Qonun — turli ilmiy hodisa va obyektlar o‘rtasidagi obyektiv mavjud munosabatlar hamda bog‘lanishlarni so‘z bilan yoki matematik shaklda tasvirlovchi tasdiqdir. Qonun faktlar uchun izoh sifatida taklif etiladi va ma’lum bosqichda ular bilan muvofiq bo‘lgani holda ilmiy hamjamiyat tomonidan tan olinadi. Tekshirilmagan ilmiy tasdiq, taxmin yoki faraz gipoteza deb ataladi.
Dinamik qonunlar qat’iy, bir qiymatli bog‘lanish va qaramliklarni tasvirlaydi, statistik qonunlar esa natija ehtimollik xususiyatiga ega bo‘lgan holatlarni ifodalaydi.
Teoretik mulohazalardan emas, balki tajriba ma’lumotlaridan kelib chiqib o‘rnatilgan qonun empirik qonun deb ataladi.
Tushunchani delimitatsiya qilish
Fan tarixida — hech bo‘lmaganda o‘tmishda — tabiat qonunlari sifatida qaralgan ko‘plab prinsiplar mavjud: umumjahon tortishish qonuni, ideal gazlar qonunlari, Mendel qonunlari, talab va taklif qonunlari va h.k.
Boshqa muhim qonuniyatlar esa, ilmiy nuqtai nazardan, ushbu maqomga ega emas deb hisoblanadi: ular (qonunlardan farqli ravishda) olimlar nazarida o‘z izohiga muhtoj bo‘lgan yoki hanuz izoh talab qiladigan hodisalardir. Bunga okean to‘lqinlarining muntazamligi, Merkuriyning perigeliy siljishi, fotoelektrik effekt, Koinotning kengayishi va sh.k. misol bo‘la oladi. Bundan tashqari, aslida nimalar mumkinligini belgilashda olimlar qonunlarga, lekin boshqa turdagi qonuniyatlarga emas, tayanadilar: kosmologlar nazarida bizning Koinotimizning yopiq yoki ochiq tizim ekanligi ushbu modellarning nisbiylik nazariyasi (teoriya otnositel’nosti) qonunlari bilan muvofiqligiga bog‘liq. Statistik mexanikada esa, uning asosidagi fizik nazariya qonunlari tizimning holatlar fazosida dinamik jihatdan mumkin bo‘lgan trayektoriyalarni aniqlash uchun qo‘llanadi.
Fan falsafachilari va metafiziklar qonun tushunchasiga oid turli masalalarni muhokama qilganlar, biroq asosiy savol o‘sha: qonun nima? Unga ikki mu’tabar javob taklif qilingan: Devid Lyuisning tizimli yondashuvi (Best System Account) va Devid Armstrongning universaliyalar nazariyasi (theory of universals). Boshqa talqinlar orasida antirealistlar (antirealism) va antireduktsionistlar (antireductionism) qarashlari ham bor. Asosiy savoldan tashqari, zamonaviy adabiyotda quyidagi muammolarga alohida e’tibor qaratiladi: (I) qonunlar faktlarga nisbatan superventsiya (supervenience) qiladimi, (II) ular induksiya muammosi bilan bog‘liq holda qanday rol o‘ynaydi, (III) ular metafizik zaruriyatni (metaphysical necessity) nazarda tutadimi, (IV) ularning fizikadagi roli qanday va bu rol xususiy fanlardagi roli bilan qanday bog‘lanadi.
Ilmiy qonunlarning turlari
Qo‘llanish sohasi bo‘yicha:
- Fizik qonun — hodisalar, jarayonlar va jismlarning holatlari o‘rtasidagi barqaror va takrorlanib turadigan bog‘lanish.
- Biologik qoida — tirik organizmlarda kuzatiladigan qonuniyatlarni tasvirlash uchun shakllantirilgan umumlashtirilgan qonun, prinsip yoki qoida.
- Til qonuni (lingvistik qonun) — muayyan tilga yoki umuman inson tiliga xos bo‘lgan umumiy qonuniyat.
