Ampermetr nima

Tok o‘lchash qisqichlari — maxsus konstruksiyadagi tok transformatori yordamida bir fazali va uch fazali o‘zgaruvchan tok tarmoqlari shinalaridagi katta toklarni kontaktsiz o‘lchash uchun mo‘ljallangan ampermetr.
Ampermetrni ulash sxemasi

Ampermetr (so‘z amper + μετρέω «o‘lchayman») — tok kuchini o‘lchash uchun mo‘ljallangan asbob hisoblanib, unda tok kuchi amperlarda ifodalanadi. Ampermetrlar shkalasi mikroamperlarda, milliamperlarda, amperlarda yoki kiloamperlarda — asbobning o‘lchash chegaralariga muvofiq darajalanadi.

Elektr zanjirida ampermetr tok kuchi o‘lchanayotgan zanjir qismiga ketma-ket ulanadi. Shu sababli, ampermetrning ichki qarshiligi qancha kichik bo‘lsa (ideal holatda — 0), asbob tekshirilayotgan obyektga shuncha kam ta’sir ko‘rsatadi va o‘lchash aniqligi shuncha yuqori bo‘ladi. O‘lchash chegarasini kengaytirish uchun ampermetr shunt bilan (o‘zgarmas va o‘zgaruvchan tok zanjirlarida), tok transformatori (faqat o‘zgaruvchan tok zanjirlarida) yoki magnit kuchaytirgich bilan (o‘zgarmas tok zanjirlarida) jihozlanadi. Juda xavfli — ampermetrni voltmetr sifatida ishlatishga urinish (uni bevosita elektr manbaiga ulash): bu qisqa tutashuvga olib keladi. Texnikada vazifasiga qarab, bo‘linma qiymati turlicha bo‘lgan ampermetrlardan foydalaniladi.

Kontaktsiz tok o‘lchash kallagi va maxsus konstruksiyadagi tok transformatoridan iborat qurilma tok o‘lchash qisqichlari deb ataladi (rasmda).

Umumiy tavsif

Konstruksiyasiga ko‘ra ampermetrlar quyidagi turlarga bo‘linadi:

Ko‘rsatkichli o‘lchash mexanizmiga ega asboblar

Eng keng tarqalgan ampermetrlarda ko‘rsatkich biriktirilgan harakatlanuvchi qism o‘lchanayotgan tok qiymatiga mutanosib burchakka og‘adi.

Ampermetrlar magnitoelektrik, elektromagnit, elektrodinamik, issiqlik, induksion, detektorli, termoelektrik va fotoelektrik turlarga bo‘linadi.

Magnitoelektrik ampermetrlar yordamida o‘zgarmas tok kuchi o‘lchanadi; induksion va detektorli ampermetrlar yordamida esa o‘zgaruvchan tok kuchi o‘lchanadi; boshqa tizimdagi ampermetrlar har qanday tok kuchini o‘lchaydi. Eng aniq va sezgir ampermetrlar magnitoelektrik hamda elektrodinamik ampermetrlardir.

Ko‘rsatkichli o‘lchash mexanizmiga ega asboblar mexanizmga uzatiladigan signalni kuchaytirish (o‘lchash mexanizmining to‘liq og‘ishiga sabab bo‘ladigan tokdan ancha kichik toklarni o‘lchash uchun; magnitoelektrik asboblarning aksariyatida bu qiymat 50 мкА va undan yuqori), mexanizmni ortiqcha yuklanishdan himoya qilish va boshqa maqsadlar uchun qo‘shimcha elektron sxemalar bilan jihozlanishi mumkin.

Raqamli indikatorli asboblar

So‘nggi paytlarda ko‘rsatkichli o‘lchash mexanizmiga ega asboblar o‘rnini raqamli indikatorli asboblar egallamoqda; ularning indikatori suyuq kristallarga va yorug‘lik diodlariga asoslanadi.

Ko‘rsatkichli o‘lchash mexanizmining ishlash prinsipi

Ampermetrlarda eng ko‘p tarqalgan o‘lchash tizimlarining ishlash prinsipi quyidagicha:

  • Magnitoelektrik tizimda ko‘rsatkichning aylantiruvchi momenti doimiy magnit maydoni va ramka chulg‘amidan o‘tadigan tokning o‘zaro ta’siri natijasida hosil bo‘ladi (aylantiruvchi moment). Ramkaga ko‘rsatkich biriktirilgan bo‘lib, u shkala bo‘ylab harakatlanadi. Ko‘rsatkichning burilish burchagi tok kuchiga to‘g‘ri mutanosib, shu sababli magnitoelektrik asbobning shkalasi chiziqli bo‘ladi. Ko‘rsatkichning burilish yo‘nalishi ramkadan o‘tayotgan tok yo‘nalishiga bog‘liq. Shu sababli magnitoelektrik ampermetrlar o‘zgaruvchan tok kuchini bevosita o‘lchashga yaroqsiz (ko‘rsatkich nol qiymati atrofida tebranadi) va o‘zgarmas tok zanjiriga ulashda qutblanishga rioya qilishni talab etadi (aks holda ko‘rsatkich noldan chap tomonga og‘adi).
  • Elektromagnit tizimda ko‘rsatkichning aylantiruvchi momenti g‘altak bilan unga ko‘rsatkich biriktirilgan harakatlanuvchi ferromagnit o‘zak o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir natijasida hosil bo‘ladi.
  • Elektrodinamik tizimda o‘lchash mexanizmi o‘zaro parallel yoki ketma-ket ulangan qo‘zg‘almas va harakatlanuvchi g‘altaklardan iborat. G‘altaklardan o‘tayotgan toklarning o‘zaro ta’siri harakatlanuvchi g‘altak va unga biriktirilgan ko‘rsatkichning og‘ishiga sabab bo‘ladi.

Yuqorida sanab o‘tilgan barcha tizimlarda ko‘rsatkichning burilish burchagi aylantiruvchi moment bilan prujinaning qarshilik momenti tenglashganda barqarorlashadi.

Ampermetrni elektr zanjiriga ulash

Elektr zanjirida ampermetr yuklama bilan ketma-ket ulanadi, katta toklarni o‘lchashda esa quyidagilardan foydalaniladi: tok transformatori, magnit kuchaytirgich yoki shunt. Tok kuchini o‘lchashda millivoltmetr va kalibrlangan shuntdan ham foydalanish mumkin (shuntlarning birlamchi tok qiymatlari standart qatordan tanlanishi mumkin, ikkilamchi kuchlanish esa standartlashtirilgan — ko‘pincha 75 мВ). Yuqori kuchlanishlarda (1000В dan yuqori) o‘zgaruvchan tok zanjirlarida ampermetrlarni galvanik ajratish uchun tok transformatorlari, o‘zgarmas tok zanjirlarida esa magnit kuchaytirgichlar ham qo‘llanadi.

Havolalar

Adabiyotlar