtayi nazardan materiklar — litosferaning kontinental tuzilishdagi qismlari.

Shuningdek, tarixiy-madaniy mazmundagi yaqin tushuncha — dunyo qismlari (ruscha: части света) mavjud. Yevraziya materigida ikki dunyo qismi — Yevropa va Osiyo, “Amerika” dunyo qismi esa ikki materikni — Janubiy Amerika va Shimoliy Amerikani o‘z ichiga oladi.

Dunyo qismlari odatda quyidagicha ajratiladi:

• Osiyo;
• Afrika;
• Amerika;
• Yevropa;
• Avstraliya va Okeaniya;
• Antarktika (Antarktida, uning qirg‘oq dengizlari va orollari bilan birga).

Ba’zan Okeaniya va Arktika alohida dunyo qismlari sifatida ko‘riladi.

Yevropa va Osiyo o‘rtasidagi chegara shimoldan janubga odatda Ural tog‘larining sharqiy yon bag‘irlari, keyin Emba (yoki Ural daryosi) bo‘ylab Kaspiy dengizigacha, Kavkazning shimolida Kuma va Manich daryolari (yoki Buyuk Kavkaz suv bo‘luvchisi) orqali Azov dengizigacha, undan keyin Qora dengiz, Marmar dengizi va O‘rta yer dengizi bo‘ylab o‘tadi. Bu chiziq yagona qat’iy variant emas — dunyoda qabul qilingan bir necha talqindan biri, xolos.

Mavjud qit’alar

Yevraziya

Yevroosiyo — Yer yuzidagi eng yirik materik va to‘rt okean bilan o‘ralgan yagona qit’a: janubda Hind okeani, shimolda Shimoliy Muz okeani, g‘arbda Atlantika okeani, sharqda Tinch okean. Qit’a Shimoliy yarimsharda 9° g‘. u. dan 169° g‘. u. gacha cho‘zilgan, Yevraziyaga kiruvchi ba’zi orollar Janubiy yarimsharda joylashgan. Qit’aning asosiy qismi Sharqiy yarimsharda, ammo eng g‘arbiy va eng sharqiy chekkalari G‘arbiy yarimsharga o‘tadi. G‘arbdan sharqqa ~16 ming km, shimoldan janubga ~8 ming km cho‘ziladi; maydoni 53,6 mln km², bu Yer quruqligining uchdan biridan ko‘prog‘idir. Orollar maydoni ~2,75 mln km².

Evroosiyo

Yevropa va Osiyo o‘rtasidagi chiziq odatda Ural tog‘lari sharqiy yon bag‘irlari, Ural va Emba daryolari, Kaspiy dengizining shimoli-g‘arbiy qirg‘og‘i, Kuma daryosi, Kumo–Manich botiqligi, Manich daryosi, Qora dengizning sharqiy va janubiy qirg‘oqlari, Bosfor bo‘g‘ozi, Marmar dengizi, Dardanel bo‘g‘ozi, Egey va O‘rta yer dengizlari orqali o‘tadi. Bu bo‘linish tarixan shakllangan; tabiiy-geografik jihatdan Yevropa va Osiyo o‘rtasida keskin chegara yo‘q. Qit’a hozirgi vaqtda quruqlikning uzluksizligi, tektonik konsolidatsiyasi va ko‘plab iqlim jarayonlarining birligi bilan birlashgan.

Qit’aning quruqlikdagi chegarasi Afrika bilan Suvaysh pereshyegi orqali tutashadi.

Shimoliy Amerika

Shimoliy Amerika — Yer sayyorasining qit’alaridan biri, sayyoraning G‘arbiy yarimsharining shimolida joylashgan. G‘arbida Tinch okeani (shu jumlada Bering dengizi, Alyaska va Kaliforniya qo‘ltiklari), sharqida Atlantika okeani (shu jumlada Labrador, Karib, Avliyo Lavrentiy qo‘ltig‘i va Meksika qo‘ltig‘i), shimolda Shimoliy Muz okeani (shu jumlada Bofort, Baffin, Grenland dengizlari va Gudzon qo‘ltig‘i) bilan o‘ralgan. G‘arbdan qit’a Yevraziyadan Bering bo‘g‘ozi bilan ajraladi. Janubda Shimoliy va Janubiy Amerika chegarasi Panama pereshyegi bo‘ylab o‘tadi.

Shimoliy Amerika

Shimoliy Amerikaga ko‘plab orollar kiradi: Grenlandiya, Kanada arktik arxipelagi, Aleut orollari, Vankuver oroli, Aleksandr arxipelagi va boshqalar. Maydoni bo‘yicha Shimoliy Amerika qit’alar orasida 3-o‘rinda: orollar bilan birga 24,25 mln km², orollarsiz 20,36 mln km².

Janubiy Amerika

Janubiy Amerika — Amerikadagi janubiy qit’a. Asosan G‘arbiy va Janubiy yarimsharlarda joylashgan bo‘lsa-da, qit’aning bir qismi Shimoliy yarimsharga o‘tadi. G‘arbda Tinch okeani, sharqda Atlantika okeani bilan o‘ralgan; shimolda Shimoliy Amerika bilan chegaradosh (chegara Panama pereshyegi va Karib dengizi bo‘ylab o‘tadi).

Janubiy Amerikaga bir qator orollar kiradi, ularning ko‘pi qit’a davlatlariga tegishli. Karib hududlari Shimoliy Amerika tarkibiga kiritiladi. Kolumbiya, Venesuela, Gayana, Surinam va Fransuz Gvianasi kabi Karib dengizi bilan tutash Janubiy Amerika mamlakatlari Karib Janubiy Amerikasi nomi bilan ham tanilgan.

Janubiy Amerika

Yirik daryo tizimlari — Amazonka, Orinoko va Parana; ularning umumiy havzasi ~7 mln km² (Janubiy Amerika maydoni 17,8 mln km²). Ko‘pchilik ko‘llar And tog‘larida; eng kattasi va dunyodagi eng baland suv yo‘li ochiq ko‘l — Titikaka (Boliviya va Peru chegarasida). Maydon bo‘yicha eng yirik ko‘l — Marakaybo (Venesuela), u sayyoradagi eng qadimgi ko‘llardan biridir.

Dunyodagi eng baland sharshara — Anxel — shu yerda; shuningdek, eng qudratli sharsharalardan biri Iguasu ham shu qit’ada. Janubiy Amerika maydoni 17,8 mln km² — qit’alar orasida 4-o‘rin.

Afrika

Afrika — Yevraziyadan keyingi 2-o‘rindagi yirik materik; shimolda O‘rta yer dengizi, shimoli-sharqda Qizil dengiz, g‘arbda Atlantika okeani, sharq va janubda Hind okeani bilan o‘ralgan. “Afrika” atamasi dunyo qismi sifatida Afrika materigi va unga tutash orollar majmuini ham anglatadi.

Afrika

Afrika qit’asini ekvator kesib o‘tadi va bir necha iqlim zonalarini qamrab oladi; u yagona qit’a bo‘lib, shimoliy subtropikdan janubiy subtropik iqlim kamarigacha cho‘zilgan. Doimiy yog‘in va sug‘orishning yetishmasligi (shuningdek, muzliklar yoki tog‘ tizimlaridagi suv tutgich gorizontining kamligi) tufayli, iqlim jarayonlarini tabiiy tartibga solish qirg‘oq zonalaridan tashqari deyarli kuzatilmaydi. Afrikaning orollar bilan birga maydoni ~30,3 mln km², orollarsiz 29,2 mln km² (quruqlik yuzasining 20,4 %i).

Avstraliya

Avstraliya — Yerning Sharqiy va Janubiy yarimsharlarida joylashgan qit’a. Materik hududining barchasi Avstraliya Ittifoqi davlatining asosiy qismi hisoblanadi. Materik Avstraliya va Okeaniya dunyo qismiga kiradi. Shimoliy va sharqiy qirg‘oqlari Tinch okeani dengizlari — Arafur, Koral, Tasman, Timor dengizlari; g‘arb va janubiy qirg‘oqlari Hind okeani bilan yuviladi. Yaqinda yirik orollar — Yangi Gvineya va Tasmaniya joylashgan. Shimoliy-sharqiy qirg‘oq bo‘ylab 2000 km dan ortiq masofada dunyodagi eng katta marjon rifi — Buyuk to‘siq rifi cho‘ziladi [10]. Avstraliya — Yerning eng kichik qit’asi; maydoni 7,66 mln km² (~5 % quruqlik).

Avstraliya

Antarktida

Antarktida — Yerning eng janubida joylashgan qit’a; uning markazi Janubiy qutb yaqinida. Qit’a Janubiy okean suvlari bilan o‘ralgan. “Antarktika” dunyo qismi Antarktida materigi va uning yaqin orollarini o‘z ichiga oladi.

Antarktida — eng baland materik (o‘rtacha balandligi ~2040 m). Bu yerda sayyoradagi muzliklarning ~85 % i jamlangan. Doimiy aholisi yo‘q; biroq 50 dan ortiq ilmiy stansiyalar turli davlatlarga qarashli bo‘lib, qit’ani tadqiq etishga xizmat qiladi.

Antarktida

Antarktida deyarli to‘liq muz qoplami bilan qoplangan (o‘rtacha qalinlik >2500 m). Muz ostida 140 dan ortiq ko‘l mavjud; eng kattasi 1990-yillarda rossiyalik olimlar tomonidan ochilgan Vostok ko‘lidir.

Antarktida maydoni ~14,1 mln km² (quruqlik yuzasining ~10,5 %i); qit’alar ichida 5-o‘rin.

Gipotetik qit’alar

• Kenorland — geofiziklar fikricha neoarxeyda (taxminan 2,75 mlrd yil avval) mavjud bo‘lgan superqit’a . Nomlanishi kenoran bukilish fazasidan kelib chiqqan. Paleomagnit tadqiqotlar Kenorland past kengliklarda joylashganini ko‘rsatadi.
• Nuna (shuningdek Kolumbiya, Hudsonland) — taxminan 1,8–1,5 mlrd yil avval mavjud bo‘lgan superqit’a (maksimal yig‘ilishi ~1,8 mlrd yil avval) . Uning mavjudligi haqidagi farazni 2002-yilda J. Rodjers va M. Santos ilgari surgan . Vaqti paleoproterozoy eriga to‘g‘ri keladi  va taxminan eng qadimiy superqit’a hisoblanadi. U qadimiy platformalar avvalgi qit’alari — Lavrentiya, Fennosarmatiya, Ukraina qalqoni, Amazonia, Avstraliya va, ehtimol, Sibir, Sino-Koreya platformasi va Kalahari platformasining ajdod-platosidan tuzilgan. Kolumbiya qit’asining mavjudligi geologik va paleomagnit dalillarga tayangan.