Biotsenoz (lot. qad. yun. βίος — “hayot” va yun. ϰοινός — “umumiy”) — organizmlar hamjamiyati, ya’ni tarixan shakllangan hayvonlar, o‘simliklar, zamburug‘lar va mikroorganizmlarning nisbatan bir xil yashash makonini (ma’lum bir quruqlik yoki suv maydoni — akvatoriya) egallab yashaydigan, o‘zaro hamda ularni o‘rab turgan muhit bilan bog‘langan majmuasi. Biotsenozlar biogen moddalarning aylanishi asosida vujudga kelgan va uni aniq tabiiy sharoitlarda ta’minlab turadi.
Atama
Atama (nem. Biocönose)ni Karl Möbius 1877 yilda chiqqan «Die Auster und die Austernwirthschaft» kitobida ma’lum bir hududni (biotop) egallovchi barcha organizmlar majmuasini va ularning o‘zaro munosabatlarini tasvirlash uchun kiritgan.
Hosila tushunchalar:
- Biogeotsenoz
- Biogeotsenologiya
- Tseno‘z, tsenotik va boshqalar.
GRNTI tasnifida biotsenozlar ekotizimlar tushunchasi bilan birlashtiriladi.
Biotsenoz tuzilishi
Biotsenozning turlar tarkibi, uning fazoviy tuzilishi (vertikal (yaruslilik) va gorizontal (mozaiklilik) tashkil topishi) hamda trofik tuzilishi bilan tavsiflanadi.
Turli o‘lchamdagi organizm guruhlari biotsenozda makon va vaqtning turli masshtablarida yashaydi. Masalan, bir hujayrali organizmlarning hayot sikllari bir necha soat ichida tugashi mumkin, yirik o‘simlik va hayvonlarning hayot sikllari esa o‘nlab yillarga cho‘ziladi.
Biotoplar uchun ma’lum darajadagi turlar xilma-xilligi xos — ya’ni uning tarkibiga kiruvchi populyatsiyalar majmuasi. Turlar soni biotsenozning qancha muddatdan beri mavjudligiga, iqlimning barqarorligiga, biotsenoz turining mahsuldorligiga (cho‘l, tropik o‘rmon va hokazo) bog‘liq.
Turli turlarga mansub individlar soni ham turlicha bo‘ladi. Eng ko‘p uchraydigan turlar dominant turlar deb ataladi. Juda katta biotoplarni o‘rganishda barcha turlar xilma-xilligini to‘liq aniqlash deyarli imkonsiz. Shu sababli ma’lum maydon (yuzaga) to‘g‘ri keladigan turlar soni, ya’ni “turlar boyligi” aniqlanadi. Turli biotsenozlarning turlar xilma-xilligi bir xil maydon bo‘yicha olingan turlar boyligi orqali taqqoslanadi.
Turlar tuzilishi biotsenozning sifat tarkibi haqida tasavvur beradi. Bir xil muhitda va barqaror sharoitda birga yashaydigan ikkita tur mavjud bo‘lganda, odatda ulardan biri ikkinchisini to‘liq siqib chiqaradi. Natijada raqobat munosabatlari yuzaga keladi. Shunday kuzatishlar asosida raqobatli chiqarib yuborish prinsipi, yoki Gauze prinsipi deb ataluvchi qoida shakllangan.
Inson faoliyati tabiiy jamoalardagi xilma-xillikni keskin kamaytiradi; bu esa oqibatlarni oldindan baholash, bashorat qilish va tabiiy tizimlarni saqlab qolish bo‘yicha samarali choralar ko‘rishni taqozo etadi.
Fazoviy tuzilish
Biotsenozning fazoviy tuzilishi vertikal yaruslilik orqali tavsiflanishi mumkin. O‘simliklarda vertikal yaruslilik ularning fotosintez qiluvchi qismlarini (barglarini) yer yuzasidan qay darajada balandga chiqarishi bilan belgilanadi (soyabardosh o‘simlik yoki yorug‘sevar):
- Daraxtlar yarusi
- Butalar yarusi
- Butachalar–o‘tlar yarusi
- Mox–lixayniklar yarusi
Hayvonlarda vertikal yaruslilikni hasharotlar misolida ko‘rish mumkin (xuddi shuningdek qushlarda ham yaruslilik bo‘lishi mumkin, masalan, bir xil qush turi o‘simlikning turli yaruslarida yashashi mumkin):
- Geobiyalar (tuproqda yashovchilar)
- Gerpētobiyalar (yer yuzasi qatlamida yashovchilar)
- Briobiyalar (moxlarda yashovchilar)
- Fillobiyalar (o‘t qoplamida yashovchilar)
- Aerobiyalar (undan ham yuqoriroq yaruslarda yashovchilar)
Jamoaning gorizontal strukturalanganligi (mozaiklilik, notekislik) bir qator omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin:
- Abiogen mozaiklilik (abiotik omillar ta’siri, jumladan ayrim hollarda edifikator–lixayniklar kabi o‘simliklar bilan bog‘liq bo‘lgan mozaiklilik)
- Eol–fitogen mozaiklilik (ham abiotik, ham fitogen omillar bilan yuzaga keluvchi mozaiklilik)
- Biogen mozaiklilik (birinchi navbatda kovlovchi hayvonlar faoliyati natijasida yuzaga keluvchi mozaiklilik)
Ekologik tuzilish
Ekologik tuzilish muhit omillariga, oziqlanish turiga, o‘lchamlariga, tashqi ko‘rinishiga moslashuvi turlicha bo‘lgan turlar nisbatlari bilan tavsiflanadi. Biotsenoz — bu ma’lum ekologik nishlarni egallagan turlar nisbatidan iborat tizimdir.
Biotsenoz turlari:
- Tabiiy biotsenozlar (daryo, ko‘l, o‘tloq va hokazo)
- Sun’iy biotsenozlar (hovuz, bog‘ va hokazo)
Biotsenoz ko‘rsatkichlarining tavsifi
- Biotsenozlar o‘lchamlari turlicha bo‘lishi mumkin — juda kichik (botqoqdagi bir kulta, kichik hovuz)dan tortib juda yirik (o‘rmon, o‘tloq, kovulli dasht biotsenozlari)largacha.
- Biotsenoz o‘lchami abiotik muhit sharoitlari bilan belgilanadi. Biotsenoz egallagan, abiotik muhit bo‘yicha nisbatan bir xil bo‘lgan makon (hudud) biotop deb ataladi.
- Biotsenozlar aniq chiziqli chegaralarga ega emas, ular asta-sekin bir-biriga o‘tib boradi. Qo‘shni jamoalar o‘rtasidagi o‘tish zonasi ekoton deb ataladi.
Biotsenozlardagi populyatsiyalar o‘rtasidagi bog‘lanishlar
Biotsenoz tuzilishi vaqt va makonda populyatsiyalar o‘rtasidagi turli xil bog‘lanishlar hisobiga saqlanib turadi. Bog‘lanishlar bir populyatsiyaning ma’lum ehtiyojlarini boshqasining hisobiga qondirish maqsadida yuzaga keladi. Ehtiyojlar xarakteriga qarab populyatsiyalar o‘rtasida to‘rtta asosiy bog‘lanish turi farqlanadi: trofik, topik, forik va fabrik bog‘lanishlar.
Trofik bog‘lanishlar (yun. τρόφή — “oziq”) — bir populyatsiya individlari oziqni boshqa populyatsiya individlari hisobiga oladi. Bu bevosita individlarni yeb qo‘yish, o‘lik organik qoldiqlar yoki boshqa turga mansub individlarning hayot faoliyati mahsulotlari bilan oziqlanish orqali ro‘y berishi mumkin.
Topik bog‘lanishlar (yun. τόπος — “joy”) — bir populyatsiya individlari boshqa populyatsiya individlaridan yashash muhiti sifatida foydalanadi yoki ular yashash muhitiga ta’sir qiladi. Masalan, qushlar daraxt va butalarni uya qurish joyi sifatida ishlatadi, baliq chavandoqlari meduza “soyasi” ostida panoh topadi, epifitlar va lianalar daraxt tanalaridan substrat sifatida foydalanadi va hokazo.
Forik bog‘lanishlar (yun. φοράει — “ko‘tarib yurish”) — bir populyatsiya individlari ikkinchi populyatsiya individlarining tarqalishida (dispersiyasida) ishtirok etadi. Masalan, qushlar brusnika, cherniка, ryabina, boyarishnik kabi mevalarni iste’mol qilganda, ularning urug‘larini najasi bilan birga tarqatadi.
Fabrik bog‘lanishlar (lot. fabrico — “yasamoq”) — bir populyatsiya individlari boshqa populyatsiya individlarining ajratmalari yoki o‘lik tana qismlaridan uya, in, boshpana va boshqa tuzilmalar qurish uchun material sifatida foydalanadi. Masalan, qunduzlar daraxt tanasi va shoxlaridan qunduz “xatkalarini” quradi.
Tarkib
- Zootsenoz — hayvonlar populyatsiyalari majmuasi.
- Fitotsenoz — o‘simliklar hamjamiyati.
- Mikotsenoz — turli zamburug‘ turlarining hamjamiyati.
- Mikrobotsenoz — mikroorganizmlar (bakteriyalar, protistlar) populyatsiyalari majmuasi.
