| Lotin tili | |
|---|---|
| O‘z nomi | lingua Latina |
| Mamlakatlar | G‘arbiy va Janubiy Yevropa, Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika (I—V asrlarda) |
| Rasmiy maqomi | |
| Tartibga soluvchi tashkilot |
|
| So‘zlashuvchilarning umumiy soni | noma’lum |
| Muomaladan chiqqan |
Yozma til o‘rnini roman va german tillari XII—XV asrlarda ( Sharqiy Yevropada XVII asrda) egallagan; ilm-fanda XVIII asrgacha saqlangan, biologiya, tibbiyot, huquqshunoslik va katoliklikda hozirgacha qo‘llanadi Og‘zaki til: rivojlanib, roman tillariga IX—XII asrlarga kelib aylangan |
| Davr | Tirik til sifatida taxminan miloddan avvalgi VII asrdan milodiy VIII asrgacha |
| Tasnifi | |
| Toifasi | Yevrosiyo tillari |
| Tillar oilasi | |
| Yozuv tizimi | lotin yozuvi (Lotin alifbosi) |
| Til kodlari | |
| GOST 7.75–97 | lat 380 |
| ISO 639-1 | la |
| ISO 639-2 | lat |
| ISO 639-3 | lat |
| Ethnologue | lat |
| ABS ASCL | 2902 |
| IETF | la |
| Glottolog | lati1261 |
 Ushbu tildagi Vikipediya | |
Lotin tili (o‘z nomi — lingua Latina, Latsiy viloyati nomidan), yoki lotincha — til lotin-falisk guruhiga italik tarmog‘iga hind-yevropa tillari oilasiga mansub. Bu til qadimgi rimliklarning va butun Qadimgi Rim sivilizatsiyasining butun tarixiy taraqqiyoti davomida — podsholikdan respublikaga va imperiyagacha (shu jumladan Vizantiya imperiyasini, unda lotin tili ikkinchi ikkinchi rasmiy til bo‘lgan, o‘rta yunon tili).
Hozirgi davrda lotin tili qadimgi italik tillardan hali ham qo‘llanadigan (biroq og‘zaki muloqot tili bo‘lmagan) yagona tildir, garchi undan foydalanish cheklangan bo‘lsa-da. Lotin tilining hozirgi davomchilari — roman tillari, boshqa italik tillar esa avlod qoldirmay yo‘qolgan. Lotin tili hanuz Muqaddas Taxt, Malta ordeni va Vatikan shahar-davlatining, shuningdek, qisman Rim-katolik cherkovining rasmiy tili sifatida qo‘llanadi. Bundan tashqari, lotincha atamalar tibbiyot, farmakologiya va boshqa fanlarda keng ishlatiladi.
Lotin tili eng qadimgi yozma hind-yevropa tillaridan biridir. Lotin alifbosi ko‘plab dunyo tillari alifbolariga asos bo‘lgan.
Yevropa va boshqa tillardagi juda ko‘p so‘zlar lotin tilidan kelib chiqqan (shuningdek, Xalqaro leksika).
U flektiv til (ko‘proq sintetik til) bo‘lib, uning grammatikasida ikki son, uch jins va olti kelishik mavjud.
Nomi
Lotin tilining nomi — lingua Latina — latinlar nomidan kelib chiqqan; latinlarning nomi esa, o‘z navbatida, Latsiy hududining nomidan olingan. Bu hudud Apennin yarimorolida (hozirgi Italiya).
Yozuv tizimi
|
|
- Harflar C va K harflarining ikkalasi ham /k/ ni ifodalaydi. Arxaik yozuvlarda C odatda I va E oldidan, K esa A oldidan ishlatiladi. klassik davrda esa K harfining qo‘llanilishi juda oz sonli asl lotincha so‘zlar bilan chegaralangan; yunoncha o‘zlashma so‘zlarda kappa (Κκ) doimo C harfi orqali ifodalanadi. Q harfi /k/ va /kʷ/ bilan minimal juftliklarni farqlash imkonini beradi: masalan, cui /kui̯/ va qui /kʷiː/.
- Dastlabki lotin tilida C harfi ikki xil fonemani: /k/ va /g/ bildirgan. Keyinroq alohida G harfi kiritilgan, biroq C yozilishi bir qator qadimgi Rim ismlarining qisqartmalarida saqlanib qolgan: masalan, Gāius (Gay) qisqartmasi C. ko‘rinishida, Gnaeus (Gney) esa Cn.
- ko‘rinishida yozilgan. Klassik lotin tilida I va V (nomi: ū) harflari ham unli /i/ va /u/larni, ham undosh (aniqrog‘i, yarim unli) /j/ va /w/larni bildirgan. O‘rta asrlar oxirida Ii/Jj va Uu/Vv o‘rtasidagi farq qat’iy joriy etilgan, biroq hozir ham lotin matnlarini nashr etishda bu farqni ko‘rsatish majburiy emas. Ko‘pincha faqat Ii, Uu, Vv, ba’zan esa Ii va Vu.
- Harflar Y va Z klassik davrda yunon tilidan o‘zlashgan so‘zlarni yozish uchun joriy etilgan; W harfi esa O‘rta asrlarda german tillaridan o‘zlashgan.
- Yarim unli /j/ unlilar orasida muntazam ravishda ikkilangan, ammo yozuvda bu ko‘rsatilmagan. /i/ unlisi oldida /j/ yarim unlisi umuman yozilmagan: masalan, /ˈrejjikit/ «orqaga uloqtirdi» odatda reicit shaklida yozilgan, reiicit.
- Harf registrlari farqi[ingl.] (katta va kichik harflar) O‘rta asrlarda kiritilgan.
Lotin alifbosi ko‘plab zamonaviy tillarning alifbolariga asos bo‘lgan.
Lotin tilidagi matnlarni yozishda ishlatilgan asosiy shrift turlaridan namunalar (mayuskul, minuskul, gotika, antikva).
Kells kitobi, orol unsialiga misol
Luqo Injili, Karoling minuskuliga misol
«Vulgata» (Zabur 93:16–21), XIV asr, gotik shrift namunasi
«Etna haqida», 1496-yil, antikva shriftiga misol
Kitob bosish davri boshlaridan (kitob bosish (Gutenberg Bibliyasi, 1450-yillardan) 1540-yillargacha lotin tilidagi matnlar uchun gotik shrift qo‘llangan. Gotik shriftdagi so‘nggi lotincha nashrlar jumlasiga quyidagilar kiradi: Psalterium 1542-yilgi (bunda asosiy matn antikva bilan, sharh esa gotik shrift bilan terilgan), Breviarium 1540-yilgi, Rosarium 1525-yilgi, Euangelium 1508-yilgi nashrlar. 1540-yillardan keyin lotin tilidagi nashrlar faqat antikva shriftida uchraydi, biroq antikva aynan o‘sha vaqtda paydo bo‘lmagan: 1540-yillardan oldin ham bu shriftdagi nashrlar mavjud. Gotik shriftda j harfining bir varianti bo‘lgan i (ketma-ket ikki yoki undan ortiq i yozilganda, oxirgisi j shaklida bo‘lgan). v harfining so‘z boshidagi shakli bo‘lgan u. Kichik r harfining ikkinchi yozilish shakli (2 raqamiga juda o‘xshash) ham bo‘lgan; u o‘ng tomoni yumaloq ayrim harflardan keyin qo‘llangan. Gotik shriftda qisqartmalar va ligaturalar.
Lotin tilidagi turli shriftlarning o‘zaro aloqasi
So‘z oxiridagi keng tarqalgan harf birikmalarini ifodalovchi belgilarga misollar (ba’zilari so‘z o‘rtasida ham uchraydi)
Ayrim ligaturalar lotin yozuvi asosidagi boshqa tillar imlosining shakllanishiga ta’sir qilgan. Masalan, lotin tilida non ni ifodalagan «n (ustidan gorizontal chiziq tortilgan)» ligaturasi polyak harfining ń shakliga ta’sir ko‘rsatgan. Lotin tilida serni ifodalagan «ſ (o‘ng tomonida e harfi halqasi bor)» ligaturasi venger tilida «j» tovushini ifodalash uchun mustaqil ishlatilgan, biroq keyinroq zs.
Tarix
Lotin tili falisk tili ( (lotin-falisk kichik guruhi) bilan birga osk va umbr tillari ( (osk-umbr kichik guruhi) bilan birgalikda italik tarmoqni hind-yevropa tillari oilasining tashkil etgan. Qadimgi Italiyaning tarixiy taraqqiyoti davomida lotin tili boshqa italik tillarni siqib chiqarib, vaqt o‘tishi bilan G‘arbiy O‘rta dengiz mintaqasida hukmron tilga aylangan. Hozirgi vaqtda u o‘lik tillar qatoriga kiradi, xuddi qadimgi hind tili (sanskrit), qadimgi yunon tili va boshqalar kabi.
Lotin tilining tarixiy rivojlanishi davomida uning ichki o‘zgarishlari va boshqa tillar bilan aloqalariga ko‘ra bir necha bosqich ajratiladi. Lotin tilini bosqichlarga ajratish g‘oyasini milodiy VI asrda Sevilyalik Isidor ilgari surgan; u lotin tilining to‘rt ko‘rinishini bayon qilgan:
- eng qadimgi turi — Isidor unga namuna sifatida saliylar qo‘shig‘ini keltirgan; bu til Rimga asos solinmasidan oldin, Latsiyni Yanus va Saturn boshqargan davrda mavjud bo‘lgan (shartli ravishda dastlabki ko‘chmanchilarning lotin-falisk tili bilan bog‘lash mumkin);
- lotin tili — bugun «arxaik lotin tili» deb ataladigan davrga mos keladi;
- rim tili — klassik lotin tiliga;
- aralash til — kechki lotin tiliga.
Arxaik lotin tili (qadimgi lotin tili)
Lotin-falisk tilining alohida til sifatida umumitalik tilidan ajralishi taxminan miloddan avvalgi XII asrga to‘g‘ri keladi (ammo boshqa qarashga ko‘ra, lotin-falisk tili dastlabdan, miloddan avvalgi II ming yillik o‘rtalaridan boshlab osk-umbr tilidan alohida mustaqil til bo‘lgan; dastlab Italiyada aynan lotin-falisklar keng tarqalgan, lekin keyinroq shimoldan kelgan osk-umbr ko‘chmanchilarining yangi to‘lqini ularni Tibr daryosi sohillariga siqib chiqargan). Italiya bo‘ylab tarqalish jarayonida bu tilning o‘zi ham lotin va falisk tillariga, ular esa o‘z navbatida mahalliy shevalarga bo‘lingan (lotin tilining me’yoriy rimcha, ya’ni urbanitas «shahar» shevasidan farqlangan mahalliy shevalari rimliklar tomonidan keyinchalik rusticitas «qishloq shevalari» deb atalgan). Miloddan avvalgi I ming yillik boshlarida lotin tilida kichik Latsiy (Latium hududi aholisi gaplashgan; bu hudud Tibr daryosining quyi oqimida joylashgan. Latsiyda yashovchi qabila latinlar (Latini deb, ularning tili esa lotin tili deb atalgan. Latinlar Lotin ittifoqini — 30 ta jamoa federatsiyasini tuzgan. Dastlab unga Alba-Longa shahri boshchilik qilgan, miloddan avvalgi VII asrda rimliklar bu shaharni vayron qilgach esa Rim (Roma boshchilik qilgan. Rim fuqarolari o‘zlarini rimliklar (Romani deb atagan, miloddan avvalgi 88-yilda barcha italiklarga va milodiy 212-yilda imperiyaning barcha aholisiga fuqarolik berilgach, «rimliklar» so‘zi imperiya.
ning barcha aholisini anglatgan. Lotin tilidagi eng dastlabki yozma yodgorliklar taxminan miloddan avvalgi VI asr oxiri — V asr boshlariga borib taqaladi. Ular orasida 1978-yilda topilgan bag‘ishlov bitigi (Rimdan 50 km janubdagi qadimgi Satrik shahridan, miloddan avvalgi VI asrning so‘nggi o‘n yilligiga mansub) hamda 1899-yili Rim forumi, taxminan miloddan avvalgi 500-yilga oid; shuningdek, «Preneste fibulasi» yozuvi 1871-yilda Preneste shahridan topilgan; shuningdek, sopol idishdagi «Duenos yozuvi» mavjud. Eng qadimgi lotin tilining ayrim namunalari klassik mualliflarning iqtiboslarida, masalan, saliy kohinlarining marosim madhiyalari parchalarida saqlangan (ularning tili shu qadar qadimgi ediki, hatto Sitseron davrida ham tushunarsiz bo‘lgan; rimliklar bu qo‘shiqlarni ikkinchi podsho Numa Pompiliy davriga, ya’ni taxminan miloddan avvalgi 700-yilga nisbat bergan, zamonaviy tilshunoslik ham bu sanani ma’qullaydi), shuningdek, O‘n ikki jadval qonunlari parchalarini ham aytish mumkin. Miloddan avvalgi 218-yilda marmar lavhaga yozilgan nihoyatda arxaik arval birodarlar qo‘shig‘i ham muhim. Miloddan avvalgi III asrdan boshlab yozma yodgorliklar soni sezilarli oshdi. Bu Rimning kuchayib, Italiya hududining katta qismini egallashi va Rimda madaniyat hamda yozuv rivojlanishi bilan bog‘liq.
Rim adabiyoti ham aynan shu davrda paydo bo‘lgan. Uning tarixi miloddan avvalgi 240-yildan, yunon millatiga mansub ozod etilgan qul Liviy Andronik lotin tilida birinchi tragediyani sahnalashtirgan vaqtdan boshlanadi, biroq Liviy Andronik va uning izdoshi Neviy asarlari faqat parchalar ko‘rinishida ma’lum. Ularga nisbatan yoshroq zamondosh Plavt (taxminan miloddan avvalgi 245—184-yillar)ning 20 ta komediyasi tasi to‘liq, bittasi esa parcha holida saqlangan. Bu miloddan avvalgi III asr oxiridagi tilni batafsil o‘rganish imkonini beradi. Arxaik lotin tilining qadimgi yodgorliklariga miloddan avvalgi III asr o‘rtalari — II asr boshlariga oid ko‘plab qabr toshi yozuvlari va rasmiy hujjatlar ham kiradi. Ulardan eng mashhurlari epitafiyalar — Rim siyosiy arboblari Skipionlarning qabrtosh yozuvlari va senat xudoning muqaddas joylari haqidagi qaror matni ham kiradi: Vakk.
xudosiga bag‘ishlangan ziyoratgohlar haqidagi qaroridir. Shuni inobatga olish kerakki, dastlabki Rim adiblarining tili allaqachon klassik lotin tili me’yorlariga ancha yaqinlashgan edi. Umuman, arxaik va klassik lotin tili o‘rtasidagi chegara shartlidir, chunki dastlab bu farq tilshunoslikka emas, adabiyotshunoslikka asoslangan. Me’yoriy adabiy til asoschisi Sitseron deb hisoblanganidan, u adabiyot maydoniga chiqqunga qadar (taxminan miloddan avvalgi 80-yil) ijod qilgan barcha mualliflarning tili arxaik deb qaralgan. Holbuki, miloddan avvalgi II asrdagi haqiqiy so‘zlashuv tili allaqachon Sitseron tiliga juda yaqin edi. Keyinchalik klassik davrdan oldingi lotin tilining bu bosqichi «eski lotin tili» deb atala boshlandi.
Arxaik davrda tilning o‘zida yuz bergan asosiy jarayonlar quyida keltirilgan.
Miloddan avvalgi IV asrda unlilar orasidagi s tovushi (/z/ deb talaffuz qilingan) r ga aylangan (rotatsizm). Rotatsizm natijasida, masalan, III turlanishdagi s bilan tugaydigan negizli otlar uni vositali kelishiklarda r bilan almashtirgan (birlik bosh kelishik mos — qaratqich kelishigi moris ← *moses; birlik bosh kelishik genus — qaratqich kelishigi genĕris ← *geneses); shuningdek, hozirgi infinitiv zamonning faol nisbati -sedagi qo‘shimchasi ( esse fe’lida saqlangan) -re:
- orna-se → orna-re
- audi-se → audi-re.
ga o‘zgargan. Bu jarayon tugaganining eng kech sanasini Sitseronning quyidagi ma’lumoti ko‘rsatadi: Lutsiy Papiriy Krass, miloddan avvalgi 340-yildagi diktator va 336-yildagi konsul, o‘z sulolasida birinchi bo‘lib «Papiziy» nomidan voz kechib, uni «Papiriy»ga almashtirgan.
Ayni paytda monoftonglashuv — diftonglarning bitta unliga aylanishi yuz bergan; bu jarayon miloddan avvalgi II asr o‘rtalariga kelib tugagan:
- ei → ē → ī (miloddan avvalgi 150-yildan kech bo‘lmagan);
- eu → ou → ō → ū (doucere, ehtimol [oː]/[uː] sifatida talaffuz qilingan);
- ou → ū, bu ū miloddan avvalgi III asrda ham talaffuz qilingan ( epitafiyada Skipionning Luciom shaklini o‘qiymiz, biroq klassik lotin tilida ham robeus «qizil» (faqat sigir junining rangi uchun) so‘zi bo‘lgan; ehtimol, qishloq shevasidan o‘zlashgan);
- ko‘p hollarda, shuningdek, oi → ū.
O‘sha davrdagi boshqa jarayonlar:
- ai → ae (miloddan avvalgi II asr boshlariga kelib)
- taxminan miloddan avvalgi III asr o‘rtalaridan boshlab urg‘u tizimining qayta qurilishi (ilgari kuchli urg‘u birinchi bo‘g‘inga tushgan, qolgan bo‘g‘inlar esa qisqa bo‘lgan;;
- birinchi bo‘g‘indan keyingi bo‘g‘inlarda qisqa unlilarning kuchsizlanishi va qisman yo‘qolishi;
- qisqa unlilardan bevosita oldingi cho‘ziq unlilarning qisqarishi;
- du → b (duenos → duonos → bonus «yaxshi»; duis → bis «ikki marta»; duellom → bellum «urush»);
- om, os → um, us qo‘shimchalarida (natijada II va IV turlanishlarda birlik bosh kelishik qo‘shimchalari, ya’ni negizi o va u);
- qadimgi hind-yevropa qo‘shimchasid birlik ablativ kelishigida tushib qolgan (puellād «qizdan» yoki campod «daladan» shakli puellā va campō);
- bundan tashqari, hind-yevropacha -as qo‘shimchasi I turlanishning birlik qaratqich kelishigida → -ai (boshqa turlanishlar) → ae ta’sirida); biroq qadimgi shakl pater familias iborasida saqlangan, u XII jadval qonunlariga borib taqaladi;
- fe’llarning tuslanishida 3-shaxs d → t (masalan, faced → facit);
- o‘rin kelishigining i qo‘shimchasi bilan qo‘llanishi ilgari keng tarqalgan bo‘lsa-da, faqat ayrim so‘zlarda saqlanib qolgan.
Klassik lotin tili
«Klassik lotin tili» deganda adabiy tilning ifoda imkoniyatlari va sintaktik izchilligi eng yuksak darajaga yetgan nasriy asarlar, xususan, Sitseron (miloddan avvalgi 106—43-yillar) va Sezar (miloddan avvalgi 100—44-yillar) asarlari, shuningdek, Vergiliy (miloddan avvalgi 70—19-yillar), Goratsiy (miloddan avvalgi 65—8-yillar) hamda Ovidiy (miloddan avvalgi 43-yil — milodiy 18-yil) she’riy asarlari tili tushuniladi.
Klassik lotin tilining shakllanishi va gullab-yashnashi Rim imperiyasining O‘rta dengiz havzasidagi eng yirik davlatga aylanishi bilan bog‘liq bo‘lib, u Yevropaning g‘arbiy va janubi-sharqidagi, Shimoliy Afrikadagi va Kichik Osiyodagi ulkan hududlarni o‘ziga bo‘ysundirgan. Rim davlatining sharqiy viloyatlarida (Yunoniston, Kichik Osiyo, Suriya, Misr va Liviya) rimliklar tomonidan bosib olingan paytga kelib yunon tili hamda rivojlangan yunon madaniyati keng tarqalganligi sababli lotin tili keng yoyilmagan. G‘arbiy O‘rta dengiz havzasida esa holat boshqacha bo‘lgan.
Rim fuqaroligi barcha italiklarga miloddan avvalgi 88-yilda berilgach, ular tezda assimilyatsiyalashgan va milodiy I asrdayoq rimliklar bilan qo‘shilib, eski tillarini unutib, lotin tiliga o‘tishgan. Ayni paytda lotin tili g‘arbiy viloyatlarda Rim askarlari va savdogarlari bilan birga tarqalgan, so‘ngra shahar va maktablar tili sifatida mustahkamlangan. Miloddan avvalgi II asrdan lotin tili Ispaniyada, Galliyaning (Provans-Langedok), Afrikada (hozirgi Tunis, Jazoir va Marokash) hududlarida tarqala boshlagan. Galliya urushlaridan (Sezar boshchiligidagi, miloddan avvalgi 58—51-yillar) keyin lotin tili Rim hokimiyati bilan birga G‘arbiy Yevropaning ichki hududlariga kirib borgan, Sezar vafotidan keyin esa Avgust hukmronligi davrida Dunaybo‘yi hududlarini bosib olish va lotinlashtirish boshlangan; nihoyat, milodiy 43-yilda rimliklar Britaniyani ham bo‘ysundirgan. Rim imperiyasi tugashiga kelib bu viloyatlar ancha romanlashgan. Chegara hududlari esa romanlashuvdan kamroq ta’sirlangan, xususan Reynbo‘yi (Germaniya provinsiyasi) va Britaniya. Reyndan narida yashagan germanlar lotin tilining kuchli ta’sirini his qilgan; ular orqali ayrim lotincha so‘zlar (masalan, rapum «sholg‘om», vīnum «vino») umumslavyan tiliga.
Postklassik lotin tili
Klassik lotin tilidan odatda milodiy dastlabki ikki asrga to‘g‘ri kelgan postklassik davrdagi Rim badiiy adabiyoti tili ajratiladi. Bu «ilk imperiya» davri bo‘lib, Sitseron va Avgust davridagi «oltin lotin tili»ga qarama-qarshi ravishda «kumush lotin tili» davri deb ham ataladi. Darhaqiqat, o‘sha davr nosirlari va shoirlari (Seneka, Tatsit, Yuvenal, Marsial, Apuley) uslubiy vositalarni tanlashda ancha o‘ziga xos bo‘lgan. Biroq oldingi asrlarda shakllangan lotin tili grammatikasi me’yorlari saqlangani uchun uni klassik va postklassik davrlarga bo‘lish tilshunoslikdan ko‘ra ko‘proq adabiyotshunoslik jihatidan ahamiyatlidir.
Kechki lotin tili
Lotin tili tarixida «kechki lotin tili» deb ataluvchi davr ajratiladi. Uning xronologik chegaralari III—VI asrlar — so‘nggi imperiya davri va imperiya qulagach varvar davlatlarining paydo bo‘lishi davridir. Shu davrda lotin tilida dastlabki xristian adabiyoti vujudga kelgan. Bu davr yozuvchilari, asosan tarixchilar va xristian ilohiyotchilari asarlarida yangi morfologik, leksik va sintaktik hodisalar ko‘rinib, ular yangi roman tillariga o‘tishga zamin yaratgan. Arablar istilosidan keyin ham lotin tili Afrikadagi vohalarda kamida XII asrgacha (ehtimol XV—XVI asrlargacha) saqlanib qolgan.
O‘rta asrlar lotin tili
O‘rta asrlar yoki xristianlashgan lotin tili, avvalo, liturgik (ibodatga oid) matnlar — madhiyalar, diniy qo‘shiqlar va duolardan iborat. IV asr Stridonlik Iyeronimbutun Bibliyani lotin tiliga tarjima qilgan. «Vulgata» nomi bilan mashhur bu tarjima katolik cherkovining Trident soborida XVI asrda asl matnga teng deb tan olingan. O‘shandan buyon lotin tili qadimgi ibroniy va qadimgi yunon tillari qatorida Bibliyaning muqaddas tillaridan biri hisoblanadi.
Yangi davrda lotin tili
Uyg‘onish davri lotin tilida yozilgan juda ko‘plab ilmiy asarlarni meros qoldirgan. XVI asr Italiya tibbiyot maktabining risolalari: «Inson tanasining tuzilishi haqida» — Andreas Vezaliy (1543), Gabriel Fallopiyning «Anatomik kuzatishlar» (1561), «Anatomik asarlar» — Bartolomeo Evstaxio (1552), «Yuqumli kasalliklar va ularni davolash haqida» — Jirolamo Frakastoro (1546) va boshqalar. Pedagog o‘zining «Sezgilar orqali idrok etiladigan olam suratlarda» («ORBIS SENSUALIUM PICTUS. Omnium rerum pictura et nomenclatura») kitobini yaratgan. Uning muallifi pedagog Yan Amos Komenskiy (1658). Unda jonsiz tabiatdan jamiyat tuzilishigacha bo‘lgan butun olam suratlar orqali tasvirlangan. Turli mamlakatlar bolalarining ko‘plab avlodlari shu kitobdan o‘qigan; uning rus tilidagi so‘nggi nashri Moskvada 1957-yilda chiqqan.
O‘rta asrlar lotin tili klassik namunalardan ancha uzoqlashgan, shuning uchun XIV asrda Italiyada Sitseronning namunali lotin tiliga qaytish harakati boshlangan. Bu harakat cherkov va universitetlarning lotin tiliga qarshi qaratilgan bo‘lib, gumanistlar u tilni mensimay «oshxona lotinchasi» deb atashgan. Gumanistlar lotin tilida faol so‘zlashgan va ijod qilishgan. Masalan, lotin tilida yozgan Tomas Mor (1478—1535) Angliyada, Rotterdamlik Erazm (1466—1536) Niderlandiyada, , Tommazo Kampanella (1568—1639) Italiyada yashagan. Bu davrda lotin tili xalqaro madaniy va ilmiy aloqalarning eng muhim vositasi bo‘lib qolgan. Biroq shu bilan birga Reformatsiya, dunyoviylashuv va madaniy hayotdagi shunga o‘xshash jarayonlar milliy tillarni oldinga olib chiqib, lotin tilining qo‘llanishini tobora cheklagan. Diplomatiyada lotin tilining o‘rnini fransuz tili: egallay boshlagan. 1648-yildagi Vestfaliya tinchlik shartnomasi lotin tilida emas, boshqa tilda tuzilgan bunday turdagi birinchi hujjat bo‘lgan.
XVIII asrgacha lotin tili xalqaro fan tili bo‘lib qolgan. 1503-yilda Amerigo Vespuchchining Yangi dunyo kashf etilgani haqidagi hisoboti lotincha tarjimada Yevropaga keng tarqalgan. Rossiya-Xitoy munosabatlari tarixidagi birinchi hujjat — Nerchinsk shartnomasi (1689) ham lotin tilida tuzilgan. Niderlandiyalik faylasuf Spinoza (1632—1677), ingliz olimi Nyuton (1643—1727), rus olimi Lomonosov (1711—1765) va boshqa ko‘plab mutafakkirlar lotin tilida asarlar yozgan. Shunga qaramay, XVIII asr oxiridagi Buyuk fransuz inqilobidan keyin universitetlarda o‘qitish lotin tilida emas, boshqa tillarda olib borila boshlagan, bu esa uning ilm-fanning asosiy tili sifatidagi mavqeyiga katta putur yetkazgan. Natijada XIX asrda lotin tili deyarli iste’moldan chiqqan. U eng uzoq vaqt filologiyada (ayniqsa klassik filologiyada) va tibbiyotda saqlangan. XX asrda esa u asosan katolik cherkovining tili sifatida qolgan, ammo asrning ikkinchi yarmida milliy tillarda ibodat qilishga ruxsat berilgach, bu vazifa ham ancha cheklangan.
Lotin tili qadimgi yunon tili bilan bir qatorda qadimdan hozirgacha xalqaro ijtimoiy-siyosiy va ilmiy atamalarni.
Davlatlarning rasmiy tili
- 1733-yilgacha — rasmiy til Angliya qirolligining rasmiy tili bo‘lgan. 1066-yildan boshlab hukumat hujjatlari lotin tilida yozilgan. XV asrdan boshlab norasmiy hujjatlar ingliz tilida tuzilgan. Protektorat davrida (1653—1660) lotin tili o‘rniga ingliz tili ishlatilgan. 1660-yildan so‘ng lotin tili yana hujjatlarning rasmiy tiliga aylangan, lekin amalda ko‘plab hujjatlar ingliz tilida yozilgan. 1731-yilda ingliz tilini rasmiy hujjatlar tili deb belgilovchi qonun qabul qilingan. U 1733-yilda kuchga kirgan va 1863-yilgacha amal qilgan.
- 1781-yilgacha nemis tilida so‘zlashuvchi davlatlarda ta’lim tili bo‘lgan[ishonchsiz manba]. 1522-yilda Martin Lyuter (Vittenbergda) birinchi marta Yangi Ahdni lotin tilida emas, nemis tilida nashr ettirgan. 1523-yilda (Alshtedtda) ) Myuntser katoliklarning lotincha ibodatini bekor qilib, xalq tili — nemis tili bilan almashtirgan (garchi rasmiy ish yuritishda va saroyda allaqachon sakson (ya’ni nemis) tili qo‘llanayotgan bo‘lsa ham). 1524-yilda nemis tilidagi ilk qo‘shiqlar to‘plami — Erfurt «Enchiridion» («Enxiridion») nashr etilgan. Kitoblar yoziladigan va bosiladigan asosiy til hali ham lotincha edi, lekin 1681-yilga kelib (ya’ni yangi yuqori nemis tili davrida) nemischa kitoblar soni lotincha kitoblardan oshgan. 1781-yilda ta’limda lotin tili nemis tili bilan almashtirilgan.
- 1784-yilgacha lotin tili Praga universiteti va Chexiya gimnaziyalarida rasmiy o‘qitish tili edi. 1784-yilda uning o‘rnini nemis tili egallagan. Chexiyaning eng qadimgi adabiy yodgorliklari aynan lotin tilida yaratilgan. Chex tilidagi asarlar faqat XIII asrning ikkinchi yarmidan («Ostrov qo‘shig‘i» va «Kunguta qo‘shig‘i») ma’lum. XVI asrdagi gumanizm, chex tili fan, huquq va tarixda lotin tili bilan teng mavqega ega bo‘lgan, ammo lotin tili hali ham kuchli edi. 1620-yildan (Oq tog‘dagi mag‘lubiyat) chex tili tanazzulga uchray boshlagan, asosiy tillar nemis va lotin tillari bo‘lib qolgan. Katolik adabiyoti faqat lotin tilida mavjud bo‘lgan. 1784-yilda Praga universiteti va gimnaziyalarda lotin tili o‘rniga nemis tili o‘qitilgan. Gimnaziyalarda nemis tili faqat 1848-yilgi inqilobdan.
- Davlat tili Polshaning davrida Rech Pospolita davridagi davlat tili (XVI asr oxiridan amalda davlat tili polyak tili).
- 1844-yilgacha Vengriya qirolligining.
- 1857-yilgacha Ispaniyada[ishonchsiz manba].
- 1912-yilgacha Italiya qirolligida oliy ta’limning rasmiy tili. Neapol qirolligida lotin tili O‘rta asrlarda asosiy yozma va madaniyat tili, XVIII asr o‘rtalarigacha esa oliy ta’lim tili bo‘lgan. Italyan tili — asosiy yozma til va sud nutqlari tili Sannatsaro (taxminan 1500-yildan) va lotin tili bilan birga madaniyatning asosiy tili bo‘lgan. Fransuz tili 1302-yildan 1442-yilgacha Anjuy saroyi tili bo‘lib, italyan va neapol. Ispan tili italyan va lotin yozma tillari hamda neapol so‘zlashuv tili bilan bir qatorda Aragon qirollik saroyining 1442-yildan 1501-yilgacha, keyinchalik 1713-yilgacha vitse-qirollik saroyining tili bo‘lgan. 1816-yildan Ikki Sitsiliya qirolligining, 1861-yildan esa birlashgan Italiya qirolligining tili. 1912-yilda Italiya hukumati oliy ta’limning italyan tiliga o‘tishini qonuniylashtirdi, biroq lotin tili hozir ham o‘rta maktabda majburiy fan bo‘lib, maktab o‘quvchilarining qariyb uchdan biri uni besh yil davomida o‘rganadi.
- 1809-yilgacha lotin tili Imperator Fanlar akademiyasi ning Rossiyadagi asarlari rasmiy tili bo‘lgan, lekin tibbiyot dissertatsiyalari 1860-yilgacha lotin tilida nashr etilgan. Rossiyadagi birinchi gimnaziyada (1726—1805) ta’lim 1747-yilgacha lotin tilida olib borilgan. Bakmeyster (1768—1777) inspektor bo‘lgan paytda yuqori sinflarda matematika va tabiiy fanlar asoslari lotin yoki nemis tilida universitet darajasida o‘qitilgan. 1768-yilda Yekaterina II Moskva universitetida lotin tili bilan birga rus tilida ham dars berishga ruxsat bergan. 1840-yillargacha lotin tili diniy seminariyalarning ta’lim tili bo‘lgan. 1870-yillargacha Kiyev universitetida lotin tilida ta’lim berilgan. 1893-yil holatiga ko‘ra, Sankt-Peterburg tarix-filologiya institutida bir xorijlik olim lotin tilida dars bergan. 1917—1918-yillargacha Rossiya imperiyasining barcha erkaklar gimnaziyalari va diniy seminariyalarida lotin tili o‘qitilgan.
Xalqaro munosabatlardagi o‘rni
Eng birinchi umumqabul qilingan til, hech bo‘lmaganda Markaziy va G‘arbiy Yevropada, lotin tili bo‘lgan. Bir vaqtlar bu mintaqada yozishni bilganlarning barchasi aynan shu tilda yozgan, deyish mumkin. Fransuz, ispan, italyan va ingliz tillari adabiy shakllarga yetgach, diplomatik vakillarga ko‘rsatmalar elchi yuborgan mamlakat tilida tuzila boshlangan. Eng kech yozma tilga o‘tgan til — nemis tili bo‘lgan. Diplomatlar hamkorining tilini bilmagani sababli o‘zaro suhbatlarda ham lotin tilidan foydalangan.
Lotin tilidan keyin eng ko‘p ishlatilgan til fransuz tili edi. XV asr oxirida u Savoyya va Niderlandiyada, shuningdek, imperator saroyida ham ishlatilgan. 1508-yilda Kambre ligasi (Papa, Fransiya, Avstriya, Ispaniya) — muzokara ishtirokchilariga berilgan vakolatnomalar ham Fransiya, ham imperiya tomonidan fransuz tilida, ratifikatsiya hujjatlari esa lotin tilida yozilgan. Angliyalik Genrix VI yozgan Fransiyalik Karl VIIga fransuz tilida xat yozgan. Bu til ikki davlat o‘rtasidagi yozma va og‘zaki aloqalarda ham odatda ishlatilgan. XVI asr oxirida Fransiya qiroli Polsha qirolidan boshqa hech kimga lotincha xat yozmagan — fransuz tilining tarqalishi shu darajaga yetgan.
Hech bo‘lmaganda XVI asrgacha xalqaro bitimlar lotin yoki fransuz tillarida tuzilgan, ingliz, nemis va italyan tillari esa juda kam hollarda ishlatilgan.
German tilli va boshqa davlatlar bilan shartnomalar tuzishda lotin hamda boshqa tillardan foydalanish misollari:
- Vestfaliya shartnomalari (1648-yil) lotin tilida tuzilgan. 30-yanvar 1648-yilda Ispaniya va Birlashgan provinsiyalar o‘rtasida tuzilib, ularning mustaqilligini tan olgan shartnoma fransuz va niderland tillarida yozilgan; ammo Fransiya va Muqaddas Rim imperiyasi o‘rtasidagi barcha aloqalarda Fransuz inqilobigacha.
- 11-iyul 1670-yildagi ingliz-daniya shartnomasi ham, 1674-yildagi ingliz-golland shartnomasi ham lotin tilida tuzilgan. Biroq 1677—1678-yillardagi Ittifoq shartnomasi fransuz tilida yozilgan.
- 7-sentabr 1701-yildagi Buyuk ittifoq shartnomasi va 16-may 1703-yildagi Buyuk Britaniya, imperator, Bosh shtatlar, Buyuk ittifoq a’zolari va Portugaliya o‘rtasidagi shartnoma ham lotin tilida yozilgan.
- 1711-yilda qirolicha Anna ittifoqchilariga lotincha xat yozgan. Uning Utrext kongressiga yuborilgan vakillariga berilgan vakolatnomalar ham lotin tilida tuzilgan. Biroq 1712-yildagi kongressning ilk yig‘ilishida Angliya, shuningdek, Prussiya, Savoyya va Bosh shtatlar talablari fransuz tilida bayon etilgan.
- 11-aprel 1713-yilda Angliya va Fransiya o‘rtasidagi savdo shartnomasi lotin tilida tuzilgan. Uning ayrim ilovalari lotin va fransuz tillarida, qirolicha tasdig‘i esa lotin tilida yozilgan. Ammo ratifikatsiya hujjatlari almashilgani haqidagi guvohnoma fransuz tilida tuzilgan.
- Fransiyaning Portugaliya, Prussiya, Savoyya gersogi va Bosh shtatlar bilan xuddi shu kuni (11-aprel 1713-yil) imzolagan shartnomalari fransuz tilida yozilgan. Shu davrda Shvetsiya va Gollandiya lotin tilida yozishmalar olib borgan, biroq Buyuk Pyotr fransuz tilidan foydalangan.
- Ispaniya va Savoyya 13-iyul 1713-yilda ispan va fransuz tillarida yozilgan tinchlik shartnomasini imzolagan. Imperator, imperiya va Fransiya o‘rtasidagi 7-sentabr 1714-yilda tuzilgan tinchlik shartnomasi esa lotin tilida yozilgan.
- Rossiya Brandenburg bilan shartnomalarda nemis tilidan, Avstriya bilan muloqotda esa turli vaziyatlarda nemis, lotin va fransuz tillaridan foydalangan. Biroq XVIII asr o‘rtalaridan boshlab doim fransuz tilida muloqot qilgan; Angliya bilan munosabatlarda ham 1715-yildan beri fransuz tili ishlatilgan.
- 1748-yildagi tinchlik shartnomasi Axenda Buyuk Britaniya, Gollandiya va Fransiya o‘rtasida; 1763-yildagi Parij shartnomasi Buyuk Britaniya, Fransiya va Ispaniya o‘rtasida; 1783-yildagi Versal shartnomasi Buyuk Britaniya va Fransiya o‘rtasida fransuz tilida tuzilgan. Ularga tinchlik shartnomasida fransuz tilining qo‘llanishi tomonlarning shartnomaning boshqa tillarda yozilgan nusxalariga ega bo‘lish huquqini cheklamaydi, degan modda kiritilgan. XIX asrdan boshlab Britaniya diplomatik vakillarining o‘zlari akkreditatsiya qilingan mamlakat hukumati bilan muloqotda milliy tillaridan foydalanish huquqi tobora mustahkamlangan.
Boshqa tillarga ta’siri
Lotin tilining xalq orasida so‘zlashilgan turi — «xalq lotin tili» (ya’ni «xalqona») — umumiy «roman» nomi bilan birlashtirilgan yangi milliy tillarning asosiga aylangan. Ular qatoriga italyan tili va uning ko‘plab shevalari kiradi; bular Apennin yarimorolida lotin tilining tarixiy o‘zgarishi natijasida shakllangan; fransuz va oksitan tillari sobiq Galliyada; ispan, katalan, portugal, galisiy va mirand — Pireney yarimorolida; retoroman — Rimning Retsiya mustamlakasi hududida (hozirgi Shveysariyaning bir qismida va Italiyaning shimoli-sharqida); rumin — Rimning Dakiya provinsiyasi hududida (hozirgi Ruminiya), moldavan va Bolqon yarimorolining boshqa ayrim sharqiy roman tillari Bolqon yarimoroli. Sardin tili — hozirgi roman tillaridan klassik lotin tiliga eng yaqinidir.
Roman tillari kelib chiqish jihatidan umumiy bo‘lsa-da, hozir ular o‘rtasida sezilarli farqlar mavjud. Buning sababi shundaki, lotin tili bosib olingan hududlarga bir necha asr davomida kirib borgan. Shu davrda u asos til sifatida ham o‘zgarib, mahalliy qabila tillari va shevalari bilan murakkab o‘zaro aloqaga kirishgan. Qarindosh roman tillarining shakllanishiga ular vujudga kelgan hududlarning tarixiy taqdiri ham o‘z ta’sirini ko‘rsatgan.
Shunga qaramay, barcha roman tillari o‘zining lug‘at tarkibida, kamroq darajada esa morfologiyasida lotincha xususiyatlarni saqlaydi. Masalan, fransuz tilidagi fe’llar tizimi xalq lotin tilidayoq boshlangan fe’l shakllari rivojining davomidir. Fransuz adabiy tilining shakllanishida lotin sintaksisi kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Shu ta’sir natijasida fransuz grammatikasida moslashuv va zamonlar ketma-ketligi qoidalari hamda ajratilgan sifatdoshli birikmalar va infinitivli iboralar shakllangan.
Rimliklarning german qabilalarini miloddan avvalgi I asr va milodiy I asr chegarasida bo‘ysundirishga bir necha bor qilgan urinishlari samarasiz tugagan. Ammo rimliklar va germanlar o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalar uzoq davom etgan. Ular asosan Reyn va Dunay bo‘yidagi Rim garnizon-mustamlakalari orqali olib borilgan. Buni nemis shaharlarining nomlari ham eslatadi: Kyoln (nemischa Köln — lotincha colonia «manzilgoh» so‘zidan), Koblens (nemischa Koblenz — lotincha confluentes, so‘zma-so‘z — «qo‘shilib oqadigan», chunki Koblens Mozel va Reyn daryolarining qo‘shilish joyida joylashgan), Regensburg (nemischa Regensburg — lotincha regina castra), Vena (lotincha vindobona) va boshqalar.
Britaniya orollarida lotin tilining eng qadimgi izlari nomi tarkibida -chester, -caster lotin tilining eng qadimgi izlari -castle — lotincha castra «harbiy lager» va castellum «istehkom», foss- — lotincha fossa «xandaq», col(n) — lotincha colonia «manzilgoh» so‘zlaridan hosil bo‘lgan shahar nomlaridir: Manchester (inglizcha Manchester), Lankaster (inglizcha Lancaster), Nyukasl (inglizcha Newcastle), Fosbruk (inglizcha Fossebrook), Linkoln (inglizcha Lincoln), Kolchester (inglizcha Colchester). V—VI asrlarda german qabilalari — angllar, sakslar va yutlar — Britaniyani bosib olishi natijasida britan qabilalarining lotincha o‘zlashmalariga germanlar avvalroq rimliklardan olgan so‘zlar ham qo‘shilgan. germanlar rimliklardan o‘zlashtirgan so‘zlar orqali kengaygan.
Yangi G‘arbiy Yevropa tillarining uzoq va bosqichma-bosqich shakllanishida lotin tilining ahamiyati G‘arbiy Rim imperiyasi qulagach (an’anaviy sana — 476-yil) ham saqlangan. Lotin tili V asr oxirida tashkil topgan va ilk feodal Franklar qirolligida davlat va maktab tili bo‘lib qolgan. Bu qirollik G‘arbiy Rim imperiyasining; Franklar davlati, keyinchalik imperiyaga aylangan (Buyuk Karl 800-yilda imperator unvonini olgan), 843-yilda mustaqil G‘arbiy Yevropa davlatlariga — Italiya, Fransiya va Germaniya qirolliklariga parchalanib ketgan. Uzoq vaqt milliy adabiy tillarning yo‘qligi davlatlar o‘rtasidagi munosabatlarda lotin tilidan foydalanishga majbur qilgan. Butun O‘rta asrlar davomida va keyinchalik lotin tili katolik cherkovining tili bo‘lgan. Ayni paytda lotin tili ilm-fan, universitet darslari tili va maktabda o‘qitiladigan asosiy fan bo‘lgan. Nihoyat, u huquqshunoslik tili edi. Hatto o‘rta asrlardayoq qonunchilik milliy tillarga o‘tgan mamlakatlarda ham (masalan, Fransiyada) Rim huquqini va uni qabul qilish huquqshunoslikning muhim tarkibiy qismi bo‘lgan. Shu sababli lotincha atamalar yangi Yevropa tillariga, eng avvalo, ilmiy, diniy, huquqiy va boshqa mavhum tushunchalar atamalari sifatida keng kirib borgan.
Rossiyada XVIII asrgacha atamalar manbai sifatida cherkov slavyan tili va kamroq darajada yunon tili ishlatilgan. Biroq Pyotr I davridan boshlab rus tiliga lotin so‘zlari ham ko‘p kirib kelgan: ularning kam qismi bevosita, ko‘pi esa yangi Yevropa tillari orqali olingan. Ayni paytda qadimgi rus tilida ham lotin tilidan juda erta o‘zlashgan ayrim so‘zlar bor. Ularning bir qismi bevosita, bir qismi yunon tili orqali o‘zlashgan («banya», «palata», «yalpiz», «gilos», «butparast»).
ingliz tiliga lotin leksikasi fransuz tili orqali XI asrda normanlarning Angliyani zabt etishi natijasida kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Ko‘plab o‘zlashmalar ingliz tiliga Uyg‘onish davrida bevosita lotin tilidan ham kirib kelgan.
Tilshunoslik tavsifi
Fonetika va fonologiya
Lotin tili fonemalarining ikki xil talaffuz turi mavjud: an’anaviy va klassik. Ularning farqi asosan an’anaviy talaffuzda bir qator harflarning o‘qilishi tarix davomida o‘zgargani bilan bog‘liq.
Tilning tarixiy rivojlanishi sababli yuz bergan o‘zgarishlardan tashqari, an’anaviy talaffuzga turli G‘arbiy Yevropa tillarida kechgan fonetik jarayonlar ham ta’sir ko‘rsatgan. Natijada turli mamlakatlarda lotincha matnlarni o‘qishda farqlar yuzaga kelgan.
Undoshlar
| Ikki labli | Lab-tish | Tish | Tanglay | Orqa tanglay | Bo‘g‘iz | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Oddiy | Lablangan undoshlar | |||||||
| Portlovchi | Jarangli | B /b/ | D /d/ | G /ɡ/ | ||||
| Jarangsiz | P /p/ | T /t/ | C yoki K /k/ 1 | QV /kʷ/ | ||||
| Sirg‘aluvchi | Jarangli | Z /z/2 | ||||||
| Jarangsiz | F /f/ | S /s/ | H /h/ | |||||
| Burun tovushlari | M /m/ | N /n/ | G/N [ŋ]3 | |||||
| Titroq undoshlar | R /r/4 | |||||||
| Approksimantlar (yarim unlilar) | L /l/5 | I /j/6 | V /w/6 | |||||
- dastlabki lotin tilida K harfi muntazam ravishda A oldidan yozilgan, biroq klassik davrda faqat juda kam sonli so‘zlarda saqlangan. U klassik davrdayoq eskirgan harf bo‘lib, masalan, har oyning birinchi kunini anglatadigan Kalendae [kalende] so‘zining qisqartmalarida uchraydi (shu so‘zdan «kalendar» kelib chiqqan): K. yoki Kal;
- /z/ klassik lotin tilida «o‘zlashma fonema» hisoblanadi; Z harfi yunoncha o‘zlashmalarda dzeta (Ζζ) o‘rnida ishlatilgan. Taxminlarga ko‘ra, bu harf lotin alifbosiga kiritilgan vaqtga kelib [z] tovushini ifodalagan; unlilar orasida u ikkilangan bo‘lishi, ya’ni [zz];
- orqa tanglay undoshlari oldidan /n/ artikulyatsiya o‘rniga ko‘ra moslashgan va [ŋ] tovushiga aylangan, masalan, quinque ['kʷiŋkʷe] so‘zida. Bundan tashqari, G ham [ŋ] orqa tanglay burun tovushini N (agnus: ['aŋnus]);
- Lotincha R harfi alveolyar titroq tovushni [r] (ispanchadagi RR kabi) yoki alveolyar bir zarbli tovushni [ɾ] (ispan tilidagi R kabi, so‘z boshidan boshqa o‘rinlarda) ifodalagan;
- Taxminlarga ko‘ra, /l/ fonemasi ikki xil allofonga ega bo‘lgan; Allen (Chapter 1, Section v ma’lumotiga ko‘ra, bu velarlashgan alveolyar yon approksimant [ɫ] yoki alveolyar yon approksimant [l];
- V va I harflari unli hamda yarim unli fonemalarni ifodalashi mumkin bo‘lgan (/ī/ /i/ /j/ /ū/ /u/ /w/).
- PH, TH va CH harf birikmalari yunon tilidan olingan so‘zlarda mos ravishda fi (Φφ /pʰ/), teta (Θθ /tʰ/) va xi (Χχ /kʰ/) o‘rnida ishlatilgan. Lotin tilida nafasli undoshlar bo‘lmagani sababli bu digraflar ko‘pincha /p/ (keyinchalik — /f/), /t/ va /k/ (keyinchalik — /x/) tarzida o‘qilgan. Yunon tilini yaxshi bilgan ma’lumotli kishilar bundan mustasno edi.
- X harfi /ks/.
- undoshlar birikmasini ifodalagan. Qo‘sh undoshlar ikki bir xil harf bilan yozilgan (BB /bː/, CC /kː/ va hokazo). Lotin tilida tovush cho‘ziqligi ma’no farqlash vazifasini bajargan: masalan, anus /ˈanus/ («kampir») va ānus /ˈaːnus/ («halqa, anus») va annus /ˈanːus/ («yil»). Dastlabki lotin tilida qo‘sh undoshlar bitta harf bilan yozilgan; miloddan avvalgi II asrda esa ularni kitoblarda (ammo toshbitiklarda emas) o‘roqsimon diakritik belgi — «sitsiliy» bilan ifodalashgan. Keyinroq odatdagi qo‘sh harflar ishlatila boshlangan.
- Fonema /j/ so‘z boshida unli oldidan yoki o‘rtada ikki unli orasida uchraydi. Ikkinchi holatda u yozuvda emas, talaffuzda ikkilangan: iūs /juːs/, cuius /ˈkujjus/. Bunday qo‘sh undosh oldingi bo‘g‘inni cho‘ziq qilgani uchun lug‘atlarda undan oldingi unli makron bilan cho‘ziq deb belgilanadi, garchi amalda bu unli odatda qisqa bo‘lsa ham. Old qo‘shimchalar bilan yasalgan va qo‘shma so‘zlarda /j/ ikkinchi qism boshida saqlanadi: adiectīuum /adjekˈtiːwum/.
- Ko‘rinishicha, klassik davr oxiriga kelib /m/ so‘z oxirida juda kuchsiz talaffuz qilingan yoki umuman aytilmagan yoxud faqat burunlashuv va oldingi unlining cho‘zilishi bilan namoyon bo‘lgan. Masalan, decem («10») [ˈdekẽː] deb talaffuz qilingan bo‘lishi kerak. Bu taxminni lotin she’riyatining ritmi va barcha roman tillarida so‘z oxiridagi M tushib qolgani ham qo‘llab-quvvatlaydi. Soddalashtirish hamda bu faraz hali to‘liq tasdiqlanmaganini hisobga olib, M odatda doimo /m/.
Unlilar
| old qator | o‘rta qator | orqa qator | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| cho‘ziq | qisqa | cho‘ziq | qisqa | cho‘ziq | qisqa | |
| yuqori ko‘tarilish | I /iː/ | I /ɪ/ | V /uː/ | V /ʊ/ | ||
| o‘rta ko‘tarilish | E /eː/ | E /ɛ/ | O /oː/ | O /ɔ/ | ||
| quyi ko‘tarilish | A /aː/ | A /a/ | ||||
- Har bir unli harf (ehtimol, Y bundan mustasno) kamida ikkita turli fonemani — cho‘ziq va qisqa unlini ifodalaydi. A harfi qisqa /a/ yoki cho‘ziq /aː/; E harfi esa /ɛ/ yoki /eː/ va hokazolarni ifodalashi mumkin.
- Y harfi yunoncha o‘zlashmalarda ipsilon (Υυ /ʏ/) o‘rnida yunoncha o‘zlashma so‘zlarda qo‘llangan. Lotin tilida dastlab old qator lablangan unlilar yo‘q edi, shuning uchun rimliklar bu yunoncha tovushni talaffuz qila olmaganda ipsilonni /ʊ/ (arxaik lotin tilida) yoki /ɪ/ (klassik va kechki lotin tilida) deb o‘qishgan.
- AE, OE, AV, EI, EV bo‘lgan diftonglar: AE = /ae̯/, OE = /ɔe̯/, AV = /aʊ/, EI = /eɪ/ va EV = /ɛʊ/. AE va OE arxaik lotin tilida mos ravishda /aɪ/ va /ɔɪ/ diftonglari bo‘lgan; respublika davridan keyin ular monoftonglar /ɛː/ va /eː/.
Unli va undoshlarning cho‘ziqligi
Lotin tilida unlilarning cho‘ziqligi va undoshlarning cho‘ziqligi ma’noni farqlagan. Undoshlarning cho‘ziqligi ikki marta yozish bilan ifodalangan, ammo standart yozuvda cho‘ziq va qisqa unlilar ajratilmagan.
Shunga qaramay, unlilar uchun ham farqlash tizimini joriy etishga urinishlar bo‘lgan. Ba’zan cho‘ziq unlilar ikki marta yozilgan (bu usul qadimgi Rim shoiri Aksiy (Accius bilan bog‘lanadi); cho‘ziq unlilarni akut belgisiga o‘xshash «apeks» diakritik belgisi bilan ifodalash usuli ham bo‘lgan (I harfi bu holatda oddiygina balandroq yozilgan).
Hozirgi nashrlarda zarurat bo‘lsa, cho‘ziq unlilar ustiga makron (ā, ē, ī, ō, ū, qisqa unlilar ustiga esa breve (ă, ĕ, ĭ, ŏ, ŭ).
Urg‘u
Urg‘u lotin tilida odatda oxirgi bo‘g‘inga tushmaydi. Ikki bo‘g‘inli so‘zlarda urg‘u birinchi bo‘g‘inga tushadi. Agar so‘zda ikki bo‘g‘indan ko‘p bo‘lsa, oxiridan ikkinchi bo‘g‘in cho‘ziq bo‘lsa urg‘u unga, qisqa bo‘lsa oxiridan uchinchi bo‘g‘inga tushadi. Masalan: fí-li-a ( li bo‘g‘ini ochiq va undan keyin unli kelgani uchun qisqa), fe-nés-tra ( nes bo‘g‘ini yopiq bo‘lgani uchun cho‘ziq):20.
Morfologiya
Lotin tili rus tili kabi, asosan, sintetik tildir. Ya’ni grammatik kategoriyalar orqali ifodalanadi: so‘z shakllarini o‘zgartirish ( (turlanish, va tuslanish) orqali ifodalanadi, yordamchi so‘zlar orqali emas. Lotin tilida otlar (lotincha Nomen Substantivum), sonlar va olmoshlar mavjud bo‘lib, ular kelishiklar, shaxslar, sonlar va jinslar; bo‘yicha turlanadi; esa yuqorida sanalgan xususiyatlardan tashqari qiyoslash darajalari bo‘yicha ham o‘zgaradi; fe’llar zamonlar va nisbatlar; supin — fe’ldan yasalgan ot; ravishlar, predloglar va bog‘lovchilar.
Ot
Lotin tilida 6 ta kelishik:
- bosh kelishik (nominativ, nominativus);
- qaratqich kelishigi (genitiv, genetivus);
- jo‘nalish kelishigi (dativ, dativus);
- tushum kelishigi (akkuzativ, accusativus);
- ablativ kelishigi (ablativ, ablativus);
- undalma kelishigi (vokativ, vocativus).
Uchta jins ajratilib, ular 5 ta turlanishga bo‘linadi:
- erkak jins (genus masculinum);
- ayol jins (genus femininum);
- o‘rta jins (genus neutrum).
Birinchi turlanishga ayol jinsdagi otlarning ko‘pchiligi va erkak jinsdagi oz sonli so‘zlar (masalan, agricola, nauta, pirata, poeta, scriba va boshqalar) kiradi. Bunday otlar birlik bosh kelishikda -ă, birlik qaratqich kelishikda -ae qo‘shimchalari bilan tugashi bilan ajralib turadi. Ayrim otlar bir xil turlanishga ega bo‘lib, ham ayol, ham erkak jinsida bo‘lishi mumkin (masalan, incola), boshqalari esa faqat birlikda (masalan, Ruthenia, -ae, f — Rossiya, Graecia, -ae, f — Gretsiya) yoki faqat ko‘plikda (masalan, usurae, -ārŭm, f — foizlar) ishlatiladi.
| kelishik | birlik | ko‘plik |
|---|---|---|
| nom. | amīca | amīcae |
| gen. | amīcae | amīcārum |
| dat. | amīcae | amīcīs |
| acc. | amīcam | amīcās |
| abl. | amīcā | amīcīs |
| voc. | amīca | amīcae |
Ikkinchi turlanishga -ŭs bilan tugaydigan erkak jinsdagi otlar (masalan, lupus, -ī, m — bo‘ri) va -ŭm bilan tugaydigan o‘rta jinsdagi otlar (masalan, exemplum, -ī, n — namuna), shuningdek, negizi -ĕr bilan tugaydigan, nol qo‘shimchali erkak jinsdagi otlar (masalan, liber, puer, socer, vesper, gener) kiradi. Bu otlar birlik qaratqich kelishigida -ī qo‘shimchasi olishi bilan ajralib turadi. -ĕr bilan tugaydigan ayrim otlarda birlik bosh va undalma kelishiklaridan boshqa shakllarda negiz biroz o‘zgaradi (masalan, birlik bosh kelishik: liber, birlik qaratqich kelishik: libri). Birinchi turlanishdagi kabi, ikkinchi turlanishdagi ayrim otlar faqat birlikda (masalan, Euxinum, Pontus, Danuvius) yoki faqat ko‘plikda (masalan, castra, cani).
| kelishik | birlik | ko‘plik |
|---|---|---|
| nom. | exemplum | exempla |
| gen. | exemplī | exemplōrum |
| dat. | exemplō | exemplīs |
| acc. | exemplum | exempla |
| abl. | exemplō | exemplīs |
| voc. | exemplum | exempla |
| kelishik | birlik | ko‘plik |
|---|---|---|
| nom. | lupus | lupī |
| gen. | lupī | lupōrum |
| dat. | lupō | lupīs |
| acc. | lupum | lupōs |
| abl. | lupō | lupīs |
| voc. | lupe | lupī |
| kelishik | birlik | ko‘plik |
|---|---|---|
| nom. | liber | librī |
| gen. | librī | librōrum |
| dat. | librō | librīs |
| acc. | librum | librōs |
| abl. | librō | librīs |
| voc. | liber | librī |
Uchinchi turlanishga birlik bosh kelishikda turli qo‘shimchalarga ega bo‘lgan uchala jinsdagi otlar kiradi. Uchinchi turlanish otlarining o‘ziga xos belgisi birlik qaratqich kelishigidagi -ĭs qo‘shimchasidir. Bundan tashqari, uchinchi turlanishdagi ayrim otlarning (masalan, lex, lux, nux, pax) negizi birlik bosh va undalma kelishiklaridan boshqa barcha shakllarda o‘zgarishi mumkin.
Uchinchi turlanishdagi lotincha otlar ro‘yxatini Lotincha otlar, 3-turlanish.
turkumida ko‘rish mumkin. Uchinchi undosh turlanishga negizi bitta undosh bilan tugaydigan, birlik bosh va qaratqich kelishiklarda bo‘g‘inlar soni har xil bo‘lgan uchala jinsdagi otlar (masalan, victor, victōrĭs, m — g‘olib; miles, militĭs, m — jangchi; vox, vocĭs, f — ovoz; nōmĕn, nōmĭnĭs, n — ism).
| kelishik | birlik | ko‘plik |
|---|---|---|
| nom. | poēma | poemata |
| gen. | poematis | poematōrum |
| dat. | poematī | poematīs |
| acc. | poēma | poemata |
| abl. | poemate | poematīs |
| voc. | poēma | poemata |
| kelishik | birlik | ko‘plik |
|---|---|---|
| nom. | nōmen | nōmina |
| gen. | nōminis | nōminum |
| dat. | nōminī | nōminibus |
| acc. | nōmen | nōmina |
| abl. | nōmine | nōminibus |
| voc. | nōmen | nōmina |
| kelishik | birlik | ko‘plik |
|---|---|---|
| nom. | vox | vocēs |
| gen. | vocis | vocum |
| dat. | vocī | vocibus |
| acc. | vocem | vocēs |
| abl. | voce | vocibus |
| voc. | vox | vocēs |
Uchinchi unli turlanishga quyidagilar kiradi:
- birlik bosh kelishigida -ĕ bilan tugaydigan o‘rta jinsdagi otlar (masalan, mare, marĭs, n — dengiz), -al (masalan, animal, animālĭs, n — hayvon) va -ar (masalan, exemplar, exemplārĭs, n — namuna);
- birlik bosh va qaratqich kelishiklarida bo‘g‘inlari soni teng bo‘lgan ayol jinsdagi otlar (masalan, turris, turrĭs, f — minora; puppis, puppĭs, f — kema orqasi; sitis, sitĭs, f — chanqoqlik; febris, febrĭs, f — isitma; securis, securĭs, f — bolta);
- daryolar va shaharlar nomini bildiruvchi bir xil bo‘g‘inli otlar (masalan, Tiberis, Tiberis, m — Tibr; Neapolis, Neapolĭs, m — Neapol).
| kelishik | birlik | ko‘plik |
|---|---|---|
| nom. | mare | maria |
| gen. | maris | marium |
| dat. | marī | maribus |
| acc. | mare | maria |
| abl. | marī | maribus |
| voc. | mare | maria |
| kelishik | birlik | ko‘plik |
|---|---|---|
| nom. | turris | turrēs |
| gen. | turris | turrium |
| dat. | turrī | turribus |
| acc. | turrim | turrīs
turrēs |
| abl. | turrī | turribus |
| voc. | turris | turrēs |
Uchinchi aralash turlanishga quyidagilar kiradi:
- negizi ikki undosh tovush bilan tugaydigan, birlik bosh va qaratqich kelishiklarida bo‘g‘inlar soni har xil bo‘lgan otlar (masalan, pars, partĭs, f — qism, urbs, urbĭs, f — shahar, nox, noctĭs, f — tun);
- birlik bosh kelishigida -is bilan tugaydigan bir xil bo‘g‘inli otlar (masalan, avis, avĭs, f — qush) va -es (masalan, nubes, nubis, f — bulut).
| kelishik | birlik | ko‘plik |
|---|---|---|
| nom. | pars | partēs |
| gen. | partis | partium |
| dat. | partī | partibus |
| acc. | partem | partēs |
| abl. | parte | partibus |
| voc. | pars | partēs |
To‘rtinchi turlanishdagi otlarning o‘ziga xos xususiyati birlik qaratqich kelishikdagi -ūs qo‘shimchasidir. To‘rtinchi turlanishga -ŭs bilan tugaydigan erkak jinsidagi otlar (masalan, casus, -ūs, m — holat, kelishik) va -ū bilan tugaydigan o‘rta jinsdagi otlar (masalan, cornu, -ū, n — shox, qanot) kiradi. -ŭs bilan tugaydigan ayrim otlar ayol jinsida ham bo‘lishi mumkin (masalan, domus, -ūs, f — uy, manus, -ūs, f — qo‘l, guruh, porticus, -ūs, f — ayvon, tribus, -ūs, f — qabila). Boshqa turlanishlardagi kabi, to‘rtinchi turlanishga mansub ayrim otlar faqat birlik yoki faqat ko‘plikda ishlatiladi (masalan, Idus, Iduum, f — Idalar).
| kelishik | birlik | ko‘plik |
|---|---|---|
| nom. | cornū | cornua |
| gen. | cornūs | cornuum |
| dat. | cornū | cornibus |
| acc. | cornū | cornua |
| abl. | cornū | cornibus |
| voc. | cornū | cornua |
| kelishik | birlik | ko‘plik |
|---|---|---|
| nom. | casus | casūs |
| gen. | casūs | casuum |
| dat. | casuī | casibus |
| acc. | casum | casūs |
| abl. | casū | casibus |
| voc. | casus | casūs |
Beshinchi turlanishga birlik qaratqich kelishigida -ei qo‘shimchasiga, birlik bosh kelishigida esa -es qo‘shimchasiga ega ayol jinsidagi otlar kiradi. Masalan:
| kelishik | birlik | ko‘plik |
|---|---|---|
| nom. | rēs | rēs |
| gen. | reī | rērum |
| dat. | reī | rēbus |
| acc. | rem | rēs |
| abl. | rē | rēbus |
| voc. | rēs | rēs |
| kelishik | birlik | ko‘plik |
|---|---|---|
| nom. | diēs | diēs |
| gen. | diēī | diērum |
| dat. | diēī | diēbus |
| acc. | diem | diēs |
| abl. | diē | diēbus |
| voc. | diēs | diēs |
Fe’l
Lotin tilidagi fe’llar 6 ta zamon shakli, 3 ta mayl, 2 ta nisbat, 2 ta son va 3 ta shaxsga ega.
Tuslanish
4 ta tuslanish mavjud; tuslanish turi infinitiv -re:
- -are — birinchi tuslanish;
- -ēre (cho‘ziq tovush bilan) — ikkinchi tuslanish;
- -ĕre (qisqa tovush bilan) — uchinchi tuslanish («3-a» va «3-b» turlarga bo‘linadi);
- -ire — to‘rtinchi tuslanish.
Lotin fe’lini tuslashning odatiy usuli — infinitivning -re qo‘shimchasini olib tashlab, shaxsni bildiruvchi qo‘shimcha qo‘shishdir:
- -o — 1-shaxs birlik,
- -s — 2-shaxs birlik,
- -t — 3-shaxs birlik,
- -mus — 1-shaxs ko‘plik,
- -tis — 2-shaxs ko‘plik,
- -nt — 3-shaxs ko‘plik.
1) Birinchi tuslanishdagi fe’llarning -a unlisi 1-shaxs birlikdagi -o qo‘shimchasidan oldin tushib qoladi:
| Shaxs va son | Shakl |
|---|---|
| 1-shaxs birlik | Amo |
| 2-shaxs birlik | Amas |
| 3-shaxs birlik | Amat |
| 1-shaxs ko‘plik | Amamus |
| 2-shaxs ko‘plik | Amatis |
| 3-shaxs ko‘plik | Amant |
2) Ikkinchi tuslanishdagi fe’llar odatiy sxemadan chetlanmasdan tuslanadi.
3) Uchinchi tuslanishdagi fe’llarda -ĕre o‘rniga -o, -is, -it, -imus, -itis, -unt («3-a») yoki -io, -is, -it, -imus, -itis, -iunt («3-b») qo‘llanadi. Bunda bog‘lovchi unlilar paydo bo‘ladi. «3-b» turidagi fe’llar boshqalarga nisbatan juda kam.
4) To‘rtinchi tuslanishdagi fe’llarda 3-shaxs ko‘plik qo‘shimchasida qo‘shimcha -u:
| Shaxs va son | Shakl |
|---|---|
| 1-shaxs birlik | Audio |
| 2-shaxs birlik | Audis |
| 3-shaxs birlik | Audit |
| 1-shaxs ko‘plik | Audimus |
| 2-shaxs ko‘plik | Auditis |
| 3-shaxs ko‘plik | Audiunt |
Zamon
Lotin fe’li zamonlari:
- hozirgi zamon (praesens);
- o‘tgan zamon tugallanmagan harakat (imperfectum);
- o‘tgan zamon tugallangan harakat (perfectum);
- plyuskvamperfekt, ya’ni oldingi o‘tgan zamon (plusquamperfectum);
- kelasi zamon, ya’ni birinchi kelasi zamon (futurum primum);
- oldingi kelasi zamon, ya’ni ikkinchi kelasi zamon (futurum secundum).
Mayl
- Xabar mayli (modus indicativus);
- buyruq mayli (modus imperativus);
- shart-istak mayli (modus conjunctivus).
Nisbat
- Faol nisbat (activum);
- majhul nisbat (passivum).
Son
Shaxs
- Birinchi (persona prima);
- ikkinchi (persona secunda);
- uchinchi (persona tertia).
Sintaksis
Rus tilidagi kabi, lotin tilida ham sodda gap odatda ega va kesim, bunda ega bosh kelishikda bo‘ladi. Ega vazifasida olmosh juda kam qo‘llanadi, chunki u odatda kesim fe’lining shaxs shaklida aks etgan bo‘ladi. Kesim esa fe’l, ot turkumidagi so‘z yoki yordamchi fe’l bilan birga qo‘llangan ot turkumidagi so‘z orqali ifodalanishi mumkin.yordamchi fe’l.
Lotin tilining sintetik tuzilishi va shundan kelib chiqadigan boy turlanish hamda tuslanish tizimi tufayli gapdagi so‘zlar tartibi hal qiluvchi ahamiyatga ega emas. Shunga qaramay, odatda ega gap boshida, kesim gap oxirida, vositasiz to‘ldiruvchi esa o‘zi bog‘langan fe’ldan, ya’ni kesimdan oldin keladi.
Gaplar tuzishda quyidagi konstruksiyalar qo‘llanadi:
- Accusativus cum infinitivo («tushum kelishigi va infinitiv») — nutq, fikr, sezgi idroki, istak-xohish fe’llari bilan va boshqa ayrim hollarda ishlatiladi. Ergash gap shaklida tarjima qilinadi. Bunda tushum kelishigidagi qism ega, infinitiv esa egaga moslashgan shakldagi kesimga aylanadi;
- Nominativus cum infinitivo («bosh kelishik va infinitiv») — oldingi konstruksiya bilan bir xil tuzilishga ega, ammo kesim majhul nisbatda keladi. Tarjimada kesim noaniq shaxs ma’nosidagi 3-shaxs ko‘plik faol shaklida beriladi, konstruksiyaning o‘zi esa ergash gapga aylantiriladi.
Ergash gaplar cum historicum bog‘lovchisi bilan tuzilgan gaplar odatda payt ergash gaplaridir va «qachon» bog‘lovchisi yordamida tarjima qilinadi.
Ibodat lotin tilining uslubiy xususiyatlari
qadimgi yunon tilida Yangi Ahd kitoblari yozilgani sababli xristianlikning dastlabki o‘n yilliklarida u Rimdagi ibodatning asosiy tili bo‘lib qolgan. Biroq papa Viktor I (189—199) davrida bu yerda lotin tiliga o‘tilgan. Xristian lotin tiliga ko‘plab yunoncha va qisman qadimgi ibroniy so‘zlarni o‘zlashtirish, neologizmlarning mavjudligi va qadimgi an’anaviy qarashga ko‘ra so‘zlashuv uslubining kuchli ta’siri xos. Ayni vaqtda diniy matnlarda yozilgan davridayoq eskirgan ko‘plab sof lotincha so‘z va iboralar ham ishlatilgan. Shu sababli ibodat lotin tili so‘zlashuvdan farq qiladigan muqaddas tilga aylangan (masalan, xristianlarning oddiy nutqida keng tarqalgan oro «ibodat qilaman» fe’li o‘rniga qadimgi precor; yunoncha episcopus so‘zi o‘rniga an’anaviy rasmiy Rim atamalari pontifex va antistes; yunoncha presbyter so‘zi o‘rniga Rimcha praesul). Kundalik tildan ancha farq qiluvchi ibodat lotin tilining tantanavor uslubi Bibliya va qadimgi Rim uslublarining uyg‘un birikmasidir.
Biologiyada lotin tili
Lotin tilini biologiyada Uyg‘onish davridagi lotin tilidan kelib chiqqan alohida ilmiy til sifatida qarash mumkin,Uyg‘onish davri biroq u qadimgi yunon va boshqa tillardan o‘zlashgan ko‘plab so‘zlar bilan boyigan. Bundan tashqari, lotin tilidagi ko‘plab so‘zlar biologik matnlarda yangi, maxsus ma’noda ishlatiladi. Biologik lotin tilida grammatika sezilarli darajada soddalashtirilgan.Alifbosi ham kengaygan: klassik lotin tilidan farqli ravishda J, U, W harflari qo‘llanadi.
Hozirgi biologik nomenklatura kodekslari tirik organizmlarning ilmiy nomlari tirik organizmlarning ilmiy nomlari tashqi ko‘rinishiga ko‘ra lotincha bo‘lishini talab qiladi. Ya’ni nomlar qaysi tildan olinganidan qat’i nazar, lotin alifbosida yozilishi va lotin grammatikasi qoidalariga muvofiq bo‘lishi zarur.
Adabiyotlar
Ensiklopedik maqolalar
- Solopov A. I. Lotin tili // Katta Rossiya ensiklopediyasi. 17-jild. — Moskva, 2010. — B. 55.
- Xodorkovskaya B. B. Lotin tili // Tilshunoslik ensiklopedik lug‘ati / Bosh muharrir V. N. Yartseva. — Moskva: Sovet ensiklopediyasi, 1990. — B. 253. — 685 b.
- Modestov V. I. Lotin tili // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1896. Sankt-Peterburg XVII. — B. 378—381.
- Lotin tili // Qozog‘iston. Milliy ensiklopediya. — Olmaota: Qazaq ensiklopediyasi, 2005. Qazaq ensiklopediyasi III. — J. 407. — ISBN 9965-9746-4-0. (CC BY-SA 3.0)
O‘quv qo‘llanmalar
- Afonasin Ye. V. Huquqshunoslar uchun lotin tili
- Afonasin Ye. V. Faylasuflar uchun lotin tili
- Borovskiy Ya. M., Boldirev A. V.Lotin tili darsligi. — Moskva, 1975 (4-nashr).
- Katsman N. L., Pokrovskaya Z. A. Lotin tili : oliy ta’lim muassasalari uchun darslik. — Moskva: Vlados, 2006. — 456 b. — [Arxivlandi: asl nusxa 29 2019-yil mart .]
- Kozlova G. G.Lotin tilini mustaqil o‘rganish qo‘llanmasi. — 2-nashr. — Moskva, 2006.
- Kondratyev S., Vasnetsov A.Lotin tili darsligi. — 5-nashr. — Moskva, 1954.
- Miroshenkova V. I., Fyodorov N. A.Lingua latina. — 6-nashr. — Moskva, 2003.
- Nisenbaum M. Ye.Lotin tili. — 2-nashr. — Moskva, 2001.
- Rozental I. S., Sokolov V. S.Lotin tili darsligi. — 2-nashr. — Moskva, 2004.
- Sobolevskiy S. I.Lotin tili darsligi. — Moskva, 1953.
- Tronskiy I. M. Lotin tilining tarixiy grammatikasi. Moskva, Indrik, 2001
- Yarko V. N. va boshqalarLotin tili. — 8-nashr. — Moskva, 2010.
Lug‘atlar
- Dvoretskiy I. X. Lotincha-ruscha lug‘at: taxminan 50 000 ta so‘z. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Rus tili, 1976. — 1096 b. — 65 000 nusxa.
- Dvoretskiy I. X. Lotincha-ruscha lug‘at: taxminan 50 000 ta so‘z. — 4-nashr, o‘zgartirishsiz. — Moskva: Rus tili, 1996. — 843, [2] b. — ISBN 5-200-02365-3.
