Biz odatda sabzavot, go‘sht va guruch pishirish uchun plita yoki pechdan foydalanamiz. Quyosh pechi esa taom pishirishda gaz yoki elektr o‘rniga quyosh nuridan foydalanadi. Ushbu maqolada quyosh pechining tuzilishi va ishlash prinsipi muhokama qilinadi.

Yorug‘lik yordamida ovqat pishirish

Ko‘p hollarda quyosh nuri suvni yoki ovqatni isitish uchun yetarlicha issiq bo‘lmaydi. Bunday vaziyatda quyosh pechlari yorug‘lik energiyasini jamlangan issiqlik energiyasiga aylantiradi va shu energiyadan ovqat pishirishda foydalaniladi. Quyosh nurining issiqlik energiyasiga aylanishi yorug‘lik to‘lqinlarining fotonlari modda molekulalari bilan o‘zaro ta’sirlashganda yuz beradi. Quyosh chiqaradigan elektromagnit nurlanish o‘zida energiya saqlaydi. Bu nurlanish modda yuzasiga tushganda, undagi energiya modda molekulalarini tebranishga majbur qiladi. Molekulalar qo‘zg‘aladi va yuqori energiya sathlariga o‘tadi. Ana shu jarayon issiqlik hosil qiladi.

Ishlash prinsipi

Quyosh nurini jamlash:

Quyoshdan kelayotgan yorug‘likni kichik pishirish maydoniga yo‘naltirish va jamlash uchun yuqori darajadagi ko‘zgusimon qaytarishga ega bo‘lgan oyna yuzasi ishlatiladi. Quyosh nuri bir necha daraja miqyosida jamlanishi mumkin, natijada tuz va hatto metallni eritishga yetarli bo‘lgan yuqori haroratlar hosil bo‘ladi. Biroq maishiy quyosh pechlarida bunday yuqori haroratlar talab qilinmaydi. Bozorda mavjud quyosh pechlari odatda 65⁰C dan 400⁰C gacha bo‘lgan haroratga erishadigan qilib ishlab chiqilgan.

Yorug‘lik energiyasini issiqlik energiyasiga aylantirish:

Jamlangan quyosh nuri qozon yoki tova kabi qabul qiluvchi yuzaga yo‘naltiriladi. Yorug‘lik energiyasi bilan qabul qiluvchi material o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir yorug‘likni issiqlik o‘tkazuvchanligi deb ataladigan jarayon orqali issiqlikka aylantirishga yordam beradi. Bu aylanish issiqlikni yaxshi o‘tkazadigan va ushlab turadigan materiallardan foydalanish orqali maksimal darajaga yetkaziladi. Quyosh pechlarida ishlatiladigan qozon va tovalar yutilishni kuchaytirish uchun xira qora rangda bo‘lishi kerak.

Issiqlik energiyasini tutib qolish:

Pech ichidagi havoni tashqi havodan ajratish orqali konveksiya hodisasi kamaytiriladi. Idish ustiga shisha qopqoq qo‘yish tovaning yuqori qismidan yorug‘lik yutilishini kuchaytiradi, konveksiya orqali energiya yo‘qolishini kamaytiradi va pechning issiqlikni ushlab turish qobiliyatini yaxshilaydi. Shisha qoplama kirib kelayotgan quyosh nurini o‘tkazadi, biroq tashqariga chiqib ketayotgan infraqizil issiqlik nurlariga nisbatan xira bo‘ladi.

Quti turidagi quyosh pechi

Quyosh pechining eng ko‘p qo‘llaniladigan turi — quti turidagi quyosh pechidir. Ushbu bo‘limda quti turidagi quyosh pechining tuzilishi va ishlash prinsipi muhokama qilinadi.

Quti turidagi quyosh pechi quyidagi qismlardan iborat:

• Qora quti – Bu quti issiqlikni yaxshi saqlaydigan metall yoki yog‘och quti bo‘lib, ko‘proq issiqlik yutishi uchun ichki tomoni qora rangga bo‘yalgan bo‘ladi.
• Shisha qopqoq – Alyuminiy romga o‘rnatilgan va bir-biriga mahkamlangan ikkita chiniqtirilgan shisha varaqdan tayyorlangan qopqoq B quti uchun qopqoq sifatida ishlatiladi.
• Yassi ko‘zgu qaytargich – Yassi ko‘zgu qaytargich B qutiga ilgaklar yordamida biriktiriladi. Ko‘zgu qaytargichni qutiga nisbatan istalgan burchakka o‘rnatish mumkin. Ko‘zgu aks etgan quyosh nuri qutining shisha qopqog‘iga tushadigan qilib joylashtiriladi.
• Pishirish idishlari – Tashqi tomoni qoraytirilgan alyuminiy idishlar to‘plami B quti ichiga joylashtiriladi.

Quyosh pechi quyosh nuri tushadigan joyga qo‘yiladi va yassi ko‘zgu qaytargich kuchli quyosh nuri shisha orqali quti ichiga kiradigan tarzda sozlanadi. Yog‘och quti ichidagi qoraytirilgan metall yuzalar quyosh nuridagi infraqizil nurlanishni yutadi va hosil bo‘lgan issiqlik qora metall yuzaning haroratini taxminan 100°C gacha ko‘taradi.

Quyosh pechi

Ovqat qora yuzadan issiqlikni yutadi va pishadi. Qalin shisha qatlam issiqlikning tashqariga chiqib ketishiga yo‘l qo‘ymaydi va shu tariqa quti ichidagi haroratni ovqat pishirish uchun yetarli darajada oshirishga yordam beradi.

Quyosh pechining afzalliklari va kamchiliklari

Afzalliklari

• Quyosh pechlari hech qanday yoqilg‘i ishlatmaydi. Bu xarajatni tejaydi hamda ifloslanishga hissa qo‘shmagani uchun atrof-muhitni asraydi.
• Karbonat angidridga asoslangan yoqilg‘ilarsiz ovqat pishirish orqali uglerod izi (carbon footprint) ni kamaytiradi.

Kamchiliklari

• Bulutli ob-havoda quyosh pechlari kamroq foydali bo‘ladi.
• Ba’zi quyosh pechlarida ovqat odatiy plita yoki pechga qaraganda uzoqroq vaqtda pishadi.
• Ba’zi quyosh pechlariga kuchli shamol ta’sir qiladi, bu esa pishirish jarayonini sekinlashtirishi mumkin.
• Katta qovurma bo‘laklari yoki non kabi qalin taomlarni pishirish qiyin bo‘lishi mumkin.

Shu kabi qiziqarli maqolalar uchun BYJU’S bilan kuzatishda davom eting. Shuningdek, fizika bo‘yicha ko‘plab interaktiv va qiziqarli videolar hamda cheksiz akademik yordam olish uchun “BYJU’S – The Learning App” ga ro‘yxatdan o‘ting.

Tez-tez beriladigan savollar

Q1

Quyosh pechi nima?

Quyosh pechi — to‘g‘ridan to‘g‘ri quyosh nuri energiyasidan foydalanib ovqat va suyuqliklarni pishiradigan yoki isitadigan qurilmadir.

Q2

Quyosh qanday turdagi elektromagnit nurlanish chiqaradi?

Quyosh rentgen nurlaridan tortib radioto‘lqinlargacha bo‘lgan elektromagnit nurlanish chiqaradi.

Q3

Quyosh pechining ishlashidagi asosiy prinsip nima?

Quyosh pechida kuchli ko‘zgusimon qaytarishga ega bo‘lgan oyna Quyoshdan kelayotgan yorug‘likni nisbatan kichik pishirish maydoniga yo‘naltirish va jamlash uchun ishlatiladi.

Q4

Quti turidagi quyosh pechi qanday qismlardan iborat?

Qora quti, shisha qopqoq, yassi ko‘zgu qaytargich va pishirish idishlari quti turidagi quyosh pechining asosiy qismlaridir.

Q5

Quti turidagi quyosh pechida qora qutining vazifasi nima?

Qora quti issiqlikni saqlovchi yog‘och yoki metall qutidir. U ko‘proq issiqlik yutishi uchun ichki tomondan qora bo‘yoq bilan qoplangan bo‘ladi.