| Fan | |
| Aerodinamika | |
|---|---|
| | |
Aerodinamika (qadimgi yunon tilidan ἀηρ — havo va δύναμις — kuch) — uzluksiz muhitlar mexanikasi, unda tadqiqotlarning maqsadi havo oqimlari harakati qonuniyatlarini va ularning to‘siqlar hamda harakatlanayotgan jismlar bilan o‘zaro ta’sirini o‘rganishdan iborat. Mexanikaning yanada umumiyroq bo‘limi gaz dinamikasi, bo‘lib, unda turli gazlar oqimlari o‘rganiladi. An’anaga ko‘ra, gaz dinamikasiga mohiyatan aerodinamika masalalari — jismlar tovush tezligiga yaqin yoki undan yuqori tezliklarda harakatlanganda yuzaga keladigan jarayonlar — ham kiritiladi. Bunda havoning siqiluvchanligini hisobga olish muhim.
Umumiy tavsif
Aerodinamik tadqiqotlar oqimlarning muhit zarralari tezligi, zichligi, bosimi va harorati kabi xususiyatlarini makon va vaqt funksiyalari sifatida aniqlash bilan bog‘liq. Bu ko‘rsatkichlar aniqlangach, har bir muayyan vaziyatda oqim ichidagi jismga ta’sir qiluvchi kuchlar va kuch momentlarini hisoblash mumkin bo‘ladi. Aerodinamika ilmiy fan sifatida keng ko‘lamli amaliy masalalarni hal etish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Aerodinamikaning muayyan masalalari yuzaga keladigan va hal qilinadigan amaliy muammolar ro‘yxati juda keng bo‘lib, u aviatsiya bilan bir qatorda raketasozlik, quruqlik va dengiz transporti, meteorologiya, ekologiya, qishloq xo‘jaligi, shaharsozlik va boshqa sohalardagi muammolarni ham qamrab oladi. Aerodinamikadagi savollarga javob topish uchun eksperimental va nazariy usullardan foydalaniladi. Hozirgi sharoitda kompyuter aerodinamikasi usullari alohida ahamiyat kasb etmoqda. Zamonaviy aerodinamika mazmunli javob bera oladigan ko‘plab savollar orasida buyuk olim T. Karman ta’biri bilan aytganda, eng qiziqarli va bilishga undaydigan savollar quyidagilardir: «Nega biz ucha olamiz?» va «Qanday qilib ucha olamiz?». Zamonaviy aerodinamika javob berishga urinayotgan savollar juda ko‘p; ularni muhokama qilish jarayonida tabiiy fanlarning bugungi kundagi qator muhim muammolari shakllanadi. Hozir aerodinamika o‘z taraqqiyotida kompyuterlar davriga qadam qo‘ydi, deb hisoblanadi. Tadqiqotchilar tanlangan matematik model doirasida oqim xususiyatlarini miqdoriy baholash uchun yetarlicha qudratli vositalarga ega bo‘ldilar. Biroq suyuqlik va gazlar kompyuter dinamikasi usullari orqali olinadigan ulkan hajmdagi axborotni tahlil qilish va anglash uchun tadqiqotchidan jarayonlar fizikasi hamda chuqur sabab-oqibat bog‘lanishlarini puxta tushunish talab etiladi. Aynan shu holat uzoq vaqtdan beri shakllanib bo‘lgan deb hisoblangan tushunchalar mazmunini batafsil o‘rganishga imkon berdi. Aerodinamika asoslarini tahlil qilish bo‘yicha qiziqarli yangi natijalar quyidagi manbada keltirilgan.
Jamiyatda aerodinamikaning ayrim fundamental muammolariga ham, aerodinamika sohasidagi bilimlarning amaliy qo‘llanishiga oid ko‘plab misollarga ham katta qiziqish mavjud. Ilm-fanni ommalashtirish uslubida savol-javoblar shaklida tayyorlangan ko‘plab mavzuli materiallar AQSh Milliy kosmik agentligi (NASA) saytida taqdim etilgan.
Tarixiy lavha
Insonning mohiyatan aerodinamikaga oid muammolar haqidagi mulohazalari, ehtimol, juda qadimgi tarixdan oldingi davrlardayoq boshlangan. Barchasi qadimgi insonning qushlarning havoda uchishini takrorlashga bo‘lgan tabiiy istagidan boshlangan.
Aerodinamikaning umumiy tamoyillari haqidagi ayrim tasavvurlar Qadimgi Misrda ham ma’lum bo‘lgan — 1898-yilda yog‘ochdan yasalgan bir haykalcha topilgan (dastlab u qushning uslublashtirilgan haykalchasi deb qabul qilingan, biroq batafsil tadqiqotdan so‘ng Qohiralik olim Xalil Messih bu buyum planer modeli ekanini aniqlagan; uning korpusining orqa qismidagi tik detal yo‘nalish ruli — sinovlar davomida buyumning aniq nusxasi planerlab uchish imkonini bergan).
Bu haqda qadimgi yunonlarning keng tanilgan Dedal va Ikar haqidagi afsonasi ham dalolat beradi. Biroq zamonaviy ilmiy aerodinamika sari dastlabki qadamlar qadimgi yunon madaniyati rivojining faqat ellinistik davrida qo‘yilgan. Aristotel havoning og‘irligi borligini birinchi bo‘lib anglagan. Jismlarning suzishi mohiyatini tushunishda Arximed erishgan yutuqlar bilan birgalikda, bu bilimlar havodan og‘ir jismlarning uchishi muammosini qo‘yish va hal etish uchun asos yaratdi.

Aerodinamika rivojidagi keyingi muhim qadamlar Leonardo da Vinchi faoliyati bilan bog‘liq. U ko‘tarish kuchi aynan qanotning havoga nisbatan harakatlanishi natijasida yuzaga kelishini tushungan. U bir nechta loyihani taklif qilgan: ornitopterlar (ornithopters), ya’ni inson mushaklari kuchi ta’sirida qush qanotlarining harakatini takrorlay oladigan qurilmalar edi. Ushbu loyihalarning hech biri amalga oshirilmagan. Uning boshqa ishlanmalari orasida parashyut va vertolyot loyihalari ham bor edi. Aerodinamik qarshilikning yuzaga kelish hodisasini tahlil qilish jarayonida u yaxshi oqimlanadigan jism konsepsiyasini ilgari surgan. Insonning tarixdagi ilk parvozi 1783-yilda issiq havo bilan to‘ldirilgan havo sharida Montgolfye aka-ukalari tomonidan amalga oshirilgan. Bu vaqtga kelib oqimning qattiq jismlar bilan o‘zaro ta’siri qonuniyatlari haqida ancha chuqur bilimlar to‘plangan bo‘lib, ular insoniyatni havodan og‘ir uchish apparatini yaratishga sezilarli darajada yaqinlashtirgan edi. Fundamental aerodinamika yutuqlari qatoriga Galiley aerodinamik qarshilik bilan havoning zichligi o‘rtasidagi proporsionallikni (1600-yil) aniqlagan. Fransuz olimi Edm Mariott aerodinamik qarshilik jism harakat tezligining kvadratiga proporsional ekanini belgilagan (1673-yil).
Aerodinamika rivojiga I. Nyutonning kelayotgan oqim turli shakldagi jismlarga ta’sir qiladigan kuchni aniqlashga bag‘ishlangan ishi katta ta’sir ko‘rsatgan. Oqimlanish tuzilishi haqidagi zamonaviy tasavvurlar nuqtayi nazaridan ancha murakkab bo‘lgan bu masalani Nyuton havo zarralarining oqimlanayotgan sirt bilan o‘zaro ta’siri haqidagi o‘ziga xos gipoteza asosida oson hal qilgan. Ushbu gipotezani yassi plastinkaga tatbiq etish kuch miqdori uchun quyidagi formulani beradi: , bunda — havoning zichligi, — plastinka yuzasi, — kirib kelayotgan oqim tezligi, — plastinkaning oqim yo‘nalishiga nisbatan qiyalik burchagi. Kuch plastinkaga perpendikulyar yo‘nalgan. Bu formula sinus kvadrati qonuni deb ataladi.
Sinus kvadratiga proporsional bo‘lgan kattalik — ko‘tarish kuchi (kuchning oqim yo‘nalishiga perpendikulyar tashkil etuvchisi) samolyot yaratishning amalda imkonsizligini ko‘rsatgan. Bundan qanot maydoni va, shunga mos ravishda, uchish apparati og‘irligining haddan tashqari yuqori bahosi kelib chiqqan. Eksperimental tadqiqotlar Nyuton formulasini tasdiqlamagan, biroq uning obro‘si shu qadar yuqori ediki, uni tanqid qilishga kam odam jur’at etgan. Manbada ta’kidlanganidek, ko‘plab mualliflar Nyuton formulasidagi xato aviatsiya rivojini ko‘p yillarga kechiktirgan deb hisoblashgan. Biroq bu fikr to‘liq to‘g‘ri emas. Aviatsiya rivojini sekinlashtirgan bundan kam bo‘lmagan muhim omil samarali dvigatelning yo‘qligi edi. Nihoyat, XX asr boshida (1903-yil) Rayt aka-ukalarining samolyoti havoga ko‘tarildi va aviatsiya «ulkan qadamlar bilan» rivojlana boshladi. Rayt aka-ukalari samolyotni qanday yaratgani haqidagi hikoya quyidagi filmda yoritilgan https://www.youtube.com/watch?v=uB-swWvAUZI. Samolyot yaratish va ilk parvozni amalga oshirishdan oldin ko‘plab eksperimental tadqiqotlar o‘tkazilgan. A. F. Mojayskiyning samolyoti birinchi bo‘lib uchgan degan ustuvorlikni himoya qiluvchi (ko‘proq targ‘ibot xususiyatiga ega) ko‘plab adabiyotlar mavjud. Biroq M. Ye. Jukovskiy nomidagi Markaziy aerogidrodinamik institutda (TSAGI) bajarilgan tadqiqotlarni ham o‘z ichiga olgan jiddiy izlanishlar jurnalistlar tanlab olgan guvohlarning ko‘rsatmalariga ishonish uchun asos bermaydi. Texnik yechimlarning ilmiy asosi sifatida aerodinamika va aviatsiya rivojlanish tarixi ko‘plab dramatik voqealarga, jumladan, birinchilik uchun kurashlarga boy. Bu tarixning batafsil tahlilini tegishli manbada topish mumkin. Suyuqlik va gaz mexanikasi sohasidagi tadqiqotlar rivoji haqida mazmunli, ammo qisqartirilgan tarixiy lavha ommabop darslikda berilgan. Aviatsiya tarixi bo‘yicha ko‘plab qiziqarli faktlarga ega mazmunli lavha taniqli ukrain planer uchuvchisi Viktor Goncharenko kitobida keltirilgan.
Aerodinamikaning fundamental tushunchalari
Jismning oqim bilan o‘ralib oqishi qonuniyatlarini tushunish jismga ta’sir qiluvchi kuchlar va kuch momentlarini jismning shakli, uning kirib kelayotgan oqimga nisbatan yo‘nalishi hamda buzilgan oqim xususiyatlari (tezlik, bosim, zichlik va haroratning fazoda taqsimlanishi va vaqt davomida o‘zgarishi) bilan bog‘laydigan munosabatlarni aniqlashga asoslanadi.

Rasmda oqim ichidagi jismga ta’sir qiluvchi kuchlarning faqat asosiy vektorlari ko‘rsatilgan. Bu yerda to‘rtta kuch tasvirlangan: dvigatel hosil qiladigan tortish kuchi, havoning qarshilik kuchi, ko‘tarish kuchi va og‘irlik kuchi. Shuni yodda tutish kerakki, uchish apparatlarida ushbu to‘rt kuchning ta’sir chiziqlari bitta nuqtada kesishmaydi. Shu sababli muayyan konstruksiyalarning aerodinamikasini tahlil qilishda kuch momentlari, masalan, uchish apparatining massa markaziga nisbatan hisoblanadigan kuch momentlari muhim ahamiyatga ega. Harakat xususiyatlarini baholashda, ayniqsa harakatni samarali boshqarishda, jism sirti bo‘ylab bosimning haqiqiy taqsimotini hisobga olish kerak. Ko‘rsatilgan fizik maydonlar xususiyatlarini aniqlash masalasini hal qilishda, nazariy jihatdan, eksperimental texnikadan foydalanish mumkin deb umid qilish mumkin. Birinchi samolyotni yaratishda Rayt aka-ukalari aynan shu yo‘ldan borgan. Aerodinamika qonuniyatlarini chuqur tushunmaganliklarini ular ko‘plab tajribalar o‘tkazish orqali qoplaganlar.
Biroq tarixiy tajriba ko‘rsatganidek, zarur bilimlar tegishli havo muhiti modellari yordamida matematik modellashtirish natijalari asosida ancha tez va samarali shakllanadi. Oqimlanish sharoitiga qarab amalda turli modellardan foydalaniladi. Deyarli barcha modellarning asosida real muhitni muayyan kontinuum, ya’ni uzluksiz muhit bilan almashtirish mumkin degan faraz yotadi. Bunday almashtirish fizikaning ko‘plab bo‘limlarida katta muvaffaqiyat bilan qo‘llanadi. Uzluksiz muhit gipotezasining metodik samaradorligi L. I. Mandel'shtam tomonidan baholangan. U uzluksiz muhit modelidan foydalanib kristallning issiqlik sig‘imini baholash bo‘yicha Debay olgan natijani bayon qilar ekan, shunday degan: «U (Debay) mutlaqo noto‘g‘ri, ammo genial ishni amalga oshirdi» (29-ma’ruza).
Havo oqimi bilan o‘ralib oqiladigan obyektlarning aksariyati aerodinamik kuchlar ta’sirida deformatsiyalanmaydigan mutlaqo qattiq jismlar sifatida qaraladi. Biroq aerodinamik kuchlar ta’sirida jismlar deformatsiyasini hisobga olish zarur bo‘lgan holatlar ham juda muhim. Bunda faqat shamol ta’sirida bayroq matosining tebranishi kabi yaqqol hodisani emas, balki ancha muhim bo‘lgan flatter (flutter) hodisasini ham qayd etish lozim. Muayyan uchish tezliklarida samolyot qanotida juda xavfli tebranishlar paydo bo‘lishi aynan shu hodisa bilan bog‘liq. Oqim bilan o‘ralib oqilayotgan jism sirti deformatsiyalanmaydi degan gipoteza aerodinamika masalalarini matematik modellashtirishda uning sirtidagi shartlarni aniq yozish imkonini beradi.
Gaz yoki suyuqlik oqimlarini tadqiq qilishda tezlik, zichlik, bosim va harorat kabi xususiyatlarning fazo-vaqt bo‘yicha taqsimlanishi hamda o‘zgarishi o‘rganiladi. Muhit harakatini tavsiflash usullariga kelsak, uzluksiz muhit mexanikasida ikki yondashuv farqlanadi; ular Eyler va Lagranj nomlari bilan bog‘liq. Eyler yondashuviga ko‘ra, tadqiqot obyekti oqim egallagan hajmning oldindan tanlangan muayyan nuqtalaridagi kinematik xususiyatlardir. Bunda nuqta koordinatalari o‘zgarmas deb olinadi va tezlik vektorining vaqt bo‘yicha o‘zgarishi ko‘rib chiqiladi. Lagranj yondashuvida esa muhitning muayyan nuqtasi vaqt davomida qanday harakatlangani kuzatib boriladi. Bunday harakat tavsifidan moddiy nuqtaning harakati bilan bog‘liq asosiy fizik qonunlarni yozishda foydalanish tabiiydir. Lagranj va Eyler yondashuvlari bo‘yicha oqim xususiyatlari o‘rtasida o‘zaro bir qiymatli moslik mavjud.
Aerodinamikaning muhim tamoyillaridan biri qaytuvchanlik tamoyilidir. Odatda fizikada bu tamoyil vaqt yo‘nalishi o‘zgarganda ham o‘zgarmaydigan qonuniyatlarni tavsiflash uchun ishlatiladi. Aerodinamikada esa istalgan jism bilan havo (gaz) o‘rtasidagi kuch ta’sirining xususiyatlari quyidagi ikki holatda bir xil bo‘ladi, deb qabul qilinadi: jism tinch havoda harakatlanganda yoki tinch turgan jismga bir tekis havo oqimi kelib urilganda.
Muhit modellari
Havo — gazlar aralashmasi bo‘lib, bir nechta kimyoviy elementlarning molekulalaridan tashkil topgan. Ularning asosiylari azot (78 %), kislorod (21 %) va qolgan qismi argon, karbonat angidrid, vodorod hamda boshqa gazlardan iborat. Havoning fizik xususiyatlari va tarkibi Yerdan uzoqlashgan sari sezilarli darajada o‘zgaradi. Bu holat aviatsiya va raketa texnikasidagi aerodinamika muammolarini hal qilishda ayniqsa muhim. Havoning xususiyatlari balandlik ortishi bilan o‘zgarishini hisobga olish zarurati xalqaro standartning joriy etilishiga sabab bo‘lgan. Rasmda ana shu standart atmosfera asosiy xususiyatlari ko‘rsatilgan.

Standart atmosfera belgilaydigan parametrlar qatoriga quyidagilar kiradi: balandlik, harorat, tovush tezligi, bosim, zichlik, kinematik qovushqoqlik. Albatta, bunday statik standart atmosfera ko‘plab kuzatuvlar va o‘lchovlarning o‘rtacha qiymatlari asosida tuzilgan. Aslida real atmosfera nihoyatda o‘zgaruvchan dinamik tizim bo‘lib, uning xususiyatlari keng chegaralarda o‘zgarishi mumkin. Atmosferada sodir bo‘ladigan jarayonlarning qonuniyatlari atmosfera va okean fizikasi kabi fanlarda o‘rganiladi. Ko‘p hollarda atmosfera bilan harakatlanayotgan obyektning o‘zaro ta’sir jarayonlarini tahlil qilishda atmosfera bir jinsli muhit deb qaraladi. Hisob-kitoblarni bajarish uchun ma’lum balandlikdagi atmosfera xususiyatlariga oid ma’lumotlardan foydalanish mumkin.
Fizik parametrlar qiymatlarini hisoblash uchun maxsus onlayn kalkulyatorlar yaratilgan (http://www.luizmonteiro.com/StdAtm.aspx). Ushbu kalkulyator yordamida, masalan, erkin yugurish yo‘lining o‘rtacha uzunligi havodagi molekulalar uchun turli balandliklarda aniqlanadi. Dengiz sathida uning qiymati , 80 km balandlikda esa . Bu kattalikning atmosferadagi harakatlanuvchi obyektlarning aksariyatiga xos o‘lchamlardan ancha kichikligi hatto 80 km balandlikda ham aerodinamik hodisalarni o‘rganishda uzluksiz muhit modelidan foydalanish uchun muayyan asos bo‘la oladi. Ancha katta balandliklardagi bunday hodisalarni tahlil qilishda molekulyar gaz dinamikasi usullaridan foydalaniladi.
Nazariy aerodinamikadagi matematik modellar harakat xususiyatlariga qarab shakllantiriladi. Modelni tanlashda oqimning Mach soni kabi xususiyati muhim ahamiyatga ega Bu son oqimning xarakterli tezligi (masalan, jismga kelayotgan bir tekis oqim tezligi) va havodagi tovush tezligi o‘rtasidagi nisbatni belgilaydi. Tovush tezligi balandlikka qarab sezilarli darajada o‘zgaradi. Yuqorida ko‘rsatilgan standart atmosfera xususiyatlarini aniqlash kalkulyatoridan foydalanib, masalan, dengiz sathidagi qatlam uchun tovush tezligining quyidagi qiymatini olamiz ( = 340,294 m/s) va 10000 m balandlikda ( = 299,532 m/s). Mach sonining qiymati oqimlarni tasniflashda ham, aerodinamikaning matematik modellarini tuzishda asosiy farazlarni tanlashda ham hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Aerodinamikada quyidagi muhit modellaridan foydalaniladi: 1. Ideal siqilmaydigan gaz modeli. Ushbu modelda real gaz xususiyatlaridan faqat muhit zarralarining massasi mavjudligi hisobga olinadi. 2. Qovushqoq siqilmaydigan gaz modeli. Bu modelda real gazlarga xos bo‘lgan, gaz qatlamlari siljiganda qarshilik yuzaga kelishi xususiyati hisobga olinadi. Ko‘p hollarda gaz qovushoqligi Nyuton modeli doirasida hisobga olinadi. 3. Ideal siqiluvchan suyuqlik (gaz) modeli. Bunday model akustikada juda keng qo‘llanadi. Odatda tovush to‘lqinlarini hosil qilish va tarqalishi bilan bog‘liq jarayonlarda Mach soni birdan ancha kichik bo‘ladi. 4. Qovushqoq siqiluvchan gaz modeli. Ushbu model doirasida aerodinamik jarayonlarni eng to‘liq tarzda tavsiflash mumkin. Biroq bunda matematik masalalar ancha murakkab bo‘ladi.
U yoki bu modeldan foydalanish tadqiqot masalasini qo‘yish maqsadi bilan belgilanadi. Ko‘p hollarda oqimlanish jarayonini sifat jihatidan tahlil qilishning o‘zi kifoya bo‘lishi mumkin; bunda oqimning miqdoriy xususiyatlarini aniqlash vazifasi qo‘yilmaydi. Bunga misol sifatida ideal gaz modelidan foydalanib, quyidagi masalani ko‘rib chiqish mumkin: ko‘tarish kuchining hosil bo‘lish mexanizmini qanot atrofidagi oqimlanish sharoitida o‘rganish.
Oqimlarni tasniflash
Aerodinamikada oqimlarni tasniflash uchun turli mezonlar tanlanadi. Avvalo, Mach soniga asoslangan tasnif muhim. Agar oqim mavjud bo‘lgan barcha nuqtalarda Mach soni birdan kichik bo‘lsa, bunday oqim tovushdan past tezlikdagi oqim (subsonik oqim) deb tavsiflanadi. Ko‘p hollarda oqim egallagan sohaning bir qismida Mach soni birdan kichik, oqimning oxirida esa birdan katta bo‘lishi mumkin. Bunday oqimlar transonik oqim (transonic flow) deb tavsiflanadi. Agar oqimning butun sohasida gaz zarralari tezligi mahalliy tovush tezligidan yuqori bo‘lsa, oqim tovushdan yuqori tezlikdagi oqim (supersonik oqim) deb tavsiflanadi. Ko‘pincha gipertovushli oqim (hypersonic flow) atamasi ham ishlatiladi; u Mach soni birdan ancha katta bo‘lgan oqimlarni (masalan, M 5 dan katta bo‘lsa) anglatadi. Gipertovushli va tovushdan yuqori tezlikdagi oqimlar o‘rtasidagi chegara aniq belgilanmagan. Aerodinamika va akustikadagi gipertovush tushunchalarini farqlash lozim.

Oqimlarni tasniflashda ularning muayyan tuzilish xususiyatlari ham hisobga olinadi; bunda laminar oqimlar va turbulent oqimlar.
Ko‘p hollarda oqim shakllanishida qovushoqlik ta’siri sezilarli bo‘lmaydi. Shu sababli qovushqoq va qovushqoq bo‘lmagan oqimlar farqlanadi. Qattiq jism atrofidagi oqim tuzilishiga ko‘ra, ajralishli va ajralishsiz oqimlar farqlanadi.
Oqim xususiyatlarini o‘rganish yondashuvlarida aerodinamik vaziyatni tavsiflovchi geometrik parametrlar hisobga olinganda ham muayyan farqlar yuzaga keladi. Agar oqim geometriyasi gaz bilan to‘lgan cheksiz fazo modelidan foydalanish mumkin bo‘lgan ko‘rinishda bo‘lsa va bu fazoda jism (samolyot, raketa, avtomobil) harakatlansa, tashqi aerodinamika haqida so‘z yuritiladi. Gaz harakatlanadigan kanallar oqim xususiyatlarini sezilarli darajada belgilasa, ichki aerodinamika haqida so‘z yuritiladi. Ichki aerodinamika masalalari reaktiv dvigatellar, gaz va bug‘ turbinalarining ishlashini tahlil qilishda yuzaga keladi.
Oqimning oqimlanayotgan jism yaqinidagi tezligiga qarab, turli xil tuzilmalar shakllanadi. Turli xil oqimlar Milton Van Deyk kitobida keltirilgan. Oqimlarni vizuallashtirishning zamonaviy usullari suyuqlik va gazlar oqimlaridagi turli hodisalarning yanada ta’sirchan rangli tasvirlarini olish imkonini beradi. Oqimlarning vizuallashtirilgan tasvirlari juda ko‘p miqdorda internetda ko‘rish uchun mavjud: https://web.archive.org/web/20150402092327/http://cfd.spbstu.ru/agarbaruk/gallery.html .
Saqlanish qonunlari — matematik modellarning asosi
Suyuqlik yoki gaz zarrasining harakatini o‘rganish haqida gap ketganda, uni tavsiflash uchun matematik modeldagi asosiy munosabat Nyutonning ikkinchi qonuni hisoblanadi. Biroq muhitning deformatsiyalanishi va harakat jarayonida muhit zarralari orasidagi nisbiy masofalar o‘zgarishi mumkinligi sababli, matematik model tenglamalarining to‘liq tizimini shakllantirish uchun Nyutonning ikkinchi qonunini qo‘shimcha saqlanish qonunlari bilan birgalikda ko‘rib chiqish zarur. Avvalo, bular mexanikaning barcha bo‘limlari uchun umumiy bo‘lgan saqlanish qonunlaridir — energiya saqlanish qonuni, impuls saqlanish qonuni va impuls momentining saqlanish qonuni. Hodisa matematik modelini tuzishda qo‘llanadigan atama va tushunchalar yordamida yozilgan saqlanish qonunlari ko‘pincha tizim harakati haqida muhim xulosalar chiqarish imkonini beradi.
Suyuqlik va gazlar harakatini o‘rganishda umumiy saqlanish qonunlari oqimning muayyan xususiyatlari «saqlanishi»ni ifodalovchi boshqa munosabatlar bilan to‘ldiriladi. Ular turlicha — qonunlar, tamoyillar yoki tenglamalar deb ataladi. Avvalo, uzluksiz muhit mexanikasining barcha modellarida mavjud bo‘lgan muhim munosabatni ko‘rsatish lozim. Bu — uzluksizlik tenglamasi, uni massa saqlanish qonunining muayyan ko‘rinishi. Muhit zarralari tezlik vektorining tarkibiy qismlari uchun Dekart koordinatalaridan foydalansak, muhit zichligini , deb belgilasak, uzluksizlik tenglamasi quyidagi ko‘rinishni oladi:
Bu munosabat oddiy bir holatni ifodalaydi: ajratib olingan hajmga suyuqlik yoki gaz kirib kelishi muhit zichligining o‘zgarishi bilan muvozanatlashadi. Bu munosabat muayyan o‘zgarmas hajmni ko‘rib chiqish orqali hosil qilingani sababli, u Eyler o‘zgaruvchilarida yozilgan.
Uzluksizlik tenglamasi (massa saqlanish qonuni) yetarlicha universal xususiyatga ega va har qanday uzluksiz muhitni matematik modellashtirishda hisobga olinadi. Uning ko‘rinishi barcha muhitlar — suv, havo va metall uchun o‘zgarmaydi. Agar muhit harakatida uning siqiluvchanligini hisobga olish zarur bo‘lsa, uzluksizlik tenglamasi muhit holatining to‘rtta xususiyatini — zichlik va tezlik vektorining uchta tarkibiy qismini o‘z ichiga oladi. Siqilmaydigan muhit uchun esa tenglama tezlik vektorining uchta tarkibiy qismini o‘zaro bog‘laydi.
Aerodinamikadagi tadqiqot vositalari
Gaz oqimining xususiyatlari va oqimning turli jismlar bilan o‘zaro ta’sir kuchlari haqidagi bilimlar aerodinamikada turli yo‘llar bilan olinadi. Gaz xususiyatlari haqidagi muayyan farazlar asosida oqimlarning xususiyatlari to‘g‘risida umumiy xulosalar chiqarish imkonini beradigan turli matematik modellar tuziladi. Ko‘p hollarda tegishli matematik masalalarni yechish katta qiyinchiliklar bilan bog‘liq bo‘ladi; jismlarning muayyan holatlarda oqim bilan o‘ralib oqishi haqidagi ma’lumotlar esa ko‘pincha ancha murakkab va qimmat tajribalar yordamida olinadi. Kompyuter texnikasining rivojlanishi oqim xususiyatlarini miqdoriy baholashning mutlaqo yangi imkoniyatlarini ochdi. Mexanikaning yangi bo‘limi — suyuqlik va gazlarning kompyuter dinamikasi shakllandi.
Nazariy aerodinamika
Tarixiy lavhada nazariy aerodinamika yutuqlariga kiritish mumkin bo‘lgan ilk natija qayd etilgan: bu Nyutonning oqim ichidagi plastinkaga ta’sir qiluvchi kuchni baholashidir. Dastlabki nazariy natijalar qarshilik kuchi bilan kirib kelayotgan oqim tezligi o‘rtasidagi proporsionallik qonuniyatlari haqida umumiy baholarni shakllantirish imkonini berdi. Zamonaviy aerodinamikada turli tezliklardagi oqimlar va turli xususiyatlarga ega gazlarni o‘rganish uchun ko‘plab matematik modellar ishlab chiqilgan. Bunday modellar umumiy saqlanish qonunlari asosida tuziladi. Biroq faqat saqlanish qonunlaridan foydalanish oqimni tavsiflash uchun to‘liq tenglamalar tizimini shakllantirishga imkon bermaydi. Saqlanish qonunlaridan tashqari, quyidagi holat tenglamalaridan ham foydalanish kerak. Ular muayyan oqim sharoitlarida gazning kinematik va kuch xususiyatlari bilan harorati o‘rtasidagi bog‘lanishni tavsiflaydi.
Aerodinamikada qo‘llanadigan eng sodda model — siqilmaydigan ideal gaz. Bunday faraziy gazda siljish kuchlanishlari, qovushoqlik va issiqlik o‘tkazuvchanligi mavjud emas. Aynan shu eng sodda modelni ko‘rib chiqish orqali uzluksiz muhit mexanikasida matematik modellarni tuzish jarayonining asosiy jihatlarini tushunish mumkin. Bunda oldingi bo‘limda uzluksizlik tenglamasi yozilgan Dekart koordinatalar tizimidan foydalanib, asosiy tenglamalarni keltiramiz. Muhit zarralarining harakatini o‘rganishda uzluksizlik tenglamasidan tashqari Nyutonning ikkinchi qonuni tenglamasidan ham foydalanish lozim. Bunda gaz (suyuqlik) ideal deb olinadi. Bunday gazni gaz ichidagi istalgan sirtga ta’sir etuvchi kuchlanish vektori sirtga perpendikulyar bo‘lgan va tekislikning yo‘nalishi o‘zgarganda ham shu nuqtada doimiy qiymatga ega bo‘ladigan muhit sifatida ta’riflash mumkin. Bunday muhitda gazning bir qatlami ikkinchisiga nisbatan siljiganda qarshilik yuzaga kelmaydi. Aslida bu har bir real gaz yoki suyuqlikka xos bo‘lgan qovushoqlikni e’tiborga olmaslik demakdir.
Gazning elementar hajmi uchun Nyutonning ikkinchi qonuni munosabatini parallelepiped shaklida, tomonlari bo‘lgan holda quyidagi ko‘rinishda yozamiz:
bu yerda — hajmiy kuch hamda skalyar bosim kattaligining gradient operatorining an’anaviy belgisi qo‘llanilgan . Tenglama muayyan moddiy zarra uchun yozilgani sababli, tezlik vektorini differensiallashda muhit zarrasi koordinatalarining vaqtga bog‘liqligini hisobga olish kerak . Shu sababli koordinatalar ko‘rinishida yozilganda muhit zarrasining uchta harakat tenglamasi quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi.
- .
Bu tenglamalar Eyler tenglamalari deb ataladi. Berilgan hajmiy kuchlar uchun (1) va (2) tenglamalar tizimida beshta noma’lum funksiya uchun atigi to‘rtta tenglama mavjud. Bu tizimning to‘liq emasligini (yopilmaganligini) ko‘rsatadi. Tizimni yopadigan qo‘shimcha tenglama muhitning fizik xususiyatlarini belgilaydi. Shu sababli ular holat tenglamalari deb ataladi. Ko‘pincha bu tenglamalar oqimda sodir bo‘ladigan ancha murakkab jarayonlarni tavsiflashi kerak. Gaz harakati bilan bog‘liq ayrim sodda hodisalarni tushunish uchun oddiy holat tenglamalaridan foydalanish mumkin. Bunday tenglama suyuqlik harakati davomida uning zichligi o‘zgarmas bo‘lib qoladi (suyuqlik siqilmaydi) degan farazni ifodalovchi munosabat bo‘lishi mumkin. Matematik jihatdan bu quyidagi tenglama bilan ifodalanadi:
Endi (1)–(3) tenglamalar tizimi yopiq bo‘lib, ideal siqilmaydigan suyuqlikning matematik modeli uchun asosiy munosabatlarni hosil qiladi. Oqimning miqdoriy xususiyatlarini olish uchun bu tenglamalar tizimini muayyan boshlang‘ich va chegaraviy shartlarda yechish kerak. Aerodinamikadagi turli oqim turlari uchun matematik modellar shu usulda tuziladi. Tadqiq qilinayotgan jarayonning mos matematik modelini yaratish nazariy va amaliy aerodinamika masalalarini hal etishdagi eng muhim bosqich ekanini yodda tutish lozim. Harakat tenglamalarining (2) nochiziqliligi tegishli matematik masalalarni yechishda jiddiy qiyinchiliklar tug‘diradigan omilni ko‘rsatadi. Hozirgi vaqtda aerodinamik hodisalarni tavsiflash uchun ancha ko‘p to‘liq matematik modellar mavjud. Nisbatan kichik tezlikdagi oqimlarni o‘rganuvchi tadqiqotchilarning asosiy e’tibori Navye — Stoks tenglamalariga qaratilgan. Ular qovushoqlik ta’sirini hisobga olgan holda siqilmaydigan gaz yoki suyuqlikning xatti-harakatini tavsiflaydi.
Aerodinamikaning asosiy tenglamalari uchun umumiy yechimlar mavjud emasligi suyuqlik va gazlar harakatining xususiy holatlarini ko‘rib chiqishga undadi. Oqimlarning xarakterli turlarini ajratishning matematik asosi — Gelmgoltsning ixtiyoriy vektor maydonini uyurmasiz va solenoidal maydonlar yig‘indisi ko‘rinishida ifodalash mumkinligi haqidagi umumiy teoremasidir. Bu tasdiq istalgan vektor maydoni uchun quyidagi formula bilan ifodalanadi: :
Differensial operatorlar uchun ifodalar va tegishli manbada keltirilgan.
Ushbu tasavvurga ko‘ra, oqim tezligi vektori potensiallik, solenoidallik (solenoidality) yoki uyurmalilik.
Bunday oqimlarning xususiyatlarini tahlil qilishda aerodinamikaning umumiy tenglamalariga kiruvchi kattaliklarda energiya saqlanish qonunini yozish muhim ahamiyatga ega. Bu munosabat Bernulli qonuni deb ataladi va quyidagi ko‘rinishda yoziladi:
- ,
Umumiy holda, tenglamaning o‘ng tomonidagi doimiy kattalik turli oqim chiziqlarida (trayektoriyalarda, yoki uyurma chiziqlarida). Agar muhit potensial bo‘lsa yoki uyurma chiziqlari oqim chiziqlari bilan (vintsimon oqimlar), bu holda bu kattalik oqimning barcha nuqtalarida bir xil bo‘ladi. Muhimi, bu munosabat potensial hajmiy kuchlar faqat tortishish kuchlari bilan cheklangan ideal barotrop (barotropic) muhitning statsionar harakati uchun o‘rinlidir.
Potensial hajmiy kuchlar maydonidagi ideal barotrop muhitning nostatsionar potensial harakati uchun Koshi — Lagranj integrali o‘rinli bo‘ladi. Potensial hajmiy kuchlar maydonidagi qovushqoq siqilmaydigan muhitning nostatsionar uyurmali harakati uchun esa Koshi — Lagranjning umumlashtirilgan formulasi qo‘llanadi.
Bu yerda aerodinamikadagi eng sodda matematik modellardan birining munosabatlari keltirilgan. Agar gazning qovushoqligini hisobga olish zarur bo‘lsa, tegishli chegaraviy shartlar bilan birga Navye — Stoks tenglamalaridan foydalaniladi. Chegaraviy masalalarning yechimlari jism atrofidan oqim o‘tishida yuz beradigan oqimning ajralishi va chegaraviy qatlam hosil bo‘lishi kabi muhim fizik hodisalarni tavsiflay oladi. Gaz dinamikasi masalalarida, ya’ni transonik harakatlarni o‘rganishda ham ko‘pincha ideal gaz modelidan foydalaniladi. Biroq gazning bunday harakatlarida siqiluvchanlikdan tashqari issiqlik effektlarini ham hisobga olish muhim. Tenglamalar yuqorida keltirilganlarga qaraganda ancha murakkablashadi va oqimda aniqlovchi parametrlar qiymatlari uziladigan sirtlar mavjudligi sababli, ular oqimning alohida kichik sohalari uchun tuziladi. Bundan tashqari, oqimda zarba to‘lqinlari mavjudligi masalalarni sezilarli darajada murakkablashtiradi. Turli muhit modellaridan foydalanib olib boriladigan nazariy tadqiqotlar ayrim omillarni hisobga ololmasa-da, tajriba natijalarini qayta ishlash va talqin qilish jarayonida katta rol o‘ynaydi.
Eksperimental aerodinamika
Tarixan insonning aerodinamik kuchlardan amaliy foydalanishi bo‘yicha ishlari ancha oldin boshlangan; bu paytga kelib jismlarning oqimlar bilan o‘zaro ta’siri xususiyatlari haqida muayyan umumiy tasavvurlar shakllangan edi. Avvalo, shamol dvigatellari — shamol tegirmonlari. Birinchi hujjatli ma’lumotlar ularning miloddan avvalgi 7-asrda Fors hududida ishlatilganini ko‘rsatadi. Bular aylanish o‘qi vertikal bo‘lgan shamol tegirmonlari edi. Yevropa manzarasiga xos an’anaviy shamol tegirmonlari tarixi 12-asrdan boshlanadi. Insoniyat shamol energiyasidan foydalanishda ulkan amaliy tajriba to‘plagan; muhim vositalardan biri — yelkan. Yelkanli qayiqlardan foydalanish haqidagi dastlabki ma’lumotlar Tripolye madaniyatiga oid sopol buyumlar tasvirlarida uchraydi. Ular miloddan avvalgi 6–5-ming yilliklarga mansub.
Shamol tegirmonlari va yelkanlar aerodinamikasi hozirgi kunda ham aerodinamikaning dolzarb bo‘limi bo‘lib qolmoqda. Turli sharoitlarda oqimlarning shakllanish qonuniyatlari haqidagi to‘plangan nazariy bilimlardan foydalangan holda maqsadli tajribalar o‘tkazish aerodinamikada ayniqsa muhim natijalarni beradi. Eksperimental aerodinamikaning rivojlanishi zarur xususiyatlarga ega oqimlarni hosil qiluvchi qurilmalar — aerodinamik quvurlar yaratish hamda oqim xususiyatlarini o‘lchash uchun yetarlicha aniq va ishonchli vositalarni ishlab chiqishdagi taraqqiyotga tayangan. Eksperimental aerodinamika rivojida o‘lchov natijalarini kompyuter yordamida qayd etish va qayta ishlashning zamonaviy usullari katta ahamiyatga ega. Aerodinamik tajribaning asosiy maqsadi jism atrofidagi gazning tuzilishi va xususiyatlarini, shuningdek, oqimning jism bilan o‘zaro ta’siridagi kuch, issiqlik va akustik omillarni aniqlashdan iborat.
Zamonaviy aerodinamik quvurlar tegishli xususiyatlarga ega oqimni hosil qilish, oqim xususiyatlari va integral kuch omillarini ishonchli qayd etishni ta’minlaydigan nihoyatda murakkab muhandislik majmualaridir. Rasmda shunday quvurlardan birining tasviri keltirilgan. Ukrainada aerodinamik quvurlarni o‘z ichiga olgan eksperimental majmualar Xarkiv Milliy aviatsiya universitetida, Kiyev Milliy aviatsiya universitetida va Antonov aviatsiya ilmiy-texnik majmuasida tashkil etilgan.
Tajribalar ko‘p hollarda modellar ustida o‘tkazilgani sababli, model tajribasi bilan haqiqiy obyektning xatti-harakati o‘rtasidagi muvofiqlikni aniqlash muhim masala hisoblanadi. To‘g‘ri modellashtirish masalasi maxsus o‘xshashlik nazariyasining predmetidir. Aerodinamikada eksperimental tadqiqotlar o‘tkazishda yuzaga keladigan muayyan muammolarning yetarlicha to‘liq ro‘yxati AQSh universitetlaridan birining ma’ruzalar kursida keltirilgan: https://web.archive.org/web/20150411121326/http://www.ltas-aea.ulg.ac. be / cms / index.php? page = experimental-aerodynamics-course .

Aerodinamikadagi eksperimental tadqiqotlar samaradorligini oshirish uchun quyidagi eng yangi o‘lchov vositalarini yaratish katta ahamiyatga ega: lazerli Doppler tezlik o‘lchagichi va oqimni optik vizuallashtirish usuli (Particle Image Velocimetry — zarrachalar tasviriga asoslangan tezlikni o‘lchash usuli).
Aerodinamik tajriba o‘tkazish texnikasi doimiy ravishda takomillashtirilmoqda. Ko‘plab laboratoriyalar o‘rtasida tajriba almashish uchun maxsus ilmiy jurnal nashr etiladi: Experiments in Fluds Aerodinamik tajriba o‘tkazish metodikasining asosiy tarkibiy qismlari batafsil bayon qilingan.
Kompyuter aerodinamikasi
Kompyuter aerodinamikasi aerodinamikaning o‘ziga xos bo‘limidir. Kompyuter aerodinamikasida oqim xususiyatlarini o‘rganish uchun nazariy aerodinamika yondashuvlari doirasida tuziladigan matematik modellardan foydalaniladi. Biroq tegishli boshlang‘ich-chegaraviy masalalarni yechish usullari ancha o‘ziga xosdir. Cheksiz kichik kattaliklarning asimptotik munosabatlariga asoslangan tahlil usullaridan voz kechish amalda matematikaning yangi bo‘limi — diskret matematikaning shakllanishiga olib keladi. Diskret tahlil usullaridan foydalanish mavjud analitik yondashuvlar doirasida olish imkonsiz bo‘lgan oqim xususiyatlarining miqdoriy baholarini olish uchun prinsipial yangi imkoniyatlarni ochdi. Uzluksiz muhit mexanikasida sonli usullardan keng foydalanish gidrogazmexanikaning yangi yo‘nalishi shakllanishiga olib keldi. Uni hisoblash gidrodinamikasi deb atash mumkin. Hosilani chekli ayirma bilan almashtirishga asoslangan usullardan foydalanish bo‘yicha to‘plangan tajriba ikkita asosiy muammoni yuzaga chiqardi. Avvalo, hisoblash jarayonini tashkil etishga juda puxta yondashish, fazoviy koordinatalar va vaqt bo‘yicha chekli qadamlar kattaliklarini o‘zaro muvofiqlashtirish zarurligi ayon bo‘ldi. Katta vaqt oraliqlarida hisob-kitoblarni bajarishda muayyan savollar paydo bo‘ladi. Shu sababli hozir olingan natijalarning ishonchliligi va haqqoniyligini ta’minlash uchun hisoblash jarayonini tartibga soluvchi maxsus standartlar ishlab chiqilmoqda. Boshqa tomondan, ko‘plab hisoblash natijalari gaz va suyuqlik oqimlarida yuz beradigan fizik jarayonlarning murakkabligi bilan bog‘liq matematik masalalarning chuqur mohiyatini ochib berdi. Bu natijalar yangi tushunchalarning shakllanishiga olib keldi (deterministik xaos (deterministic chaos), g‘alati attraktorlar (strange attractors), fraktallar (fractals)), ular zamonaviy fanning deyarli barcha sohalarida kuchli bilish vositasiga aylandi.
Zamonaviy texnikadan foydalaniladigan kompyuter tajribasi aerodinamikaning muhandislik muammolarini hal etishda nafaqat yordamchi vosita bo‘lib xizmat qiladi, balki aerodinamik quvurlarda o‘tkaziladigan juda qimmat fizik tajribalar o‘rnini ham bosishi mumkin. Hisoblash ishlarini Boeing kompaniyasi uchun bajargan taniqli kompyuter firmasi Krey (Cray) ma’lumotlariga ko‘ra, Boeing 787 samolyotini ishlab chiqishda sonli modellashtirishdan keng foydalanilgan. Ularning ma’lumotlariga ko‘ra, avvalgi Boeing 767 modelini loyihalashda aerodinamik quvurlarda 77 ta keng ko‘lamli tajriba o‘tkazilgan. Boeing 787 ni yaratishda esa atigi 11 ta tajriba o‘tkazilishi kerak edi. Bunday farq sonli tajribadan juda keng foydalanish bilan izohlanadi. Superkompyuterlarda hisoblash ishlari 800000 protsessor-soat vaqtni egallagan (http://investors.cray.com/phoenix.zhtml?c=98390&p=irol-newsArticle&ID=1022899 Arxiv nusxasi 17-may 2019-yilda Wayback Machine’da saqlangan). Rasmda ikki o‘lchamli masalaning xususiy holi uchun integrallash sohasi va hosilalarni chekli ayirmalar bilan almashtirishda qo‘llanadigan odatiy to‘r ko‘rsatilgan.

dan foydalanilgan. Aerodinamik xususiyatlarni kerakli aniqlikda baholash uchun oqim tuzilishi nisbatan keskin o‘zgaradigan sohalarda to‘r zichlashtiriladi.
Oqimlarning miqdoriy xususiyatlarini olishda qo‘llanadigan turli dasturiy mahsulotlar orasida universal tijoriy ANSYS tizimi katta mashhurlikka ega. Zamonaviy axborot texnologiyalari ushbu tizimdan amaliy foydalanish bilan bog‘liq muammolarni tezkor muhokama qilish imkonini beradi. Dasturchilar orasida http://www.cfd-online.com/Forums/ansys/ .
Samolyot aerodinamikasi
Samolyot — atmosferada uchish orqali turli transport vazifalarini bajarishga mo‘ljallangan murakkab muhandislik konstruksiyasidir. Konstruksiyaning murakkabligi va parvoz jarayonida uni boshqarish tizimining murakkabligi parvozning turli bosqichlarida kuchlar va ularning momentlari shakllanishi xususiyatlari, atmosfera xususiyatlarining o‘zgarishi, konstruksiyaning kuch qurilmasi bilan o‘zaro ta’siri hamda boshqaruv tizimining o‘ziga xos jihatlari bilan belgilanadi. Ko‘rsatilgan omillarning rolini baholash va samolyotdan foydalanish qoidalariga oid tegishli tavsiyalarni ishlab chiqish, odatda, har bir muayyan samolyot modeli uchun alohida bajariladi va aviatsiya konstruktorlik byurolari ishining juda muhim qismiga aylanadi. Bunday ishlarning xususiyati va mazmunini ko‘rsatadigan misol sifatida mashhur AN-24 samolyoti aerodinamikasiga bag‘ishlangan kitobni keltirish mumkin. Samolyot parvozining fizik asoslarini tushunish aerodinamikaning quyidagi bo‘limini o‘rganish orqali shakllanadi: qanot aerodinamikasi.
Aerodinamika faqat aviatsiya uchun emas
Havo oqimlarining shakllanish qonuniyatlari va ularning harakatlanuvchi obyektlar bilan o‘zaro ta’siri ko‘plab amaliy muammolarni hal qilishda keng qo‘llanadi. Albatta, samarali uchish apparatlarini yaratish va ulardan foydalanish muammolari alohida ahamiyatga ega; bu sohada aerodinamik masalalarning yechimi hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Aerodinamik qonuniyatlardan foydalanishni ko‘rsatish uchun quyidagi mavzularni qisqacha ko‘rib chiqamiz:
Issiqlik almashinuvi turbinalar va kompressorlar
Muayyan shakldagi jismlar atrofidan oqim o‘tganda havo oqimlarida oqim yo‘nalishiga perpendikulyar aerodinamik kuch tarkibiy qismlari hosil bo‘lish xususiyati quyidagi muhandislik qurilmalarini yaratishda keng qo‘llanadi: turbinalar va muayyan konstruksiyadagi kompressorlarda. Ularda yuqorida ko‘rsatilgan hodisa asosida oqimning kinetik energiyasi aylanish harakati energiyasiga aylantiriladi. Ulardagi ishchi muhit suv bug‘i, turli yoqilg‘ilarni yoqish natijasida hosil bo‘ladigan gazlar yoki suv bo‘lishi mumkin. Barcha holatlarda aylantiruvchi moment hosil qilish uchun aviatsiyadagi qanot profili shaklidagi elementlar atrofidagi oqimlanish qonuniyatlaridan foydalaniladi. Oqim bilan o‘zaro ta’sirlashganda aynan shu elementlarda oqim yo‘nalishiga perpendikulyar kuch tarkibiy qismlari yuzaga keladi. Turbinalarning ishlash tamoyillari haqidagi asosiy ma’lumotlar tegishli manbada berilgan.
Muhandislik inshootlari aerodinamikasi
Ommaviy axborot vositalari tufayli jamoatchilik yil davomida bir necha bor quyidagi aerodinamik hodisalarning ulkan vayronkor kuchini kuzatish imkoniga ega bo‘ladi: kuchli shamol, quyun (tornado), dovul (hurricane). Kuchli havo oqimlarining o‘zaro ta’sirida yuzaga keladigan kuchlar atrof-muhitga katta zarar yetkazishi, uylar va boshqa inshootlarni vayron qilishi mumkin. Havo oqimlarining muhandislik inshootlari bilan o‘zaro ta’sirini kuzatish tarixidagi eng mashhur hodisa Takoma ko‘prigining 1940-yilda AQShda vayron bo‘lishidir. Shamol tezligi 18 m/s bo‘lganida ko‘prikning markaziy oralig‘ida katta amplitudali tebranishlar yuzaga kelgan va oxir-oqibat bu uning qulashiga olib kelgan. Bu hodisa konstruksiyalar aerodinamikasi sohasidagi tadqiqotlar rivojiga hamda oqim energiyasining tebranish harakati energiyasiga uzatilish mexanizmlarini aniqlashga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Aviatsiyada shunga o‘xshash hodisa flatter (flutter) deb ataladi. Inshootlar shakllarining xilma-xilligi, ularning o‘zaro joylashuvi va binolar balandligining ortishi qurilish manfaatlari yo‘lida aerodinamik tadqiqotlar rivojini rag‘batlantiradi. Bunda gap faqat shamolning alohida inshootga ta’siri natijasida yuzaga keladigan kuchlarni aniqlash haqida emas. Tadqiqot obyekti sifatida yirik shaharlarning butun mikrorayonlari ham ko‘rib chiqiladi. Aerodinamik tadqiqotlarga asoslangan qurilish tavsiyalari aholining muayyan darajadagi qulayligini va inshootlardan foydalanish ishonchliligini ta’minlashi kerak.
Avtomobil aerodinamikasi
Tez harakatlanadigan avtomobillar atrofidan oqim o‘tishidagi oqim xususiyatlarini o‘rganish bir qator muhandislik muammolarini hal qilish uchun asos bo‘lishi kerak. Avvalo, gap aerodinamik qarshilikni kamaytirish haqida bormoqda. Deyarli barcha yangi avtomobil modellari aerodinamik quvurlarda sinchiklab sinovdan o‘tkaziladi. Aerodinamika qonunlarini chetlab o‘tib bo‘lmagani sababli, turli markadagi avtomobillarning shakli deyarli bir xil bo‘ladi. Avtomobil harakatlanayotganda shovqinni kamaytirish masalasi ham kam ahamiyatga ega emas; bu atrof-muhit uchun ham, avtomobil yo‘lovchilari uchun ham muhimdir.
Avtomobilsozlik kompaniyalari aerodinamik muammolarni hal qilish uchun katta va juda qimmat eksperimental laboratoriyalar yaratadi. Masalan, DaimlerChrysler kompaniyasining laboratoriyasi 37 mln dollardan ortiq mablag‘ga tushgan. Unda yoqilg‘idan foydalanish samaradorligini oshirish (old tomondan aerodinamik qarshilikni kamaytirish), shamol shovqinini minimallashtirish va avtomobilning tashqi elementlari ishonchliligini baholash masalalari tajriba yo‘li bilan hal qilingan.
Aerodinamika va sport
Aerodinamik tadqiqotlar natijalari nafaqat aviatsiya va quruqlik transportida, balki sportda ham muhim ahamiyatga ega. Hozir natijalarning yaxshilanishi aerodinamika yutuqlari bilan bog‘liq bo‘lmagan sport turini ko‘rsatish qiyin. Futbol to‘pining egri chiziqli trayektoriya bo‘ylab uchishi kabi hammaga ma’lum hodisalarni faqat aerodinamik tadqiqotlar asosida tushunish mumkin. Bunday tadqiqotlar to‘pning parvoz xususiyatlarini boshqarish usullari bo‘yicha ham tavsiyalar berishi mumkin.
Sport to‘plari aerodinamikasi amaliy mexanikaning muhim yo‘nalishidir. Bu masala bo‘yicha so‘rovga javoban ilmiy ma’lumotlar bazalaridan biri bir yarim mingdan ortiq ilmiy maqolani taklif qiladi. Tadqiqotlar, asosan, oqim tezligining keng diapazonida aerodinamik quvurlarda o‘tkaziladi. Avvalo, ideal shar shaklidan turli og‘ishlarning aerodinamik xususiyatlarga ta’siri aniqlanadi. Masalan, futbol to‘pi bo‘yicha tadqiqotlar uni tayyorlash texnologiyasidagi o‘zgarishlarning aerodinamik xususiyatlarga ta’sirini o‘rganish bilan bog‘liq. 1970-yilgacha to‘p qobig‘i 17 bo‘lak teridan tayyorlangan. Keyinchalik sintetik materiallardan foydalanila boshlandi va bo‘laklar soni 14 taga kamaydi. Bunday o‘zgarishlarning ta’siri batafsil o‘rganilgan. Mualliflar qobig‘i 32 bo‘lakdan tashkil topgan to‘pni ham tadqiq qilishgan. Qarshilikning parvoz tezligiga bog‘liqligi aniqlangan va qobig‘i 32 bo‘lakdan iborat to‘p qarshiligining muayyan darajada ortishi qayd etilgan. To‘pning 90 km/soat tezlikkacha bo‘lgan butun parvoz tezliklari diapazonida uning qarshiligi ideal sharning qarshiligidan kichik bo‘lib chiqqan. Golf to‘pining aerodinamikasi juda qiziq; unda sferik shakldan «ataylab» og‘ishlar hosil qilingan. Turli sport o‘yinlari to‘plari aerodinamikasi muammolari sharh maqolasida keng yoritilgan.
Professional velosport rivojlanishi bilan aerodinamika masalalariga alohida qiziqish ortmoqda. Ushbu sport turida natijalarni yaxshilashga xizmat qiladigan amaliy ilmiy masalalarning chuqur tahlili monografiyada keltirilgan. Bu masalalar orasida aerodinamika muammolari asosiy o‘rinni egallaydi. Taxminan 50 km/soat tezlikda velosipedchiga ta’sir qiluvchi aerodinamik qarshilik harakatga umumiy qarshilikning qariyb 90 % ini tashkil qiladi. Qarshilikni kamaytirishning har bir foizi uchun kurash aynan dubulg‘aning shakli, kiyimi va velosiped konstruksiyasini belgilaydi. So‘nggi vaqtlarda velosiped elementlarida dumaloq quvurlardan foydalanishdan voz kechish imkoniyati ko‘rib chiqilmoqda. Velopoygani kuzatganda, bir-biriga juda yaqin harakatlanadigan poygachilar guruhini deyarli har doim ko‘rish mumkin. Bunday guruh harakatining kompyuter modellashtirish natijalari shuni ko‘rsatadiki, poygachilar orasidagi masofa 10 sm bo‘lganda, 6–8 kishilik guruhda qarshilikni 30 % gacha kamaytirish mumkin.
Hasharotlar aerodinamikasi
Hasharotlarning juda katta qismi (~ tur) evolyutsiya jarayonida uchish qobiliyatini rivojlantirgan. Bunda ular o‘ta yuqori aerodinamik xususiyatlar va parvoz manyovrchanligini ta’minlaydigan nostatsionar effektlarni hosil qilish uchun murakkab, noodatiy mexanizmlardan foydalanadi. Masalan, ayrim ninachilarning uchish tezligi 25 m/s ga, tezlanishi esa 130 m/s2, umumiy tortish kuchi tana og‘irligidan 13 baravar ortiq bo‘lishi mumkin; kapalak esa 180° ga uchta qanot qoqish siklida burila oladi. Hasharotlarning parvozini kuzatish aerodinamiklar va biologlarda uchish aerodinamikasi masalalariga qiziqish uyg‘otgan. Hasharot qanotlari Mach sonlarida , Reynolds sonlarida va Struxal sonlarida qoqadi. Bunda qanot qoqish chastotasi 1000 Hz ga yetishi mumkin. Hasharotlar aerodinamikasini o‘rganish uchuvchi mikrorobotlarni yaratish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.

Aerodinamika nuqtayi nazaridan, bu holat samolyotnikiga o‘xshaydi: havodan og‘ir mavjudotning ucha olishi. Biroq samolyot qanotlarida hosil bo‘ladigan statsionar kuchdan farqli ravishda, hasharot qanotlarida yuzaga keladigan kuchlar, odatda, inersion-uyurmali tabiatga ega va prinsipial jihatdan nostatsionardir. Shu sababli qo‘shilgan massalarning oniy hissasi ustunlik qiladi. Qanotlarning barcha qirralarida uyurma qatlamlari hosil bo‘ladi. Oldingi qirralar bo‘ylab ular birikkan uyurma tuzilmalarini hosil qiladi; bu tuzilmalar qanot pastga qoqilganda (pronatsiya (pronation) bosqichida) ko‘tarish kuchini yuzaga keltiradi. Shundan so‘ng qanotlar buriladi (supinatsiya (supination) bosqichi) va kichik hujum burchaklarida yuqoriga qoqiladi; keyin yana burilib, sikl takrorlanadi. Biroq 1973-yilda Veys-Fo ayrim mayda hasharotlar odatiy titroq parvoz (muallaq turish) vaqtida qo‘llaydigan yanada murakkab «qarsak va siltash» mexanizmini kashf etdi. «Qarsak» bosqichida qanotlarning oldingi, «siltash» bosqichida esa orqa qirralari bir-biriga yaqinlashadi. Bu holat qanot pastga qoqilganda yanada kuchli uyurmalar hosil bo‘lishiga olib keladi va sikl oxirida reaktiv oqim effektini yuzaga keltiradi.
Hasharotlar parvozining xususiyatlarini o‘rganishda kompyuter modellashtirish muhim rol o‘ynaydi. Biroq hasharot qanotlarining qoqilishini ishonchli nazariy modellashtirish uchun ularning nuqtalari harakatining aniq uch o‘lchamli kinematikasini bilish zarur. Dastlab aerodinamik quvurda bog‘lab qo‘yilgan hasharotlar ustida tajriba o‘tkazish uchun bitta yuqori tezlikda suratga oluvchi kameradan foydalanishga urinishlar bo‘lgan. Keyin erkin uchayotgan hasharotlar bilan tajribalar o‘tkazilgan. Faqat so‘nggi vaqtlarda bir vaqtning o‘zida sekundiga 5000 kadr tezlikda ishlaydigan uchta yuqori tezlikdagi raqamli videokameradan foydalanish imkoniyati paydo bo‘ldi. Hasharot qanotlarining robotlashtirilgan, dinamik ravishda masshtablanadigan modellari ham yaratildi. Bu bir nechta murakkab eksperimental muammolarni — qanotlar inersiya kuchlari hissasini hisobga olish, kinematika va qanotlardagi yuklamalarni sinxronlashtirish, o‘lchovlarning ishonchliligi va aniqligi kabi masalalarni chetlab o‘tish imkonini beradi. Biroq bunday modellarning asosiy kamchiligi qanotlar harakati qonunlarining sun’iyligi va soddalashtirilganligidir. Turli matematik modellar doirasida ko‘plab laboratoriya tadqiqotlari va hisob-kitoblar bajarilganiga qaramay, hasharotlar aerodinamikasining qator masalalari hanuz bahsli bo‘lib qolmoqda.