Litossfera nima - ifazo.uz

Litossfera (lithosphere) — Yerning eng tashqi qatlami. Ushbu maqolada litossferaning ta’rifi, tarkibi va uning turlari bilan tanishamiz.

Litossfera nima?

Litossfera — Yerning qattiq, eng tashqi “qobig‘i” (shell) hisoblanadi. U Yer po‘sti (crust) va yuqori mantiyaning (upper mantle) ming yillar yoki undan ham uzoq vaqt oralig‘ida elastik (elastically) xususiyat namoyon qiladigan qismidan tashkil topgan. Toshli sayyoralarning eng tashqi qismi bo‘lgan Yer po‘sti esa uning kimyoviy tarkibi va mineralogiyasi (mineralogy) asosida ta’riflanadi.

Litossfera Yer po‘sti va mantiyaning eng yuqori qismi (uppermost mantle)ni o‘z ichiga oladi — aynan shu qatlamlar Yerning qattiq va mustahkam tashqi qavatini hosil qiladi. Litossferaning atmosferaga (atmosphere), gidrosfera (hydrosphere) va biosferaga (biosphere) tuproq hosil bo‘lish jarayoni (soil-forming process) orqali kimyoviy ta’sir ko‘rsatadigan eng yuqori qismi pedosfera (pedosphere) deb ataladi.

Litossferaning tarkibi

Yer po‘sti bir xil (homogeneous) modda emas; u turli qatlamlardan iborat bo‘lib, uning yuqori qismida cho‘kindi tog‘ jinslari (sedimentary rocks), o‘rta qismida granitli (granitic) va metamorfik tog‘ jinslari (metamorphic rocks), pastki qismida esa bazaltli (basaltic) tog‘ jinslari joylashadi.

Yer po‘sti, shuningdek, bir nechta yirik va dinamik tektonik plitalardan (tectonic plates) ham tarkib topgan. Bu tektonik plitalar sekin, ammo uzluksiz ravishda o‘rtacha taxminan 10 sm tezlikda siljiydi. Shuni inobatga olsak, 180 million yil avval Atlantika okeani mavjud bo‘lmagan, Shimoliy Amerika va Yevropa esa birlashib bitta qit’a bo‘lgan. Atlantika okeani Yevrosiyo (Eurasian) va Shimoliy Amerika (North American) plitalarining bir-biridan uzoqlashib ketishi (drifting apart) natijasida paydo bo‘lgan.

Litossfera turlari

Litossferaning ikki turi bor:

Okeanik (Oceanic): Okean po‘sti (oceanic crust) bilan bog‘liq bo‘lib, okean havzalarida (ocean basins) mavjud.
Materik (Continental): Materik po‘sti (continental crust) bilan bog‘liq.

Ko‘p so‘raladigan savollar – FAQ

Litossfera nima?

“Litossfera” atamasi Yerning qattiq, toshli tashqi qatlami degan ma’noni anglatadi. U Yer po‘sti va mantiyaning eng yuqori qattiq qismidan tashkil topgan. Bundan tashqari, u taxminan 60 mil (about 60 miles) chuqurlikkacha cho‘ziladi. U o‘nlab alohida, qattiq bloklar yoki plitalarga ajraladi.

Nega litossfera muhim?

U muhim, chunki Yerda tirik organizmlar aynan shu qatlam bilan bog‘liq hududlarda yashaydi va hayot faoliyatini olib boradi. Litossfera bizga o‘rmonlar, yaylovlar, qishloq xo‘jaligi uchun yerlar va insonlar yashash hududlarini beradi, shuningdek, u minerallar (minerals)ga boy manba hisoblanadi.

Litossferaning turlari qaysilar?

Litossferaning ikki turi mavjud:
i) Okeanik (Oceanic)
ii) Materik (Continental)

Pedosfera nima?

Pedosfera (pedosphere) — litossferaning eng yuqori qatlami bo‘lib, tuproq hosil bo‘lish jarayoni (soil-forming process) orqali atmosfera, gidrosfera va biosfera bilan kimyoviy reaksiyaga kirishadigan qismdir.

Yer po‘stining tarkibi qanday?

Yer po‘sti qatlamli tuzilishga ega: yuqorida cho‘kindi tog‘ jinslari, o‘rtada granitli va metamorfik tog‘ jinslari, pastda esa bazaltli tog‘ jinslari joylashadi. Yer po‘sti bir qancha yirik, faol tektonik plitalardan ham tarkib topgan.