Bilarmidingiz, biz quyosh chiqishini asl (haqiqiy) quyosh chiqishidan taxminan 2 daqiqa oldinroq ko‘ramiz? Shuningdek, biz guvoh bo‘ladigan quyosh botishi — aslida allaqachon botib bo‘lgan Quyoshning ko‘rinishidir. Quyoshning ko‘rinadigan holati uning haqiqiy holatidan shunchalik farq qilishi juda qiziq. Buning sababi atmosfera refraksiyasi (atmospheric refraction) deb ataladigan hodisadir.
Refraksiya nima?
To‘lqinlar bir muhitdan ikkinchi muhitga o‘tayotganda yo‘nalishi o‘zgarishi hodisasi refraksiya (refraction) deb ataladi. Eng ko‘p kuzatiladigan holat — yorug‘likning refraksiyasidir. Yorug‘likning refraksiyasi shunday hodisaki, bunda yorug‘lik bir shaffof modda (muhit)dan ikkinchi shaffof modda (muhit)ga o‘tayotganda egiladi (sinadi).
Atmosfera refraksiyasi nima?
Atmosfera refraksiyasi — Yer atmosferasi tomonidan yorug‘likning sinishi (refraksiyasi) deb ta’riflanadi. Yer atmosferasi optik zichligi turlicha bo‘lgan qatlamlardan iborat. Biror obyekt atmosferada yorug‘lik nurlarini uzatganda, yorug‘lik shu turli qatlamlardan o‘tadi va sinadi (refraksiyalanadi).
Quyosh chiqishining “erta ko‘rinishi” sababi
Quyosh chiqishi paytida Quyosh ufqdan (horizon) yuqoriga ko‘tarilayotgandek bo‘ladi. Quyoshdan kelayotgan nurlar zichroq havodan siyrakroq havoga o‘tayotganda sinadi. Bundan tashqari, inson ko‘zi Quyosh nurlarini to‘g‘ri chiziq bo‘ylab kelayotgandek qabul qiladi — shu bois bizga Quyosh allaqachon chiqqandek ko‘rinadi. Aslida esa u hali to‘liq chiqib ulgurmagan bo‘ladi.
Quyosh botishining “kech ko‘rinishi” sababi
Quyosh botgandan keyin, Quyosh ufq ostiga tushib boradi. Shu paytda biz Quyoshning haqiqiy joylashuvini emas, balki ko‘rinadigan (apparent) joylashuvini ko‘ramiz. Buning sababi ham atmosfera refraksiyasidir.
Ko‘p so‘raladigan savollar – FAQ
Q1
Tabiatda refraksiyaga misol keltiring.
Yulduzlarning miltillashi tabiatdagi refraksiyaga misol bo‘la oladi.
Q2
Yorug‘lik refraksiyasining qonunlarini bayon qiling.
Yorug‘lik refraksiyasi qonunlariga ko‘ra, tushuvchi nur, singan nur va tushish nuqtasida ikki muhit chegarasiga tik o‘tkazilgan normal bir tekislikda yotadi. Shuningdek, tushish burchagi sinusining sinish burchagi sinusiga nisbatining qiymati doimiy bo‘ladi. Bu Snellning refraksiya qonuni (Snell’s law of refraction) deb ham ataladi.
Q3
Sinish ko‘rsatkichi (refractive index) nima?
Sinish ko‘rsatkichi (refractive index) yorug‘likning material ichidan qanchalik tez yurishini (tarqalishini) tavsiflash uchun ishlatiladi.
Q4
Oq yorug‘lik prizma orqali o‘tganda nima sodir bo‘ladi?
Oq yorug‘lik prizma orqali o‘tganda, u tarkibiy qismlariga ajraladi: qizil, to‘q sariq, sariq, yashil, ko‘k va binafsha ranglarga bo‘linadi. Bu yorug‘likning sinishi (refraksiyasi) tufayli sodir bo‘ladi.
Q5
Yorug‘lik refraksiyasining 2 ta qo‘llanilishiga misol keltiring.
Eshiklarda ishlatiladigan ko‘zchalar (peepholes), kameralar, kinoproyektorlar (movie projectors) hamda ko‘zoynaklar yorug‘lik refraksiyasining 2 ta (va undan ko‘p) qo‘llanilishiga misol bo‘la oladi.
