Yer
Sayyora
2025-yilda olingan Yer surati, meteorologik sunʼiy yoʻldan Meteosat-12
Orbital xususiyatlari
Epoxa: J2000.0
Perigeliy	147 098 290 km 0,98329134 a. b.
Afeliy	152 098 232 km 1,01671388 a. b.
Katta yarim oʻq (a)	149 598 261 km 1,00000261 a. b.
Orbita ekssentrisiteti (e)	0,01671123
Yulduzlarga nisbatan aylanish davri aylanish	365,256363004 kun 365 sutka 6 soat 9 daq. 10 son.
Orbital tezlik (v)	29,783 km/s 107 218 km/soat
Oʻrtacha anomaliya (Mo)	357,51716°
Qiyalik (i)	7,155° (Quyosh ekvatoriga nisbatan), 1,57869° ( invariant tekislikka)
Koʻtariluvchi tugunning uzunligi (Ω)	348,73936°
Peritsentr argumenti (ω)	114,20783°
Qaysi jismning yoʻldoshi	Quyosh
Yoʻldoshlari	Oy va 8300 dan ortiq sunʼiy yoʻldosh
Fizik xususiyatlari
Qutbiy siqiqlik	0,0033528
Ekvatorial radius	6378,1 km
Qutbiy radius	6356,8 km
Oʻrtacha radius	6371,0 km
Katta aylana uzunligi	40 075,017 km (ekvator boʻylab) 40 007,863 km (meridian boʻylab)
Sirt yuzasi (S)	510 072 000 km² 148 940 000 km² quruqlik (29,2 %) 361 132 000 km² suv (70,8 %)
Hajmi (V)	1,08321⋅1012 km³
Massasi (m)	5,9726⋅1024 kg (3⋅10-6 M☉)
Oʻrtacha zichlik (ρ)	5,5153 g/sm³
Erkin tushish tezlanishi ekvatorda (g)	9,780327 m/s² (0,99732 g)
Birinchi kosmik tezlik (v1)	7,91 km/s
Ikkinchi kosmik tezlik (v2)	11,186 km/s
Ekvatorial aylanish tezligi	1674,4 km/soat (465,1 m/s)
Aylanish davri (T)	0,99726968 sutka (23h 56m 4,100s) — yulduzlarga nisbatan aylanish davri, 24 soat — oʻrtacha quyosh sutkasining davomiyligi
Oʻqning ogʻishi	23°26ʹ21ʺ,4119
Albedo	0,306 (Bond) 0,434 (geometrik)
Harorat
	min. oʻrt. maks.
Selsiy	−89,2 °C 14 °C 56,7 °C
Kelvin	184 K 287,2 K 329,9 K
Atmosfera
Tarkibi: 78,08 % — azot (N2) 20,95 % — kislorod (O2) 0,93 % — argon (Ar) 0,04 % — karbonat angidrid (CO2) Taxminan 1 % suv bugʻi (iqlimga qarab)
Vikimedia omboridagi mediafayllar
Vikimaʼlumotdagi maʼlumotlar ?

Yer — Quyoshdan uzoqligi boʻyicha uchinchi sayyora boʻlgan Quyosh tizimi jismidir. U eng zichsayyora boʻlib, diametri va massasi boʻyicha beshinchi oʻrinda turadi, shuningdek, Yer tipidagi sayyoralarorasida eng yirigidir. Bu guruhga Merkuriy, Venera va Marsham kiradi. U hozir insoniyatga maʼlum boʻlgan Koinotdayagona tirik organizmlar yashaydigan jismdir.

Publitsistika va ilmiy-ommabop adabiyotlarda quyidagi sinonim atamalar ham ishlatiladi: dunyo, moviy sayyora, Terra ( lotincha Terra).

Ilmiy maʼlumotlarga koʻra, Yer Quyosh tumanligidan taxminan 4,54 milliard yil avval paydo boʻlgan va koʻp oʻtmay oʻzining yagona tabiiy yoʻldoshi — Oyga ega boʻlgan. Hayottaxminan 4,25 milliard yil avval, yaʼni Yer paydo boʻlganidan koʻp oʻtmay vujudga kelgan deb hisoblanadi. Oʻshandan buyon biosfera Yerning atmosferasini va boshqa abiotik omillarnisezilarli darajada oʻzgartirib, aerob organizmlar sonining koʻpayishiga, shuningdek, ozon qatlaminingshakllanishiga sabab boʻlgan. U Yerning magnit maydoni bilan birgalikda hayot uchun zararli Quyosh nurlanishinisusaytiradi va shu orqali Yerda hayot mavjud boʻlishi uchun zarur sharoitlarni saqlab turadi. Nurlanish, yaʼni Yer poʻstiningoʻzidan kelib chiqadigan radiatsiya, Yer paydo boʻlganidan buyon undagi radionuklidlarningasta-sekin parchalanishi tufayli sezilarli darajada kamaygan. Yer poʻsti bir necha boʻlakka, yaʼni tektonik plitalargaboʻlingan. Ular Yer yuzasida yiliga bir necha santimetr tezlikda harakatlanadi. Yerning tarkibi, tuzilishi va rivojlanish qonuniyatlarini oʻrganuvchi fan geologiya deb ataladi..

Sayyora yuzasining taxminan 70,8 foizini Dunyo okeani, qolgan qismini esa qitʼalar va orollaregallaydi. Materiklarda esa daryolar, koʻllar, yerosti suvlari va muzliklar mavjud. Ular Dunyo okeani bilan birgalikda gidrosferani tashkil etadi. Suyuq suvmaʼlum barcha hayot shakllari uchun zarur, ammo u Yer sayyorasidan boshqa Quyosh tizimidagi maʼlum biror sayyora yoki planetoid sirtida uchramaydi. Yer qutblari muz qoplami bilan qoplangan. Ular dengiz muzi bilan qoplangan Arktika va Antarktika muz qalqonini oʻz ichiga oladi.

Yer ichki qismi yetarli darajada faol boʻlib, juda qalin va qovushqoq qatlam — mantiyadaniborat. U suyuq tashqi yadroni, yaʼni Yer magnit maydonimanbayini va qattiq ichki yadroniqoplab turadi. Ichki yadro taxminan temir va nikeldan iborat. Fizik xususiyatlari va orbital harakati Yerdagi hayotning soʻnggi 3,5 milliard yil davomida saqlanishiga imkon bergan. Turli baholarga koʻra, Yerda tirik organizmlar mavjud boʻlishi uchun qulay sharoit yana 0,5—2,3 milliard yil davomida saqlanadi.

Yer boshqa jismlar bilan oʻzaro taʼsirlashadi (gravitatsion kuchlar orqali tortishadi), bu jismlar koinotdajoylashgan, jumladan, Quyosh va Oyham shular jumlasidan. Yer Quyosh atrofida toʻliq aylanishni taxminan 365,26 quyosh sutkasida amalga oshiradi. Bu — siderik yildeyiladi. Yerning aylanish oʻqi orbita tekisligiga perpendikulyar yoʻnalishga nisbatan 23,44° qiyalashgan. Bu sayyora sirtida bir tropik yil — 365,24 quyosh sutkasi davriyligidagi fasliy oʻzgarishlarni keltirib chiqaradi. Hozir sutka taxminan 24 soat davom etadi. Oy taxminan 4,53 milliard yil oldin Yer atrofidagi orbitada aylana boshlagan. Oyning Yerga gravitatsion taʼsiri okeanlardagi suv qalqishi va qaytishigasabab boʻladi. Shuningdek, Oy Yer oʻqining ogʻishini barqarorlashtiradi va Yer aylanishini asta-sekin sekinlashtiradi. Ayrim nazariyalarga koʻra, asteroidlarning Yerga qulashi atrof-muhit va Yer yuzasida katta oʻzgarishlar yuzaga keltirib, xususan, koʻplab tirik organizm turlarining ommaviy qirilib ketishiga sabab boʻlgan.

Sayyorada taxminan 8,7 million turdagi tirik mavjudotlar, jumladan, inson. Insoniyat Yer hududini 193 ta davlatga — — BMT aʼzosiga, 2 ta BMT Bosh Assambleyasida kuzatuvchi davlatga, 8 , qisman tan olingan va tan olinmagan davlatlarga va 2 ta alohida siyosiy maqomga ega davlatgaajratgan. Insoniyat madaniyatida olam tuzilishi haqida turli tasavvurlar shakllangan. Bular orasida yassi Yer, dunyoning geotsentrik tizimi va Geya gipotezasihisoblanadi. Unga koʻra Yer bitta superorganizm.

Yer va boshqa Quyosh tizimi sayyoralarining shakllanishini tushuntiruvchi hozirgi ilmiy faraz Quyosh tumanligi gipotezasiboʻlib, unga koʻra Quyosh tizimi yulduzlararo chang va gazdan iborat ulkan bulutdan hosil boʻlgan. Bulut asosan vodorod va geliydaniborat boʻlib, ular Katta portlashdansoʻng paydo boʻlgan, shuningdek, ogʻirroq kimyoviy elementlardantashkil topgan. Ular oʻta yangi yulduzlarportlashlaridan qolgan. Taxminan 4,5 milliard yil oldin bulut siqila boshlagan. Bunga, ehtimol, bir necha yorugʻlik yili uzoqlikda portlagan oʻta yangi yulduz zarba toʻlqini sabab boʻlgan. Bulut qisqara boshlagach, uning burchak momenti, gravitatsiya va inersiya uni aylanish oʻqiga tik boʻlgan protoplanetar disk shaklida yassilagan. Shundan keyin protoplanetar diskdagi boʻlaklar tortishish kuchi taʼsirida toʻqnashib, birlashgan va dastlabki planetoidlarni hosil qilgan.

Akksretsiya jarayonida Quyosh tizimi shakllanishidan qolgan planetoidlar, chang, gaz va boʻlaklar birlashib, tobora yirik jismlarni va sayyoralarni hosil qilgan. Yer 4,54±0,04 milliard yil oldin shakllangan. Sayyoraning shakllanish jarayoni 10—20 million yil davom etgan.

Oy keyinroq — 4,527±0,01 milliard yil oldin shakllangan, ammo uning kelib chiqishi hanuz aniq emas. Asosiy gipotezaga koʻra, Oy qiya toʻqnashuvdan keyin qolgan moddaning akksretsiyasi natijasida hosil boʻlgan. Yer bilan toʻqnashgan jismning oʻlchami Marsga yaqin, massasi esa Yer massasining 10—12 foiziga teng boʻlgan (baʼzan u «Teya» deb ataladi). Bu toʻqnashuvda, boshqa toʻqnashuvga qaraganda, taxminan 100 million marta koʻproq energiya ajralgan. Oʻsha toʻqnashuv, ehtimol, dinozavrlarning qirilib ketishigasabab boʻlgan. Bu energiya Yerning tashqi qatlamlarini bugʻlantirish va ikkala jismni eritish uchun yetarli edi. Mantiyaning bir qismi Yer orbitasiga otilgan; bu Oyda metallar kamligi va uning noodatiy tarkibini tushuntiradi. Otilgan modda tortishish kuchi taʼsirida sharsimon shaklga kelib, Oyni hosil qilgan.

Dastlabki Yer akksretsiya natijasida kattalashgan va metallar hamda minerallarni eritish darajasida qizigan. Temir, shuningdek, geokimyoviy jihatdan oʻxshash unga siderofil elementlar, zichligi silikatlar va alyumosilikatlardanyuqori boʻlgani sababli Yer markaziga choʻkkan. Bu Yerning Yer ichki qatlamlarining , yaʼni ichki qatlamlarning mantiya va metall yadroga ajralishiga olib kelgan. Bular Yer shakllana boshlaganidan atigi 10 million yil oʻtgach sodir boʻlib, qatlamli tuzilishni va Yer magnit maydonini.

shakllantirgan. Yer poʻstidan gazlarning ajralishi hamda vulqon faolligi dastlabki atmosferani hosil qilgan. Suv bugʻining, shuningdek, kometalar va asteroidlarorqali kelgan muz taʼsirida kuchaygan kondensatsiyasi okeanlarning hosil boʻlishiga olib kelgan. Yer atmosferasi oʻsha davrda yengil atmofil elementlar — vodorod va geliydan iborat edi. Ammo unda hozirgiga nisbatan karbonat angidrid ancha koʻp boʻlib, bu Quyosh yorqinligi oʻsha paytda hozirgi darajaning oshmagan 70 foizidan oshmaganiga qaramay, okeanlarning muzlab qolishining oldini olgan. Taxminan 3,5 milliard yil oldin Yer magnit maydonipaydo boʻlib, atmosferani Quyosh shamoli.

taʼsirida yoʻqolishdan saqlagan. Yuz millionlab yillar davomida Yer sirtining koʻrinishi doim oʻzgarib turgan: qitʼalar paydo boʻlib va yemirilib, sirt boʻylab harakatlangan, goh superqitʼagabirlashib, goh alohida materiklarga ajralgan. Masalan, taxminan 750 million yil avval yagona Rodiniyaparchalanib, uning qismlari keyinchalik Pannotiyaga (600—540 million yil oldin), soʻng esa soʻnggi superqitʼa — Pangeyagabirlashgan. Pangeya 180 million yil avval parchalanib ketgan.

Geoxronologik shkala — Yer tarixining geologik vaqt shkalasi boʻlib, geologiya va paleontologiyadayuz minglab va millionlab yillik oraliqlar uchun oʻziga xos taqvim sifatida ishlatiladi. Birinchi marta fanerozoy geoxronologik shkalasini fanerozoy ingliz geologi A. Xolms tomonidan 1938-yilda taklif etilgan. dokembriy geoxronologik shkalasi esa fauna qoldiqlari yoʻqligi sababli asosan togʻ jinslarining mutlaq yoshini aniqlash maʼlumotlariga asoslangan.

Yer tarixi turli vaqt oraliqlariga boʻlinadi. Ularning chegaralari oʻsha davrlarda sodir boʻlgan eng muhim voqealar bilan belgilanadi.

Fanerozoy eralari chegaralari yirik evolyutsion voqealar — global qirilib ketishlar asosida ajratilgan. Paleozoy erasi mezozoydan Yer tarixidagi eng yirik Perm ommaviy qirilib ketishi orqali ajratiladi. Mezozoy erasi kaynozoydan boʻr–paleogen qirilib ketishi orqali ajratiladi.

Kaynozoy erasi uch davrga boʻlinadi: paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr (antropogen). Ular oʻz navbatida geologik epoxalarga boʻlinadi: paleogen — paleotsen, eotsen va oligotsen; neogen — miotsen va pliotsen. Antropogen esa pleystotsen va golotsendan iborat..

Yerda hayotning paydo boʻlishi haqida bir qator nazariyalar mavjud. Taxminan 3,5—3,9 milliard yil oldin «soʻnggi universal umumiy ajdod» paydo boʻlgan va undan keyin boshqa barcha tirik organizmlar kelib chiqqan.

Fotosintezning rivojlanishi tirik organizmlarga Quyosh energiyasidan bevosita foydalanish imkonini berdi. Bu kislorod bilan boyishi atmosferaning taxminan 2,5 milliard yil avval kislorod bilan toʻlishiga, yuqori qatlamlarda esa ozon qatlamishakllangan. Kichik hujayralarning yiriklari bilan simbiozi murakkab hujayralarning rivojlanishiga — — eukariotlargaolib kelgan. Taxminan 2,1 milliard yil avval koʻp hujayrali organizmlar paydo boʻlib, atrof-muhitga moslashishda davom etgan. Zararli ultrabinafsha nurlanishni ozon qatlami yutishi tufayli hayot Yer yuzasiga tarqala boshlagan.

1960-yilda «Qor toʻpi Yer»gipotezasi ilgari surilgan. Unga koʻra 750 va 580 million yil oldin orasida Yer butunlay muz bilan qoplangan boʻlgan. Bu faraz kembriy portlashini — taxminan 542 million yil avval koʻp hujayrali hayot shakllari xilma-xilligining keskin ortishini izohlaydi. Hozirda bu faraz tasdiqlovchi dalillar olgan:

«Bu Sturtiy muzlik davrida muz tropik kengliklargacha yetganini birinchi marta koʻrsatadigan bevosita dalildir. Demak, oʻsha muzlanish davrida haqiqatan ham “Qor toʻpi Yer” mavjud boʻlgan», — deydi tadqiqot yetakchi muallifi Frensis Makdonald (Francis A. Macdonald) Garvard universitetidan (Harvard University). «Maʼlumotlarimizga koʻra, bu muzlanish kamida 5 million yil davom etgan».

Oʻrganilgan muzlik yotqiziqlarining yoshi Kanadaning shimoli-sharqida 930 mil [1500 km] ga choʻzilgan yirik magmatik provinsiya yoshiga yaqin. Bu sayyoraning muz asoratidan xalos boʻlishida vulqonizm katta rol oʻynaganini bilvosita tasdiqlaydi.

Taxminan 1200 million yil oldin dastlabki suv oʻtlari, taxminan 450 million yil avval esa birinchi oliy oʻsimliklar. Umurtqasiz hayvonlar ediakariy davrida, umurtqalilar esa kembriy portlashi davrida, taxminan 525 million yil oldin paydo boʻlgan.

Kembriy portlashidan keyin beshta ommaviy qirilib ketishsodir boʻlgan. Perm davrioxiridagi qirilib ketish Yer tarixidagi eng yirigi boʻlib, sayyoradagi tirik mavjudotlarning 90 foizidan ortigʻini yoʻq qilgan. Perm falokatidan keyin quruqlikdagi umurtqalilar orasida arxozavrlareng keng tarqalgan. Ulardan Trias davri oxirida dinozavrlarkelib chiqqan. Ular Yura va Boʻr davrlarida sayyorada ustunlik qilgan. 66 million yil avval boʻr–paleogen qirilib ketishi, ehtimol, meteoritqulashi oqibatida yuz bergan va qush boʻlmagan dinozavrlar hamda boshqa yirik sudralib yuruvchilarni yoʻq qilgan. Ammo sutemizuvchilar, oʻsha davrda kichik hasharotxoʻr hayvonlar, shuningdek, dinozavrlarning evolyutsion tarmogʻi boʻlgan qushlarning koʻpchiligi omon qolgan. Soʻnggi 65 million yilda sutemizuvchilarning juda koʻp turlari rivojlangan, bir necha million yil avval esa maymunsimon hayvonlar tik yurishqobiliyatiga ega boʻlgan. Bu qurollardan foydalanishni, oziq topishga va katta miya zaruratini oshirgan muloqotni rivojlantirgan. Dehqonchilik, keyin esa sivilizatsiyaning rivojlanishi qisqa vaqtda insonlarga tabiatga va boshqa turlarning soniga misli koʻrilmagan darajada taʼsir qilish imkonini bergan.

Soʻnggi muzlik davri taxminan 40 million yil avval boshlanib, eng kuchli bosqichi pleystotsen davrida, taxminan 3 million yil oldin kuzatilgan. Yer sirti oʻrtacha haroratining uzoq va sezilarli oʻzgarishlari Quyosh tizimining Galaktika markazi atrofidagi aylanish davri (taxminan 200 million yil) bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, kichikroq amplitudali va qisqaroq sovish-isish sikllari ham mavjud (qarang: Milankovich sikllari). Ular har 40—100 ming yilda takrorlanadi va yaqqol avtotebranish xususiyatiga ega. Ehtimol, ular butun biosferaning Yer iqlimini barqarorlashtirishga intiluvchi teskari aloqa mexanizmlaridan kelib chiqadi (qarang: Geya gipotezasi, uni Jeyms Lavlok).

ilgari surgan). Shimoliy yarimshardagi soʻnggi muzlanish sikli taxminan 10 ming yil oldin tugagan.

Yer Yer tipidagi sayyoralargamansub boʻlib, gaz gigantlaridanfarqli ravishda, masalan, Yupiter, qattiq sirtga ega. U Quyosh tizimidagi toʻrtta Yer tipidagi sayyora orasida ham oʻlchami, ham massasi boʻyicha eng yirigidir. Shuningdek, ushbu toʻrtta sayyora orasida Yer eng yuqori zichlik, sirt gravitatsiyasi va magnit maydonigaega. U faol plitalar tektonikasi.

mavjudligi maʼlum boʻlgan yagona sayyoradir. Yer qaʼri kimyoviy va fizik (reologik) xususiyatlari boʻyicha qatlamlarga boʻlinadi. Biroq boshqa Yer tipidagi sayyoralardan farqli ravishda, Yerda aniq ajralgan tashqi va ichki yadromavjud. Yerning tashqi qatlami asosan silikatlardan tashkil topgan qattiq qobiqdir. Mantiyadan u boʻylama seysmik toʻlqinlar — tezligi keskin oshadigan chegara —.

Moxorovichich sirti bilan ajraladi. Qattiq poʻst va mantiyaning qovushqoq yuqori qismi birgalikda litosferanihosil qiladi. Litosfera ostida astenosfera— yuqori mantiyadagi nisbatan past qovushqoqlik, qattiqlik va mustahkamlikka ega qatlam joylashgan.

Mantiya kristall tuzilishidagi sezilarli oʻzgarishlar sirt ostida 410—660 km chuqurlikda, yaʼnioʻtish zonasidayuz beradi. Bu zona yuqori va quyi mantiyani ajratadi. Mantiya ostida eritilgan temir, shuningdek, nikel, oltingugurt va kremniy — aralashmasidan tashkil topgan suyuq qatlam —Yer yadrosi mavjud. Seysmik oʻlchovlarga koʻra, u ikki qismdan iborat: qattiq ichki yadro (radiusi ~ 1220 km) va suyuq tashqi yadro (radiusi ~ 2250 km).

Shakli

Asosiy maqola: Yer shakli

sayyoralari bilan taqqoslash. Yerning shakli (geoid) qutblardan siqilgan ellipsoidgayaqin. Geoidning unga yaqinlashtirilgan ellipsoiddan ogʻishi 100 metrga yetadi. Sayyoraning oʻrtacha diametri taxminan 12 742 km, aylanasi esa 40 000 kmchunki metr ilgari 1/10 000 000 ekvatordan Shimoliy qutbgacha boʻlgan masofaning Parij orqali oʻtuvchi qismining maʼlum ulushi sifatida belgilangan (Yerning qutbiy siqiqligi notoʻgʻri hisoblangani sababli, 1795-yilgi metr etaloni taxminan 0,2 mm qisqaroq chiqqan va shu bois noaniqlik mavjud).

Yerning aylanishi ekvatorial boʻrtishnihosil qiladi. Shu sababli ekvatorial diametr qutbiy diametrdan 43 km kattaroq. Yer sirtidagi eng baland nuqta — Everest togʻi (dengiz sathidan 8848 m dengiz sathidanbaland), eng chuqur joy esa Mariana botigʻi (10 994 m dengiz sathidan pastda. Ekvator boʻrtib chiqqani bois Yer markazidan eng uzoq yuzadagi nuqtalar Chimboraso vulqoni ( Ekvador ) va Uaskaran togʻi ( Peru.

Ichki tuzilishi

Asosiy maqola: Yer tuzilishi

Yer ham boshqa Yer tipidagi sayyoralarkabi qatlamli ichki tuzilishga ega. U qattiq silikatli qobiqlardan (poʻstdan, juda qovushqoq mantiyadan) va metall yadrodaniborat. Yadroning tashqi qismi suyuq (mantiyadan ancha kam qovushqoq), ichki qismi esa qattiqdir.

Ichki issiqlik

Sayyoraning ichki issiqligi akksretsiya paytida Yer shakllanishining dastlabki bosqichidan qolgan issiqlik (taxminan 20 %) va radioaktiv parchalanish natijasida hosil boʻladi. Bunda beqaror izotoplar: kaliy-40, uran-238, uran-235 va toriy-232qatnashadi. Ulardan uchtasining yarim yemirilish davri bir milliard yildan oshadi. Sayyora markazidagi harorat 6000 °C gacha (Quyosh sirtidagidan yuqori) koʻtarilishi, bosim esa 360 GPa (3,6 million atm) gacha yetishi mumkin. Yadroning issiqlik energiyasi qisman plyumlarorqali Yer poʻstiga oʻtadi. Plyumlar issiq nuqtalar va trappalarningpaydo boʻlishiga olib keladi. Yerda hosil boʻladigan issiqlikning katta qismi radioaktiv parchalanish hisobiga toʻgʻri keladi. Shu sababli Yer tarixining boshida qisqa umrli izotoplar zaxirasi tugab ulgurmagan paytda sayyoraning energiya ajratishi hozirgidan ancha yuqori boʻlgan.

Asosiy issiqlik ajratuvchi izotoplar (hozirgi holat)

Izotop	Issiqlik ajralishi, Vt/kg izotop	Yarim yemirilish davri, yil	Oʻrtacha konsentratsiyasi mantiyada, kg izotop / kg mantiya	Issiqlik ajralishi, Vt/kg mantiya
238U	9,46⋅10−5	4,47⋅109	30,8⋅10−9	2,91⋅10−12
235U	5,69⋅10−4	7,04⋅108	0,22⋅10−9	1,25⋅10−13
232Th	2,64⋅10−5	1,40⋅1010	124⋅10−9	3,27⋅10−12
40K	2,92⋅10−5	1,25⋅109	36,9⋅10−9	1,08⋅10−12

Yerning oʻrtacha issiqlik yoʻqotishi 87 mVt/m² yoki 4,42⋅10¹³ Vt (global issiqlik yoʻqotish) ni tashkil etadi. Yadro issiqligining bir qismi plyumlarga — mantiyaning issiq oqimlariga uzatiladi. Bu plyumlar trappalar, riftlar va issiq nuqtalarnihosil qilishi mumkin. Yer energiyasining eng katta qismi plitalar tektonikasi, yaʼni mantiya moddasining oʻrta okean tizmalariboʻylab koʻtarilishi natijasida yoʻqoladi. Issiqlik yoʻqotishning yana bir asosiy turi litosfera orqali kechadi; bu jarayon okeanlarda kuchliroq, chunki Yer poʻsti u yerda materiklardagiga qaraganda ancha yupqadir.

Litosfera

Litosfera ( qadimgi yunoncha λίθος «tosh» va σφαῖρα «shar, sfera») — Yerning qattiq qobigʻi. U Yer poʻsti va mantiyaningyuqori qismidan iborat. Litosfera tuzilishida harakatchan hududlar (burmali mintaqalar) va nisbatan barqaror platformalar ajratiladi. Litosferaning boʻlaklari — litosfera plitalari — nisbatan plastik astenosferaboʻylab harakatlanadi. Bu harakatlarni oʻrganish va tasvirlash bilan geologiyaning plitalar tektonikasi.

boʻlimi shugʻullanadi. Litosfera ostida astenosfera— mantiyaning tashqi qismi joylashgan. Astenosfera haddan tashqari qizigan, juda qovushqoq suyuqlik kabi tutadi; unda seysmik toʻlqinlar tezligining pasayishi jinslarning plastikligi oʻzgarishini bildiradi.

Litosferaning tashqi qobigʻini atash uchun ilgari ishlatilgan, hozir eskirgan sialatamasi togʻ jinslarining asosiy kimyoviy elementlari Si (lotincha Silicium — kremniy) va Al (lotincha Aluminium — alyuminiy).

Yer poʻsti

Asosiy maqola: Yer poʻsti

Yer poʻsti — qattiq Yerning yuqori qismi. U mantiyadan seysmik toʻlqinlar tezligi keskin ortadigan chegara — Moxorovichich chegarasiorqali ajralgan. Poʻst ikki xil: kontinental va okeanik. Okean tubida uning qalinligi 6 km, qitʼalarda esa 30—70 km. Kontinental poʻstda uch qatlam ajratiladi: choʻkindi qoplama, granitli va bazaltliqatlamlar. Okeanik poʻst asosan asosiy tarkiblijinslar va choʻkindi qoplamadan iborat. Yer poʻsti oʻlchamlari turlicha boʻlgan litosfera plitalariga boʻlingan boʻlib, ular bir-biriga nisbatan harakatlanadi. Kinematikasini bu harakatlarning plitalar tektonikasi.

tasvirlaydi. Okeanlar va materiklar ostidagi Yer poʻsti sezilarli darajada farqlanadi.

Qitʼalar ostidagi poʻst odatda 35—45 km qalinlikda, togʻli hududlarda 70 km gacha yetishi mumkin. Chuqurlashgan sari undagi magniy oksidlari va temir miqdori ortadi, kremniy dioksidi kamayadi. Bu holat ayniqsa yuqori mantiyaga (substratga) oʻtishda yaqqol koʻrinadi.

Kontinental poʻstning yuqori qismi choʻkindi va vulqon jinslaridan iborat uzluksiz boʻlmagan qatlamdir. Qatlamlar burmalanib, yoriqlar boʻylab siljishi mumkin. Qalqonlarda choʻkindi qoplama yoʻq. Pastroqda gneys va granitlardan (bu qatlamda boʻylama toʻlqinlar tezligi 6,4 km/s gacha). Uning ostida 6,4—7,6 km/s tezlikdagi bazaltli qatlam joylashadi, u metamorfik togʻ jinslari, bazaltlar va gabbroni oʻz ichiga oladi. Bu ikki qatlamning shartli chegarasi Konrad sirtideb ataladi. Boʻylama seysmik toʻlqinlar bu sirtdan oʻtganda tezligi 6 dan 6,5 km/s gacha keskin oshadi.

Okeanlar ostidagi poʻstning qalinligi 5—10 km. U bir necha qatlamga boʻlinadi. Avval qalinligi bir kilometrdan kam boʻlgan tub choʻkindilaridan iborat yuqori qatlam joylashadi. Uning ostida asosan serpentinit, bazalt va, ehtimol, choʻkindi oraliq qatlamlaridan tashkil topgan ikkinchi qatlam yotadi. Undagi boʻylama seysmik toʻlqinlar tezligi 4—6 km/s, qalinligi 1—2,5 km. Pastki «okean» qatlami gabbrojinsidan iborat. Bu qatlamning oʻrtacha qalinligi 5 km, seysmik toʻlqinlar tezligi 6,4—7 km/s.

Yer sayyorasining umumiy tuzilishi

	Chuqurlik, km	Qatlam	Zichlik, g/sm³
	0—60	Litosfera (ayrim joylarda 5 dan 200 km gacha oʻzgaradi)	—
	0—35	Poʻst (ayrim joylarda 5 dan 70 km gacha oʻzgaradi)	2,2—2,9
	35—60	Mantiyaning eng yuqori qismi	3,4—4,4
	35—2890	Mantiya	3,4—5,6
	100—700	Astenosfera	—
	2890—5100	Tashqi yadro	9,9—12,2
	5100—6378	Ichki yadro	12,8—13,1

Yer mantiyasi

Asosiy maqola: Yer mantiyasi

Mantiya — Yerning silikatli qobigʻi boʻlib, Yer poʻsti bilan yadro oʻrtasida joylashgan.

Mantiya Yer massasining 67 foizini va hajmining taxminan 83 foizini (atmosferasiz) tashkil etadi. U Yer poʻsti chegarasidan (5—70 km chuqurlik) yadro chegarasigacha, yaʼni taxminan 2900 km chuqurlikkacha choʻzilgan. Yer poʻstidan Moxorovichich sirtibilan ajraladi. Bu yerda poʻstdan mantiyaga oʻtganda seysmik toʻlqinlar tezligi 6,7—7,6 dan 7,9—8,2 km/s gacha tez ortadi. Mantiya juda katta chuqurlik oraligʻini egallaydi; bosim ortishi bilan moddalarda fazaviy oʻtishlar yuz berib, minerallar zichroq tuzilishga ega boʻladi. Yer mantiyasi yuqori va quyi mantiyaga boʻlinadi. Yuqori qatlam ham substrat, Gutenberg qatlami va Golitsin qatlamiga (oʻrta mantiya) ajraladi.

Hozirgi ilmiy tasavvurlarga koʻra, Yer mantiyasining tarkibi tosh meteoritlarga, ayniqsa xondritlarga oʻxshaydi.

Mantiya tarkibida asosan Yer shakllanayotgan paytda qattiq holatda yoki qattiq birikmalar tarkibida boʻlgan elementlar mavjud: kremniy, temir, kislorod, magniy va boshqalar. Bu elementlar kremniy dioksid bilan silikatlar hosil qiladi. Yuqori mantiyada (substratda), ehtimol, forsterit MgSiO₄miqdori koʻproq, chuqurroqda esa fayalit Fe₂SiO₄ulushi biroz ortadi. Quyi mantiyada juda yuqori bosim taʼsirida bu minerallar parchalangan — oksidlarga (SiO₂, MgO, FeO) ajralgan.

Agregat holati mantiyaning harorat va oʻta yuqori bosimga bogʻliq. Bosim tufayli mantiyaning deyarli butun moddasi yuqori haroratga qaramay qattiq kristall holatda qoladi. Faqat astenosferada bosim taʼsiri moddaning erish haroratiga yaqin boʻlgan harorat taʼsiridan kuchsizroq. Shu bois u yerdagi modda, ehtimol, amorf yoki yarim erigan holatda boʻladi.

Yer yadrosi

Asosiy maqola: Yer yadrosi

Yadro — Yerning markaziy va eng chuqur qismi, mantiya ostida joylashgan sharsimon qatlam boʻlib, ehtimol, temir-nikel qotishmasi va boshqa siderofil elementlararalashmasidan tashkil topgan. Joylashgan chuqurligi — 2900 km, oʻrtacha radiusi — 3485 km. Qattiq ichki yadro radiusi taxminan 1300 km va suyuq tashqi yadroga qalinligi taxminan 2200 km, ularning orasida baʼzan oʻtish zonasi ham ajratiladi. Yadro markazida harorat 6000 °C, zichlik 12,5 t/m³, bosim 360 GPa (3,55 million atmosfera) gacha yetadi. Yadro massasi — 1,9354⋅10²⁴ kg.

Yadroning kimyoviy tarkibi

Manba	Si, wt.%	Fe, wt.%	Ni, wt.%	S, wt.%	O, wt.%	Mn, ppm	Cr, ppm	Co,ppm	P, ppm
Allegre et al., 1995, Table 2 p 522	7,35	79,39±2	4,87±0,3	2,30±0,2	4,10±0,5	5820	7790	2530	3690
Mc Donough, 2003, Table 4 . Arxivlangan: asl nusxadan 8-oktabr 2013-yilda. p 556	6,0	85,5	5,20	1,90	~0	300	9000	2500	2000

Tektonik platformalar

Asosiy maqola: Plitalar tektonikasi

Eng yirik tektonik plitalar

Plita nomi	Maydoni 106 km²	Qamrab olgan hudud
Afrika plitasi	61,3	Afrika
Antarktika plitasi	60,9	Antarktida
Avstraliya plitasi	47,2	Avstraliya
Yevrosiyo plitasi	67,8	Osiyo va Yevropa
Shimoliy Amerika plitasi	75,9	Shimoliy Amerika va shimoli-sharqiy Sibir
Janubiy Amerika plitasi	43,6	Janubiy Amerika
Tinch okean plitasi	103,3	Tinch okeani

Plitalar tektonikasi nazariyasiga koʻra, Yer poʻsti bir-biriga nisbatan uzluksiz harakatlanadigan yaxlitroq boʻlaklar — litosfera plitalaridan iborat. Plitalar bir-biriga nisbatan siljiydigan qattiq boʻlaklardir. Ularning oʻzaro harakatlanishi uch xil boʻladi: konvergensiya (yaqinlashish), divergensiya (uzoqlashish) hamda transform yoriqlarboʻylab siljish. Tektonik plitalar chegarasidagi yoriqlarda zilzilalar, vulqon faolligi, togʻ hosil boʻlishiva okean botiqlarining shakllanishi kuzatilishi mumkin.

Eng yirik tektonik plitalar va ularning oʻlchamlari oʻngdagi jadvalda keltirilgan. Kichikroq plitalar: Hindiston, Arabiston, Karib plitalari, Naska plitasi va Skosha plitasi. Avstraliya plitasi 50 va 55 million yil avval orasida Hindiston plitasi bilan amalda birlashgan. Eng tez harakatlanuvchilar okeanik plitalardir. Masalan, Kokos plitasi yiliga 75 mm, Tinch okean plitasi esa 52—69 mm tezlikda siljiydi. Eng past tezlik Yevrosiyo plitasida — yiliga 21 mm.

Geografik qobiq

Asosiy maqola: Geografik qobiq

Geofizik axborot markazi maʼlumotlari. Sayyoraning sirtga yaqin qismlari (litosferaning yuqori qismi, gidrosfera va atmosferaning quyi qatlamlari) umumiy nom bilan geografik qobiq deyiladi va geografiya.

fani tomonidan oʻrganiladi. Yer relyefi juda xilma-xil. Sayyora yuzasining taxminan 70,8 foizi suv bilan qoplangan (shu jumladan, kontinental shelflar). Suvosti sirtida togʻlar, oʻrta okean tizmalaritizimi, suvosti vulqonlari, okean novlari, suvosti kanyonlari, okean platolari va abissal tekisliklarmavjud. Suv bilan qoplanmagan qolgan 29,2 foiz qismiga togʻlar, choʻllar, tekisliklar, yassi togʻliklar va boshqalar kiradi.

Geologik davrlarda sayyora sirti tektonik jarayonlar va eroziyatufayli doim oʻzgaradi. Yer sirtining relyefi kamroq darajada nurashjarayoni taʼsirida ham shakllanadi. Nurashga atmosfera yogʻinlari, harorat tebranishlari va kimyoviy taʼsirlar sabab boʻladi. Yer sirtini muzliklar, sohil eroziyasi, marjon riflarininghosil boʻlishi hamda yirik meteoritlar bilan toʻqnashuvlar ham oʻzgartiradi.

Kontinental plitalar harakatlanganda okean tubi choʻkadi va ularning surilib kelayotgan chetlari ostiga kiradi. Shu bilan birga, chuqurlikdan koʻtarilgan mantiya moddasi divergent chegara hosil qiladi; oʻrta okean tizmalaridabu jarayon kuzatiladi. Ikkala jarayon birgalikda okeanik plita moddalarining doim yangilanib turishiga olib keladi. Okean tubining katta qismi 100 million yildan yoshroq. Eng qadimgi okean poʻsti Tinch okeanining gʻarbiy qismida joylashgan boʻlib, yoshi taxminan 200 million yil. Taqqoslash uchun, quruqlikdan topilgan eng qadimgi qazilma qoldiqlarining yoshi taxminan 3 milliard yil.

Kontinental plitalar zichligi past moddalardan, masalan, vulqon granit va andezitjinslaridan iborat. Okean tubining asosiy qismini hosil qiluvchi zich vulqon jinsi — bazalt nisbatan kamroq tarqalgan. Materiklar yuzasining taxminan 75 foizi choʻkindi jinslarbilan qoplangan, garchi ular Yer poʻstining taxminan 5 foizini tashkil etsa ham. Yer yuzasida tarqalishi boʻyicha uchinchi oʻrindagi jinslar metamorfik togʻ jinslariboʻlib, choʻkindi yoki magmatik jinslarning yuqori bosim, yuqori harorat yoki ikkalasining birgalikdagi taʼsirida oʻzgarishi (metamorfizmi) natijasida hosil boʻlgan. Yer sirtida eng keng tarqalgan silikatlar — kvars, dala shpati, amfibol, slyuda, piroksen va olivin; . Keng tarqalgan karbonatlar: — kalsit ( ohaktoshda), ), aragonit va dolomit.

. Pedosfera — litosferaning eng yuqori qatlami boʻlib, tuproqnioʻz ichiga oladi. U litosfera, atmosfera, va. Inson ishlov beradigan yerlarning umumiy maydoni quruqlikning 13,31 foizini tashkil etadi, shundan faqat 4,71 foizi doimiy ravishda ekinlar bilan band. Quruqlikning taxminan 40 foizi bugun haydaladigan yer va yaylovga ajratilgan, bu 1,3⋅10⁷ km² haydaladigan yer hamda 3,4⋅10⁷ km² yaylov demakdir.

Gidrosfera

Gidrosfera Asosiy maqola:

Gidrosfera ( qadimgi yunoncha ὕδωρ «suv» va σφαῖρα «shar») — Yerdagi barcha suv zaxiralarining majmuasi. Yer sirtida suyuq suvning mavjudligi sayyoramizni

Quyosh tizimining boshqa jismlaridan ajratib turuvchi noyob xususiyatdir. Suvning asosiy qismiokeanlar va dengizlarda toʻplangan; ancha oz qismidaryo tarmoqlarida, koʻllarda, botqoqliklarda va yerosti suvlarida joylashgan. Suvning katta zaxiralariatmosferada hambulutlar va suv bugʻi shaklida mavjud. Suvning bir qismi.

muzliklar qor qoplami, va abadiy muzloqlarda qattiq holatda saqlanib,kriosferani hosil qiladi..

Dunyo okeanidagi suvning umumiy massasi taxminan 1,35⋅10¹⁸ tonna yoki Yer umumiy massasining taxminan 1/4400 qismidir. Okeanlar qoplagan maydon 3,618⋅10⁸ km², oʻrtacha chuqurligi esa 3682 m boʻlib, suvning umumiy hajmi 1,332⋅10⁹ km³ deb hisoblanadi. Agar bu suv Yer sirtiga bir tekis taqsimlansa, qalinligi 2,7 km dan ortiq qatlam hosil boʻladi. Yerdagi barcha suvning faqat 2,5 foizi chuchuk, qolgani shoʻrdir. Chuchuk suvning eng katta qismi, taxminan 68,7 foizi hozir muzliklardasaqlanadi. Suyuq suv Yerda, ehtimol, taxminan toʻrt milliard yil oldin paydo boʻlgan.

Yer okeanlarining oʻrtacha shoʻrligi har bir kilogramm dengiz suviga 35 gramm tuz (35 ‰) toʻgʻri keladi. Bu tuzlarning koʻp qismi vulqon otilishlarida ajralib chiqqan yoki okean tubini hosil qilgan sovigan magmatik jinslardan chiqqan.

Okeanlarda suvdagi koʻplab hayot shakllari omon qolishi uchun zarur boʻlgan atmosfera gazlari erigan holda mavjud. Dengiz suvi butun dunyo iqlimiga katta taʼsir koʻrsatib, uni yozdasalqinroq, qishdaesa iliqroq qiladi. Okean suvining harorati oʻzgarishi iqlimda sezilarli oʻzgarishlarga olib kelishi mumkin, masalan, El-Ninyo.

. Atmosfera

Asosiy maqola: Yer atmosferasi

Atmosfera ( qadimgi yunoncha ἀτμός «bugʻ» va σφαῖρα «shar») — Yer sayyorasini oʻrab turgan gaz qobigʻidir. U asosan azot va kislorod, shuningdek, oz miqdordagi suv bugʻi, karbonat angidrid va boshqa gazlardan iborat. Vujudga kelganidan buyon atmosfera biosferataʼsirida sezilarli oʻzgargan. Kislorodli fotosintezning 2,4—2,5 milliard yil avval paydo boʻlishi aerob organizmlarningrivojlanishiga, atmosferada kislorod toʻplanishiga va barcha tirik mavjudotlarni zararli ultrabinafsha nurlardan himoya qiladigan ozon qatlamining shakllanishiga sabab boʻlgan. Atmosfera Yer sirtidagi ob-havoni belgilaydi, sayyorani kosmik nurlardan va qisman meteoritlar bombardimonidan himoya qiladi. Shuningdek, asosiy iqlim hosil qiluvchi jarayonlarni — suv aylanishini tabiatdagi , havo massalarining sirkulyatsiyasini vaissiqlik koʻchishini tartibga soladi. Atmosferadagi gaz molekulalari issiqlik energiyasini tutib qolib, uningochiq koinotga chiqishiga toʻsqinlik qiladi. Shu tariqa sayyora haroratini oshiradi. Bu hodisaissiqxona effekti deb ataladi. Asosiyissiqxona gazlari sifatida suv bugʻi , karbonat angidrid, metan vaozon ozon. Ushbu issiqlikni saqlash hodisasi boʻlmaganda Yer sirtining oʻrtacha harorati −18 dan −23 °C gacha boʻlar edi (amalda u 14,8 °C). Ehtimol, hayot ham mavjud boʻlmasdi.

Quyosh elektromagnit nurlanishi atmosfera orqali Yer sirtiga yetadi. Bu nurlanish Yer geografik qobigʻidagi kimyoviy, fizik va biologik jarayonlarning asosiy energiya manbayidir.

Yer atmosferasi bir-biridan harorati, zichligi, kimyoviy tarkibi va boshqa xususiyatlari bilan farqlanuvchi qatlamlarga boʻlingan. Uning umumiy gazmassasi taxminan 5,15⋅10¹⁸ kg. Dengiz sathida atmosfera Yer sirtiga bosimoʻtkazadi, bu 1 atm (101,325 kPa) ga teng. Havoning yer sirtidagi oʻrtacha zichligi 1,22 g/l, u balandlik oshgani sari tez kamayadi: dengiz sathidan 10 km balandlikda 0,41 g/l, 100 km balandlikda esa 10⁻⁷ g/l boʻladi.

Atmosferaning quyi qismida uning jami massasining 80 foizi va barcha suv bugʻining 99 foizi joylashgan. suv bugʻining (1,3-1,5⋅10¹³ Bu qatlam troposferadeb ataladi. Uning qalinligi iqlim turi va fasllarga bogʻliq. Masalan, qutbiy hududlarda 8—10 km, moʻtadil mintaqada 10—12 km, tropik yoki ekvatorial mintaqalarda 16—18 km gacha yetadi. Ushbu qatlamda yuqoriga koʻtarilgan sari harorat har kilometrda oʻrtacha 6 °C pasayadi. Uning ustida tropopauzatroposferani stratosferadan ajratadi. Bu yerdagi harorat 190—220 K (−73—83 °C).

Stratosfera — 10—12 km dan 55 km gacha balandlikda (ob-havo va faslga qarab) joylashgan atmosfera qatlami. Unda atmosfera umumiy massasining 20 foizidan koʻp boʻlmagan qismi mavjud. Bu qatlamda ~25 km balandlikkacha harorat pasayadi, mezosfera chegarasiga yaqin esa deyarli 0 °C gacha koʻtariladi. Bu chegara stratopauza deb ataladi va 47—52 km balandlikda joylashgan. Atmosferadagi ozonning eng koʻp miqdori stratosferada toʻplangan. U Yerdagi barcha tirik organizmlarni ultrabinafsha nurlanishning Quyoshdan keluvchi zararli taʼsiridanhimoya qiladi. Quyosh nurlanishining jadal yutilishi ozon qatlami orqali atmosferaning ushbu qismida harorat tez koʻtarilishiga sabab boʻladi.

Mezosfera Yer sirtidan 50 dan 80 km gacha balandlikda, stratosfera bilan termosfera orasida joylashadi. U qoʻshni qatlamlardan mezopauza (80—90 km) bilan ajraladi. Bu Yerdagi eng sovuq joy boʻlib, harorat −100 °C gacha tushadi. Bunday haroratda havodagi suvtez muzlab, baʼzan kumushsimon bulutlarUlarni Quyosh botishi bilan koʻrish mumkin, ammo Quyosh ufqdan 4 dan 16° gacha pastda boʻlganida koʻrinishi eng yaxshidir. ufqdan. Mezosferada meteorlaryonib ketadi. Ular Yerdan uchar yulduzlar.

boʻlib koʻrinadi. Dengiz sathidan 100 km balandlikda Yer atmosferasi bilan koinot oʻrtasidagi shartli chegara — Karman chizigʻi.

joylashgan. Termosferada harorat tez koʻtarilib, 1000 K (727 °C) gacha yetadi. Bunga qisqa toʻlqinli Quyosh nurlarining yutilishi sabab boʻladi. Bu atmosferaning eng katta balandlikka choʻzilgan qatlami (80—1000 km). Taxminan 800 km balandlikda havoning nihoyatda siyrakligi va Quyosh nurlanishini.

kam yutishi tufayli harorat ortishi toʻxtaydi. Ionosfera soʻnggi ikki qatlamni oʻz ichiga oladi. Bu yerda ionlanish molekulalarning Quyosh shamoli taʼsirida yuz beradi va qutb yogʻdulari.

paydo boʻladi. Ekzosfera — Yer atmosferasining tashqi va juda siyrak qismidir. Bu qatlamdagi zarrachalar ikkinchi kosmik tezlikdan oshishi va koinotga chiqib ketishi mumkin. Bu sekin, ammo uzluksiz jarayon dissipatsiya (tarqalish) deb ataladi. Asosan yengil gazlar — vodorod va geliyning zarrachalari koinotga chiqib ketadi. Eng past molekulyar massagaega vodorod molekulalari ikkinchi kosmik tezlikka boshqa gazlarga qaraganda osonroq yetib, koinotga tezroq tarqalishi mumkin. Atmosferadagi qaytaruvchi moddalar, masalan, vodorodyoʻqotilishi kislorodning barqaror toʻplanishi uchun zarur shart boʻlgan deb hisoblanadi. Demak, vodorodning Yer atmosferasidan chiqib ketish xususiyati sayyorada hayot rivojlanishiga taʼsir qilgan boʻlishi mumkin. Hozir atmosferaga tushadigan vodorodning koʻp qismi Yerni tark etmasdan suvga aylanadi. Vodorodning yoʻqotilishi asosan metan yuqori atmosfera qatlamlarida parchalanganda sodir boʻladi.

Atmosferaning kimyoviy tarkibi

Asosiy maqola: Atmosfera kimyosi

Yer yuzasiga yaqin quruq havoda hajm boʻyicha taxminan 78,08 % azot , 20,95 % kislorod, 0,93 % argon va taxminan 0,03 % karbonat angidrid. mavjud. Komponentlarning hajmiy konsentratsiyasi havoning namligiga , yaʼni undagi suv bugʻimiqdoriga bogʻliq boʻlib, iqlim, fasl va joyga koʻra 0,1—1,5 % oraligʻida oʻzgaradi. Masalan, 20 °C haroratda nisbiy namlik 60 % boʻlsa (yozda xonadagi havoning oʻrtacha namligi), kislorod konsentratsiyasi 20,64 % boʻladi. Boshqa moddalarning jami ulushi 0,1 % dan oshmaydi: ular vodorod, metan, uglerod oksidi, oltingugurt oksidlari va azot oksidlari hamda argondan tashqari boshqa inert gazlardir. Shuningdek, havoda har doim qattiq zarrachalar (chang — organik moddalar zarrachalari, kul, qurum, oʻsimlik changchilari va boshqalar, past haroratda muz kristallari) hamda suv tomchilari (bulutlar, tuman), yaʼni aerozollarboʻladi. Chang zarrachalari konsentratsiyasi balandlik bilan kamayadi. Fasl, iqlim va joyga qarab atmosfera aerozollarining konsentratsiyasi oʻzgaradi. 200 km dan yuqorida atmosferaning asosiy komponenti azot, 600 km dan yuqorida esa geliy, 2000 km dan yuqorida vodorod («vodorod toji») ustunlik qiladi.

Ob-havo va iqlim

Asosiy maqolalar: Meteorologiya va Iqlimshunoslik

Yer atmosferasining aniq chegarasi yoʻq: u asta-sekin yupqalashib va siyraklashib, koinotgaoʻtadi. Atmosfera massasining toʻrtdan uch qismi Yer sirtidan dastlabki 11 km balandlikda (troposferada). ) joylashgan. Quyosh energiyasi sirtga yaqin ushbu qatlamni isitib, havoning kengayishiga va zichligi kamayishiga olib keladi. Keyin isigan havo yuqoriga koʻtariladi, uning oʻrnini sovuqroq va zichroq havo egallaydi. Shunday qilib, atmosfera sirkulyatsiyasi — issiqlik energiyasi qayta taqsimlanishi tufayli hosil boʻladigan havo massalarining yopiq oqimlar tizimi vujudga keladi.

Atmosfera sirkulyatsiyasining asosini passatlar , ekvatorial mintaqada (30° kenglikdan pastda) va moʻtadil mintaqaning gʻarbiy shamollari (30°—60° kengliklarda) tashkil etadi. Dengiz oqimlari ham iqlimning shakllanishida muhim omil boʻlib, termogalin sirkulyatsiyabilan birgalikda issiqlik energiyasini ekvatordan qutb hududlariga taqsimlaydi.

Sirt ustidan koʻtarilgan suv bugʻi atmosferada bulutlar hosil qiladi. Issiq va nam havo koʻtarilishi uchun sharoit tugʻilganda suv kondensatsiyalanib, yomgʻir, qor yoki doʻlkoʻrinishida yogʻadi. Quruqlikka tushgan atmosfera yogʻinlariningkatta qismi daryolarga oqib, okeanlarga qaytadi yoki koʻllardaqoladi, soʻng bugʻlanib, siklni takrorlaydi. Ushbu tabiatdagi suv aylanishi quruqlikdagi hayot mavjudligi uchun muhimdir. Bir yilda tushadigan yogʻin miqdori hududning joylashishiga qarab bir necha millimetrdan bir necha metrgacha farq qiladi. Atmosfera sirkulyatsiyasi, relyefning topologik xususiyatlari va harorat farqlari har bir hududda oʻrtacha tushadigan yogʻin miqdorini belgilaydi.

Yer yuzasiga yetadigan Quyosh energiyasimiqdori kenglikortgan sari kamayadi. Yuqori kengliklarda Quyosh nurlari past kengliklardagiga qaraganda sirtga qiyaroq burchak ostida tushadi va atmosferada uzoqroq yoʻl bosib oʻtadi. Shu sababli ekvatordan ikki tomonga qarab harakatlanganda dengiz sathidagi oʻrtacha yillik harorat taxminan 0,4 °C ga, har 1° kenglikda kamayadi. Yer iqlim mintaqalariga — tabiiy zonalargaboʻlingan boʻlib, ular taxminan bir xil iqlimga ega. Iqlim turlari harorat rejimi, qishki va yozgi yogʻinlar miqdoriga qarab tasniflanadi. Eng keng tarqalgan iqlim tasnifi — Kyoppen tasnifiboʻlib, unga koʻra iqlim turini aniqlashning eng yaxshi mezoni hududda tabiiy sharoitda qanday oʻsimliklar oʻsishidir. Tizim beshta asosiy iqlim mintaqasini oʻz ichiga oladi (nam tropik oʻrmonlar, choʻllar, moʻtadil mintaqa, kontinental iqlim va qutbiy tur), ular oʻz navbatida aniqroq kichik turlarga boʻlinadi.

eng yuqori darajaga yetadi. Yer magnit maydoni

Asosiy maqola: Yer magnit maydoni

Yerning magnit maydoni taxminan dipolboʻlib, uning qutblari sayyoraning geografik qutblari yaqinida joylashgan. Bu maydon magnitosferanihosil qiladi va u Quyosh shamolizarrachalarini chetga ogʻdiradi. Ular radiatsiya kamarlarida — Yer atrofidagi tor shaklidagi ikki konsentrik hududda toʻplanadi. Magnit qutblari yaqinida zarrachalar atmosferaga tushib, qutb yogʻdularinihosil qilishi mumkin. Ekvator yaqinida Yer magnit maydonining induksiyasi 3,05⋅10^-5 Tl , magnit momenti 7,91⋅10¹⁵ Tl·m³ ga teng.

«Magnit dinamo» nazariyasiga koʻra, maydon Yer markazidagi hududda hosil boʻladi: issiqlik suyuq metall yadroda elektr tokini yuzaga keltiradi, bu esa Yer magnit maydonini paydo qiladi. Yadrodagi konveksion harakatlar tartibsiz; magnit qutblar siljiydi va vaqti-vaqti bilan qutbliligini oʻzgartiradi. Bu Yer magnit maydonining inversiyalarigaolib keladi, ular oʻrtacha har bir necha million yilda bir necha marta kuzatiladi. Soʻnggi inversiya taxminan 700 000 yil oldin sodir boʻlgan.

Magnitosfera — Yer atrofidagi fazo hududi boʻlib, u zaryadlangan zarrachalar oqimi Yer magnit maydoni taʼsirida dastlabki yoʻnalishidan ogʻganda hosil boʻladi. Quyoshga qaragan tomonda uning asosiy zarba toʻlqini qalinligi taxminan 17 km, masofasi esa Yerdan taxminan 90 000 km . Sayyoraning tungi tomonida magnitosfera choʻzilib, uzun silindrsimon shaklga kiradi.

Yuqori energiyali zaryadlangan zarrachalar Yer magnitosferasi bilan toʻqnashganda radiatsiya kamarlari (Van Allen kamarlari) paydo boʻladi. Qutb yogʻdulari Quyosh plazmasi Yer atmosferasiga magnit qutblar.

Yer aylanishi. Batafsil sxema va animatsiya

Yer oʻz oʻqi atrofida toʻliq bir marta aylanishi uchun oʻrtacha 23 soat 56 daqiqa 4,091 soniya (yulduz sutkasi) kerak. Sayyoraning aylanish gʻarbdan sharqqa tezligi soatiga taxminan 15° (1° har 4 daqiqada, 15′ har daqiqada) ni tashkil etadi. Bu burchak diametriga — Quyosh yoki Oyning taxminan 0,5° burchak diametriga — har 2 daqiqada teng (Quyosh va Oyning koʻrinma oʻlchamlari taxminan bir xil).

Yerning aylanishi barqaror emas: uning osmon sferasiga nisbatan aylanish tezligi oʻzgaradi (aprel va noyabrda sutka davomiyligi etalondan 0,001 s farq qiladi), aylanish oʻqi pretsessiya qiladi (yiliga 20,1″) va tebranadi (lahzalik qutbning oʻrtacha holatdan ogʻishi 15′ dan oshmaydi). Uzoq vaqt davomida aylanish sekinlashadi. Soʻnggi 2000 yilda Yerning bir marta aylanish davomiyligi oʻrtacha 0,0023 soniyaga har asrda uzaygan (soʻnggi 250 yillik kuzatuvlarga koʻra, oʻsish 0,0014 soniyadan kamroq, har 100 yilda). Buning sababi Suv qalqishidan kelib chiqadigan tezlanish tufayli keyingi har bir sutka avvalgisidan oʻrtacha 29 nanosekund uzunroq boʻladi.

Yerning qoʻzgʻalmas yulduzlarga nisbatan aylanish davri Xalqaro Yer aylanishi xizmati (IERS) maʼlumotlariga koʻra, 86164,098903691 soniya boʻlib, UT1 yoki 23 soat 56 daqiqa 4,098903691 soniyaga teng.

Yer Quyosh atrofida elliptik orbita taxminan 150 million km masofada oʻrtacha 29,765 km/s tezlik bilan harakatlanadi. Tezlik 30,27 km/s dan ( perigeliyda) 29,27 km/s gacha ( afeliyda). Orbita boʻylab Yer 365,2564 oʻrtacha quyosh sutkasida toʻliq bir marta aylanadi (bir yulduz yili). Yerdan kuzatilganda Quyoshning yulduzlarga nisbatan yillik siljishi sharqqa kuniga taxminan 1° ni tashkil etadi. Quyosh va butun Quyosh tizimi Somon yoʻli galaktikasi markazi atrofida deyarli doiraviy orbitada taxminan 220 km/s tezlikda aylanadi. Somon yoʻlidagi yaqin yulduzlarga nisbatan Quyosh tizimi taxminan 20 km/s tezlikdaapeksdeb ataladigan, Lira va Gerkules.

Yer suratlari

Yer surati, kosmik apparat Voyajer-1 tomonidan Yerdan 6 milliard km (40 a. b.) uzoqlikda olingan

Yerning kosmik apparat Yunona tomonidan Yerdan 9,66 million km (0,06457 a. b.) uzoqlikda olingan surati

Yerning Marsdan koʻrinishi

Oy Yer bilan umumiy massa markazi atrofida yulduzlarga nisbatan har 27,32 sutkada aylanadi. Oyning bir xil fazalari (sinodik oy) orasidagi vaqt 29,53059 kunni tashkil etadi. Osmon shimoliy qutbidan qaralganda Oy Yer atrofida soat miliga teskariyoʻnalishda aylanadi. Quyosh atrofida sayyoralarning aylanishi, shuningdek, Quyosh, Yer va Oyning oʻz oʻqi atrofidagi aylanishi ham shu yoʻnalishda kechadi. Yerning aylanish oʻqi orbita tekisligiga perpendikulyar yoʻnalishdan 23,4° ogʻgan (Quyoshning koʻrinma balandligi faslgabogʻliq); Oy orbitasi Yer orbitasiga nisbatan 5° qiyalashgan (bu qiyalik boʻlmaganda har oy bir Quyosh va bir Oy tutilishi).

Yer oʻqining ogʻishi tufayli Quyoshning ufqdan balandligi yil davomida oʻzgarib turadi. Shimoliy kengliklarda yozda Shimoliy qutb Quyoshga ogʻganida kunduz uzunroq va Quyosh yuqoriroq boʻladi. Bu havoning oʻrtacha haroratini oshiradi. Qishda Shimoliy qutb Quyoshdan teskari tomonga ogʻganida vaziyat oʻzgaradi va oʻrtacha harorat pasayadi. Shimoliy qutb doirasidan shimolda bu vaqtda qutb tunikuzatiladi. Qutb doirasida u qariyb ikki sutka (qishki quyosh turishi kuni Quyosh chiqmaydi), Shimoliy qutbda esa olti oygacha davom etadi.

Yer oʻqining ogʻishi tufayli ob-havo sharoitining oʻzgarishi fasllarningalmashishiga olib keladi. Toʻrt fasl ikkita quyosh turishi — Yer oʻqi Quyosh tomonga yoki undan teskari tomonga eng koʻp ogʻgan paytlar — va ikkita tengkunlikbilan belgilanadi. Qishki quyosh turishi taxminan 21-dekabrda, yozgisi 21-iyunda, bahorgi tengkunlik 20-martda, kuzgisi 23-sentabrda sodir boʻladi. Shimoliy qutb Quyoshga ogʻganda Janubiy qutb Quyoshdan teskari tomonga ogʻadi. Demak, Shimoliy yarimsharda yoz boʻlsa, Janubiy yarimsharda qish boʻladi va aksincha (oylarning nomi bir xil: masalan, fevral Shimoliy yarimsharda qishki, Janubiy yarimsharda yozgi oydir).

Yer oʻqining qiyalik burchagi uzoq vaqt davomida deyarli doimiy. Biroq uning 18,6 yillik davriylikdagi kichik tebranishlari mavjud ( nutatsiya). Shuningdek, uzoq davriy tebranishlar (taxminan 41 000 yil) mavjud.Yer oʻqining yoʻnalishi ham vaqt oʻtishi bilan oʻzgaradi. Pretsessiya davrining davomiyligi 25 000 yil.Pretsessiya tufayli yulduz yili va tropik yilbir-biridan farqlanadi. Bu ikki harakat Yerning ekvatorial boʻrtishiga Quyosh va Oyning tortishish kuchlari oʻzgaruvchan taʼsir koʻrsatgani sababli yuz beradi. Yer qutblari sirtga nisbatan bir necha metr siljiydi. Bu qutblar harakati turli siklik qismlardan iborat boʻlib, ular birgalikda kvazidavriy harakatdeyiladi. Ushbu harakatning yillik qismlaridan tashqari 14 oylik sikl ham mavjud; u Chandler qutblar harakati deb ataladi. Yerning aylanish tezligi ham oʻzgarmas emas, bu sutka davomiyligidagi oʻzgarishda aks etadi.

Hozir Yer perigeliydan taxminan 3-yanvarda, afeliydan esa 4-iyulda oʻtadi. Perigeliyda Yerga yetib keladigan Quyosh energiyasi afeliydagidan 6,9 % koʻp, chunki afeliyda Yer bilan Quyosh orasidagi masofa 3,4 % kattaroq. Buni teskari kvadratlar qonunitushuntiradi. Janubiy yarimshar Yer Quyoshga eng yaqin paytda unga ogʻgani sababli yil davomida Shimoliy yarimsharga qaraganda biroz koʻproq Quyosh energiyasini oladi. Ammo bu taʼsir Yer oʻqining ogʻishidan kelib chiqadigan umumiy energiya oʻzgarishiga nisbatan ancha kichik. Bundan tashqari, ortiqcha energiyaning katta qismini Janubiy yarimshardagi koʻp suv yutadi.

Yer uchun Xill sferasi (Yer gravitatsiyasitaʼsir doirasi) radiusi taxminan 1,5 million km. Bu Yerning gravitatsion taʼsiri boshqa sayyoralar va Quyosh taʼsiridan ustun boʻladigan eng katta masofadir.

Yer birinchi marta 1959-yilda Eksplorer-6apparati yordamida koinotdan suratga olingan. Yerni kosmosdan koʻrgan birinchi inson 1961-yilda Yuriy Gagarinboʻlgan. Apollon-8 ekipaji 1968-yilda Oy orbitasidan Yer chiqishini birinchi boʻlib kuzatgan. 1972-yilda Apollon-17 ekipaji Yerning «The Blue Marble».

suratini olgan. Ochiq koinotdan va Yer orbitasidan tashqaridagi «tashqi» sayyoralardan Yerning Oy fazalarigaoʻxshash fazalarini kuzatish mumkin. Xuddi Yerdagi kuzatuvchi Venera fazalarini kuzata olgani kabi (ularni Galileo Galiley).

Oy Oy — diametri Yer diametrining toʻrtdan biriga teng, nisbatan yirik sayyorasimon tabiiy yoʻldosh. Oʻz sayyorasiga nisbatan kattaligi boʻyicha Quyosh tizimidagi eng yirik yoʻldoshdir. Yer Oyining nomidan kelib chiqib, boshqa sayyoralarning tabiiy yoʻldoshlari ham «oylar» deb ataladi.

sunʼiy yoʻldoshidan olingan. Yer va Oy oʻrtasidagi gravitatsion tortishish Yerdagi qalqish va qaytishlarga sabab boʻladi. Oyda ham shunga oʻxshash taʼsir tufayli uning bir tomoni doim Yerga qaragan (Oyning oʻz oʻqi atrofida aylanish davri Yer atrofida aylanish davriga teng; shuningdek qarang: Oyning suv qalqishi tezlanishi). Bu suv qalqishi sinxronlashuvideb ataladi. Oy Yer atrofida aylanarkan, Quyosh uning sirtidagi turli hududlarni yoritadi va Oy fazalarihosil boʻladi: qorongʻi qism yorugʻ qismdan terminator.

chizigʻi bilan ajraladi. Suv qalqishi sinxronlashuvi sababli Oy Yerdan yiliga taxminan 38 mm uzoqlashadi. Millionlab yillardan soʻng bu kichik oʻzgarish, shuningdek, Yer sutkasining yiliga 23 mks uzayishi sezilarli natijalar beradi. Masalan, Devon davrida (taxminan 410 million yil oldin) yil 400 sutkadan, sutka esa 21,8 soatdan iborat boʻlgan.

Oy sayyora iqlimini oʻzgartirish orqali hayot rivojiga katta taʼsir koʻrsatishi mumkin. Paleontologik topilmalar va kompyuter modellari Yer oʻqining ogʻishi Oy bilan suv qalqishi sinxronlashuvi tufayli barqarorlashishini koʻrsatadi. Agar Yerning aylanish oʻqi ekliptika tekisligigayaqinlashsa, sayyoraning iqlimi nihoyatda keskin boʻlib qolardi. Qutblardan biri bevosita Quyoshga, ikkinchisi undan teskari tomonga qaratilgan boʻlardi va Yer Quyosh atrofida aylanganda ularning oʻrni almashinardi. Qutblar yoz va qishda bevosita Quyoshga qaragan boʻlar edi. Planetologlarbunday vaziyatni oʻrganib, unda Yerdagi barcha yirik hayvonlar va oliy oʻsimliklar qirilib ketishini taʼkidlagan.

Yerdan koʻrinadigan Oyning burchak oʻlchami Quyoshnikiga juda yaqin. Bu ikki osmon jismining burchak oʻlchamlari (va fazoviy burchagi) oʻxshash, chunki Quyosh diametri Oynikidan 400 marta katta boʻlsa-da, u Yerdan 400 marta uzoqroq. Shu sabab va Oy orbitasining sezilarli ekssentrisiteti tufayli Yerda ham toʻliq, ham halqasimon tutilishlarni.

kuzatish mumkin. Oyning kelib chiqishini, tushuntiruvchi eng keng tarqalgan faraz — ulkan toʻqnashuv gipotezasiboʻlib, unga koʻra Oy protosayyora Teya (taxminan Marsoʻlchamidagi) bilan dastlabki Yer toʻqnashishi natijasida hosil boʻlgan. Bu, jumladan, Oy tuprogʻi va Yer moddasi tarkibidagi oʻxshashlik hamda farqlarni tushuntiradi.

Hozir Yerda Oydan boshqa tabiiy yoʻldosh yoʻq, ammo kamida ikkita tabiiy birgalikdagi orbital yoʻldosh mavjud. Bular asteroidlar 3753 Kruytnе, 2002 AA₂₉^[ingl.] va koʻplab sunʼiy yoʻldoshlardir..

1969-yilda insoniyat ilk marta Oy yuzasiga qoʻngan.

Yirik (diametri bir necha ming km boʻlgan) asteroidlarning Yerga qulashi sayyorani yemirib yuborish xavfini tugʻdiradi. Biroq zamonaviy davrda kuzatilayotgan bunday jismlar buning uchun juda kichik va ularning qulashi faqat biosfera uchun xavfli. Keng tarqalgan farazlarga koʻra, shunday toʻqnashuvlar bir necha ommaviy qirilib ketishgasabab boʻlgan boʻlishi mumkin, ammo hali aniq xulosa yoʻq.

Perigeliy masofasi 1,3 astronomik birlikdan kichik yoki teng boʻlgan asteroidlar Yerga yaqinlashuvchi deb hisoblanadi. Yaqin kelajakda Yerdan 0,05 a. b. yoki undan kam masofagacha yaqinlashishi mumkin boʻlgan hamda mutlaq yulduz kattaligi 22^mdan oshmaydigan asteroidlar potensial xavfli obyektlar sanaladi. Asteroidlarning oʻrtacha albedosi 0,13 deb olinsa, bunga koʻndalang oʻlchami 150 metrdan katta jismlar mos keladi. Kichikroq jismlar atmosferadan oʻtishda asosan yemirilib, yonib ketadi va Yerga jiddiy xavf tugʻdirmaydi. Ular faqat mahalliy zarar yetkazishi mumkin. Yerga yaqinlashadigan asteroidlarning atigi 20 foizi potensial xavflidir.

Maydoni

• Yuzasi: 510,072 million km²
• Quruqlik: 148,94 million km² (29,1 %)
• Suv: 361,132 million km² (70,9 %)

Sohil chizigʻi uzunligi: 356 000 km

Ijtimoiy-iqtisodiy geografiya

Asosiy maqolalar: Aqlli odam, Ijtimoiy-iqtisodiy geografiya va Yer aholisi

15-noyabr 2022-yilda Yer aholisi 8 milliard kishiga yetdi. Baholashlarga koʻra, BMTbaholashlariga koʻra, Yer aholisi 9,2 milliardga 2050-yilda yetadi. 1-yanvar 2018-yilda Yer aholisi 7,5915 milliard kishiga yetgan. Aholi oʻsishining asosiy qismi rivojlanayotgan mamlakatlarhissasiga toʻgʻri kelishi kutilmoqda. Quruqlikdagi oʻrtacha aholi zichligi taxminan 47 kishi/km² boʻlib, Yerning turli hududlarida keskin farq qiladi. Eng yuqori zichlik Osiyodakuzatiladi. Bashoratlarga koʻra, 2030-yilga kelib urbanizatsiya darajasi 60 foizga yetadi, hozir esa dunyo boʻyicha oʻrtacha 49 foizni tashkil etadi.

17-dekabr 2017-yilgacha Yerdan tashqariga 553 kishichiqqan, ulardan 12 Oyda boʻlganlar Oy.

Yerning 7 qitʼa va materik hududi:      Shimoliy Amerika,      Janubiy Amerika,      Antarktida,      Afrika,      Yevropa,      Osiyo,      Avstraliya

Yerning tungi sirtining kompozit tasviri (2000-yil). Bu fotosurat emas; undagi tafsilotlar aslidan yorqinroq koʻrinadi.

Yerning koinotdan koʻrinishi (XKS). — video

Asosiy geografik obyektlar xaritasi:

Antarktida

Okeaniya

Afrika

Osiyo

Yevropa

Shimoliy
Amerika

Janubiy
Amerika

Tinch
okean

Tinch
okean

Atlantika
okeani

Hind
okeani

Janubiy okean

Shimoliy Muz okeani

Yaqin Sharq

Karib havzasi

Markaziy
Osiyo

Sharqiy Osiyo

Shimoliy Osiyo

Janubiy
Osiyo

Janubi-Sharqiy
Osiyo

Janubi-Gʻarbiy
Osiyo

Avstralaziya

Melaneziya

Mikroneziya

Polineziya

Markaziy
Amerika

Lotin
Amerikasi

Shimoliy Amerika
(mintaqa)

Amerika

Markaziy
Afrika

Sharqiy
Afrika

Somali

Shimoliy
Afrika

Janubiy
Afrika

Gʻarbiy
Afrika

Markaziy
Yevropa

Sharqiy
Yevropa

Shimoliy
Yevropa

Janubiy
Yevropa

Gʻarbiy
Yevropa

Rus tilidagi «земля» (yer) soʻzi qadimgi slavyancha *zemja soʻziga borib taqaladi. U ham shu maʼnoga ega boʻlib, oʻz navbatida hind-yevropa bobo tilidagi *dʰeĝʰōm — «yer» soʻzidan kelib chiqqan.

Ingliz tilida Yer Earthdeb ataladi. Bu soʻz qadimgi inglizcha eorthe va oʻrta inglizcha erthesoʻzlaridan kelib chiqqan. Sayyora nomi sifatida Earth taxminan 1400-yilda birinchi marta ishlatilgan. Bu yunon-rim mifologiyasidan olinmagan yagona sayyora nomidir.

Yerning standart astronomik belgisi — aylana ichidagi xochdir: . Bu ramz turli madaniyatlarda turli maqsadlarda ishlatilgan. Belgining boshqa koʻrinishi — doira ustidagi xoch (), stilizatsiyalangan saltanat shari; u Yer sayyorasining qadimgi astronomik belgisi sifatida ishlatilgan.

Koʻplab madaniyatlarda Yer ilohiylashtirilgan. U maʼbuda, ona-maʼbudabilan bogʻlangan, Ona Yer deb atalgan va koʻpincha hosildorlik maʼbudasi sifatida tasvirlangan.

Atsteklarda Yer Tonantsin — «bizning onamiz» deb atalgan. Xitoyliklarda bu Xou-Tu (后土) maʼbudasi boʻlib, yunon Yer maʼbudasi — Geyagaoʻxshaydi. Skandinaviya mifologiyasida Yer maʼbudasi Yord Torning onasi va Annarningqizi boʻlgan. Qadimgi Misr mifologiyasidaesa boshqa koʻplab madaniyatlardan farqli ravishda, Yer erkak xudo — Gebbilan, osmon esa ayol maʼbuda — Nut.

bilan bogʻlangan. Koʻplab dinlarda Yerning bir yoki bir necha olamning paydo boʻlishi haqidagi afsonalarmavjud boʻlib, ularda Yerning ilohlar.

tomonidan yaratilishi hikoya qilinadi. Koʻplab qadimgi madaniyatlarda Yer yassi deb hisoblangan, masalan, Mesopotamiya madaniyatida olam okean yuzasida suzib yuruvchi yassi disk sifatida tasavvur qilingan. Yerning sharsimon shakli haqidagi farazlar qadimgi yunon faylasuflaritomonidan ilgari surilgan. Bu qarashni Pifagorham qoʻllab-quvvatlagan. Oʻrta asrlarda yevropaliklarning aksariyati Yer shar shaklida deb hisoblagan, buni Foma Akvinskiykabi mutafakkirlar asarlaridan bilish mumkin. Kosmik parvozlargacha Yerning sharsimonligi haqidagi xulosalar bilvosita belgilarni kuzatish va boshqa sayyoralarning oʻxshash shakliga asoslangan.

XX asrning ikkinchi yarmidagi texnik taraqqiyot Yer haqidagi umumiy tasavvurni oʻzgartirdi. Kosmik parvozlar boshlanguncha Yer koʻpincha yashil olam sifatida tasvirlanardi. Fantast yozuvchi Frenk Polehtimol, bulutsiz moviy sayyorani (quruqlik aniq ajralgan) birinchi boʻlib iyul sonining orqa muqovasida tasvirlagan. Jurnal: «Amazing Stories» , 1940-yil.

1972-yilda Apollon-17 ekipaji Yerning «Moviy marmar (Blue Marble)» deb atalgan mashhur suratini olgan. 1990-yilda Yerdan nihoyatda uzoq masofadan Voyajer-1 tomonidan olingan surat Karl Saganni sayyorani xira moviy nuqtaga qiyoslashga undagan (Pale Blue Dot). Yer hayotni taʼminlash tizimiga ega ulkan kosmik kemagaham oʻxshatilgan. Bu tizimni saqlab turish zarur. Yer biosferasi baʼzan bitta ulkan organizm sifatida qaralgan.

Soʻnggi ikki asrda kuchayib borayotgan atrof-muhitni muhofaza qilish harakati inson faoliyatining Yer tabiatiga ortib borayotgan taʼsiridan xavotir bildirmoqda. Bu ijtimoiy-siyosiy harakatning asosiy vazifalari tabiiy resurslarnimuhofaza qilish va ifloslanishnibartaraf etishdir. Tabiat himoyachilari sayyora resurslaridan ekologik oqilona foydalanish va atrof-muhitni boshqarishni yoqlaydi. Ularning fikricha, bunga davlat siyosatini oʻzgartirish va har bir insonning shaxsiy munosabatini qayta koʻrib chiqish orqali erishish mumkin. Bu, ayniqsa, qayta tiklanmaydigan resurslardankeng miqyosda foydalanishga tegishli. Ishlab chiqarishning atrof-muhitga taʼsirini hisobga olish qoʻshimcha xarajatlar keltirib chiqaradi. Bu tijoriy manfaatlar bilan tabiatni muhofaza qilish gʻoyalari oʻrtasida ziddiyat tugʻdiradi.

Sayyoraning kelajagi Quyosh kelajagibilan chambarchas bogʻliq. Quyosh yadrosida «ishlatilgan» geliy toʻplanishi oqibatida yulduzning yulduzning yorqinligi asta-sekin ortadi. U keyingi davrda 10 % ga, 1,1 milliard yil ichida oshadi va natijada yashash uchun qulay zona Quyosh tizimining hozirgi Yer orbitasidan tashqariga siljiydi. Ayrim iqlim modellariga koʻra, Yer sirtiga tushadigan Quyosh nurlanishining ortishi halokatli oqibatlarga, jumladan, barcha okeanlarning toʻliq bugʻlanishiga olib kelishi mumkin.

Yer yuzasi haroratining oshishi noorganik CO₂aylanishini tezlashtirib, oʻsimliklar uchun halokatli darajagacha (10 ppm , C4-fotosintezuchun) 500—900 million yilda kamaytiradi. Oʻsimliklar yoʻqolishi atmosferadagi kislorod miqdorini kamaytiradi va bir necha million yilda Yerdagi hayotni imkonsiz qiladi. Yana bir milliard yildan keyin sayyora sirtidagi suv butunlay yoʻqolib, oʻrtacha sirt harorati 70 °C ga yetadi. Quruqlikning aksariyati yashash uchun yaroqsiz holga keladi va hayot avvalo okeanlarda saqlanishi kerak boʻladi. Hatto Quyosh abadiy va oʻzgarmas boʻlsa ham Yerning uzluksiz ichki sovishi vulqon faolligining kamayishi oqibatida atmosfera va okeanlarning katta qismini yoʻqotishiga olib kelishi mumkin. Oʻsha paytda Yerdagi yagona tirik organizmlar ekstremofillar— yuqori harorat va suv tanqisligiga chidamli mavjudotlar boʻlib qoladi.

Hozirdan 3,5 milliard yil oʻtgach, Quyosh yorqinligi hozirgidan 40 % ortadi. Yer sirtidagi sharoit hozirgi Venera sirtiga oʻxshab qoladi: okeanlar butunlay bugʻlanib, koinotga tarqaladi, sirt esa bepusht, qizigan choʻlga aylanadi. Bu falokat Yerda har qanday hayot shaklining mavjudligini imkonsiz qiladi.

7,05 milliard yildan keyin Quyosh yadrosidagi vodorod zaxirasi tugaydi. Natijada Quyosh asosiy ketma-ketlikdan chiqib, qizil gigant bosqichiga oʻtadi. Modelga koʻra, uning radiusi Yerning hozirgi orbita radiusining taxminan 120 % iga (1,2 a. b.) yetadi, yorqinligi esa 2350—2730 baravar oshadi. Lekin Yer orbitasi 1,4 a. b. gacha kengayishi mumkin, chunki Quyosh shamoli kuchayishi natijasida Quyosh massasining 28—33 foizini yoʻqotadi. Biroq 2008-yilgi tadqiqotlarga koʻra, suv qalqishi oʻzaro taʼsirlari tufayli Yer Quyoshning tashqi qobigʻiga yutilishi mumkinligini koʻrsatgan.

Bu vaqtga kelib Yer sirti erigan holga keladi, chunki harorat 1370 °C ga yetadi. Yer atmosferasiehtimol, qizil gigant taratadigan nihoyatda kuchli Quyosh shamoli taʼsirida koinotga uchib ketadi. Yerdan Quyosh osmonda ≈160° burchak kattaligiga ega ulkan qizil doira boʻlib koʻrinib, osmonning katta qismini egallaydi. Quyosh qizil gigant bosqichiga kirganidan 10 million yil oʻtgach, uning yadrosidagi harorat 100 million K ga yetadi, geliy chaqnashisodir boʻladi va termoyadro reaksiyasi orqali uglerod va kislorod geliydansintezlanadi. Quyosh radiusi hozirgisining 9,5 baravarigacha kamayadi. «Geliyning yonish bosqichi» (Helium Burning Phase) 100—110 million yil davom etadi. Shundan soʻng yulduzning tashqi qatlamlari yana tez kengayib, u qayta qizil gigantga aylanadi. Gigantlarning asimptotik tarmogʻigaoʻtgan Quyosh diametri hozirgisidan 213 marta kattalashadi. 20 million yildan soʻng yulduz sirtining beqaror pulsatsiyalari boshlanadi. Bu bosqichda Quyoshda kuchli chaqnashlar yuz beradi, baʼzan yorqinligi hozirgidan 5000 marta ortadi. Buning sababi ilgari reaksiyaga kirishmagan geliy qoldiqlarining termoyadro reaksiyasiga qoʻshilishidir.

Yana taxminan 75 000 yildan soʻng (boshqa manbalarga koʻra, 400 000) Quyosh tashqi qobigʻini tashlab yuboradi va qizil gigantdan faqat kichik markaziy yadro — oq mittiqoladi. U kichik, issiq, ammo juda zich jism boʻlib, massasi Quyoshning dastlabki massasining taxminan 54,1 foizini tashkil etadi. Agar Yer Quyoshning qizil gigant bosqichida uning tashqi qatlamlari tomonidan yutilishdan saqlansa, u yana koʻp milliardlab (hatto trillionlab) yillar mavjud boʻlishi mumkin, toki Koinotmavjud ekan. Ammo unda hayotning (hech boʻlmaganda hozirgi shaklida) qayta paydo boʻlishi uchun sharoit boʻlmaydi. Quyosh oq mitti bosqichiga oʻtgach, Yer sirti asta-sekin sovib, zulmatga choʻkadi. Oʻsha kelajakdagi Yer sirtidan Quyosh disk emas, balki taxminan 0°0′9″ burchak oʻlchamiga ega yorqin nuqta boʻlib koʻrinadi.

• Comins, Neil F. Discovering the Essential Universe. — 2nd. — W. H. Freeman^[ingl.], 2001. — ISBN 0-7167-5804-0. — Bibcode:2003deu..book.....C..
• Velichko K. I., Vitkovskiy V. V., Polenov B. K., Sobichevskiy V. T. Yer // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lugʻati : 86 jildda j. (82 j. va 4 qoʻshimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
• Yer // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978..
• Solar System Exploration: Earth . NASA. Murojaat sanasi: 3-may 2013-yil. Arxivlangan 10-may 2013-yilda.
• Brownlee, Donald E. (2010), Planetary habitability on astronomical time scales, in Schrijver, Carolus J.; Siscoe, George L. (eds.), Heliophysics: Evolving Solar Activity and the Climates of Space and Earth, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-11294-9.
• David R. Williams. Earth Fact Sheet (ingl.). NASA (1-iyul 2013-yil). Murojaat sanasi: 8-aprel 2014-yil. Arxivlangan 10-may 2013-yilda.
• Yoder, Charles F. Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants (ingl.) / T. J. Ahrens. — Washington: American Geophysical Union, 1995. — ISBN 0875908519.
• Stanley, Steven M. Earth system history. — 2nd. — New York: Freeman, 2005. — ISBN 978-0-7167-3907-4.
• Ward, Peter Douglas; Brownlee, Donald (2003), The life and death of planet Earth: how the new science of astrobiology charts the ultimate fate of our world, Macmillan, ISBN 0-8050-7512-7.
• Zeilik, M.; Gregory, S. A. Introductory Astronomy & Astrophysics. — 4th. — Saunders College Publishing^[ingl.], 1998. — B. 56. — ISBN 0-03-006228-4.

• Qadimgi metanli Yerda goh osmon ochiq, goh tumanli boʻlgan  (rus.). Arxivlangan: asl nusxadan 20-mart 2012-yilda.
• Real vaqtdagi jahon statistikasi (rus.)
• Yer profili — Quyosh tizimini oʻrganish — NASA. (ingl.)
• Harorat va yogʻinlar oʻlchovi — Milliy iqlim maʼlumotlari markazi (ingl.)
• Iqlim oʻzgarishlari — NASA (ingl.)
• Yer geomagnetizmi — AQSH Geologiya xizmati (ingl.)
• NASA veb-saytidagi Yer suratlari (ingl.). Arxivlangan: asl nusxadan 30-aprel 2009-yilda.
• Yer observatoriyasi — NASA (ingl.)