
Voltmetr (volt + qadimgi yunoncha metreō “o‘lchayman”) — bevosita ko‘rsatish usulida ishlaydigan o‘lchash asbobi bo‘lib, elektr zanjirlaridagi elektr potensiallari farqini, kuchlanishni yoki EYuKni aniqlash uchun xizmat qiladi. U parallel ravishda yuklamaga yoki elektr energiyasi manbaiga ulanadi. Ideal voltmetrning ichki qarshiligi cheksiz katta bo‘ladi.
Fizikada «kuchlanish» tushunchasining ta’rifida potensial bo‘lmagan, ya’ni tashqi kuchlarning sinov zaryadi ustida A nuqtadan B nuqtagacha ko‘rilayotgan trayektoriya bo‘ylab bajargan ishi hisobga olinadi. Demak, bunday kuchlanish trayektoriya ko‘rsatilmasa, ma’noga ega bo‘lmaydi. Voltmetrni tashkil etuvchi o‘tkazgichlar sinov zaryadi harakatlanishi uchun muayyan trayektoriyani belgilaydi. Bu trayektoriyada o‘lchanayotgan sxemaning tashqi kuchlari deyarli mavjud bo‘lmagani sababli, voltmetr ko‘rsatkichlari asosan u ulanadigan A va B nuqtalari orasidagi elektr potensiallar farqiga bog‘liq bo‘ladi.
Texnikada kuchlanishni o‘lchash deganda ko‘pincha aynan potensiallar farqini o‘lchash tushuniladi.
Voltmetr ko‘rsatkichlarini to‘g‘ri talqin qilish uchun uning ulanish sxemasini, o‘lchanayotgan tizimga ta’sir darajasini, shuningdek zanjir turini (o‘zgarmas yoki o‘zgaruvchan tok) hisobga olish kerak. Ideal voltmetrning ichki qarshiligi cheksiz katta bo‘lishi lozim. Shu sababli haqiqiy voltmetrning ichki qarshiligi qancha yuqori bo‘lsa, asbob o‘lchanayotgan obyektga shuncha kam ta’sir qiladi va, natijada, o‘lchash aniqligi hamda qo‘llanish sohalari shuncha keng bo‘ladi.
O‘zgaruvchan tok zanjirlari uchun mo‘ljallangan voltmetrlar o‘z shkalasida kuchlanishning effektiv qiymatni.
Tasnifi va ishlash prinsipi
Tasnifi
- Ishlash prinsipiga ko‘ra voltmetrlar quyidagi turlarga bo‘linadi:
- elektromexanik — magnitoelektrik, elektromagnit, elektrodinamik, elektrostatik, to‘g‘rilagichli va termoelektrik;
- elektron — analog va raqamli
- Vazifasiga ko‘ra:
- o‘zgarmas tok uchun;
- o‘zgaruvchan tok uchun;
- impulsli;
- fazaga sezgir;
- selektiv;
- universal
- Konstruksiyasi va qo‘llanish usuliga ko‘ra:
- panelga o‘rnatiladigan;
- ko‘chma;
- statsionar
Analog elektromexanik voltmetrlar

- Magnitoelektrik, elektromagnit, elektrodinamik va elektrostatik voltmetrlar tegishli turdagi o‘lchash mexanizmlari va ko‘rsatkich qurilmalaridan iborat. O‘lchash chegarasini kengaytirish uchun ketma-ket ulangan qo‘shimcha qarshiliklardan foydalaniladi. Analog voltmetrning texnik xususiyatlari ko‘p jihatdan magnitoelektrik o‘lchash asbobining sezgirligiga bog‘liq. Uning to‘liq og‘ish toki qancha kichik bo‘lsa, shuncha katta qarshilikli qo‘shimcha rezistorlardan foydalanish mumkin. Demak, voltmetrning kirish qarshiligi yuqoriroq bo‘ladi. Shunga qaramay, to‘liq og‘ish toki 50 мкА (odatdagi qiymatlar 50..200 мкА) bo‘lgan mikroampermetrdan foydalanilganda ham voltmetrning kirish qarshiligi atigi 20 кОм/В (20 кОм — 1 В o‘lchash chegarasida, 200 кОм — 10 В chegarasida) ni tashkil etadi. Bu yuqori qarshilikli zanjirlarda o‘lchash xatolarining katta bo‘lishiga olib keladi (natijalar haqiqiy qiymatdan past chiqadi). Masalan, tranzistorlar va mikrosxemalar chiqishlaridagi kuchlanishlarni, shuningdek quvvati kichik yuqori kuchlanish manbalarini o‘lchashda shunday holat kuzatiladi.
- MISOLLAR: М4265, М42305, Э4204, Э4205, Д151, Д5055, С502, С700М
- To‘g‘rilagichli voltmetr o‘zgarmas tokka sezgir o‘lchash asbobi (odatda magnitoelektrik) va to‘g‘rilagich qurilmasining birikmasidan iborat.
- MISOLLAR: Ц215, Ц1611, Ц4204, Ц4281
- Termoelektrik voltmetr — kirish signali toki bilan qizdiriladigan bir yoki bir nechta termoparaning EYuKidan foydalanadigan asbob.
- MISOLLAR: Т16, Т218

Umumiy maqsadli analog elektron voltmetrlar
Analog elektron voltmetrlar tarkibida magnitoelektrik o‘lchash asbobi va qo‘shimcha qarshiliklardan tashqari, o‘lchash kuchaytirgichi (o‘zgarmas yoki o‘zgaruvchan tok uchun) ham bo‘ladi. U o‘lchashning ancha past chegaralariga (o‘nlab millivoltdan bir necha millivoltgacha va undan ham past) erishish, asbobning kirish qarshiligini sezilarli oshirish hamda o‘zgaruvchan kuchlanishni kichik o‘lchash chegaralarida chiziqli shkalani olish imkonini beradi.
Umumiy maqsadli raqamli elektron voltmetrlar
Diskret ishlaydigan voltmetrlarning ishlash prinsipi o‘lchanayotgan o‘zgarmas yoki sekin o‘zgaruvchi kuchlanishni elektr kodiga analog-raqamli o‘zgartirgich yordamida aylantirishdan iborat; bu kod displeyda raqamli shaklda ko‘rsatiladi.
O‘zgaruvchan tok uchun diod-kompensatsion voltmetrlar
Diod-kompensatsion voltmetrlarning ishlash prinsipi vakuum diodi yordamida o‘lchanayotgan kuchlanishning cho‘qqi qiymatini voltmetrning ichki rostlanadigan manbaidan olinadigan o‘zgarmas tokning etalon kuchlanishi bilan taqqoslashdan iborat. Bu usulning afzalligi ishchi chastotalar diapazonining kengligi (bir necha gersdan yuzlab megagersgacha), o‘lchash aniqligining juda yuqori bo‘lishidir. Kamchiligi esa signal shaklining sinusoidaga og‘ishiga juda sezgirligidir.
- MISOLLAR: В3-49, В3-63 (20 мм zond ishlatiladi)
Hozirgi vaqtda В7-83 (20 мм zond) va ВК3-78 (12 мм zond) kabi, xususiyatlari diod-kompensatsion voltmetrlarnikiga o‘xshash yangi turdagi voltmetrlar ishlab chiqilgan. Yaqin vaqt ichida ularning ayrimlari ishchi etalon sifatida qo‘llashga ruxsat olishi mumkin. Xorijiy analoglar orasida diametri 9 мм bo‘lgan zondlar bilan jihozlangan Rohde&Schwarz kompaniyasining URV seriyali voltmetrlarini alohida ta’kidlash mumkin.
Impuls voltmetrlari
Impuls voltmetrlari skvajnost (скважность) ko‘rsatkichi yuqori bo‘lgan davriy impuls signallari amplitudasini hamda yakka impulslar amplitudasini o‘lchash uchun mo‘ljallangan.
Fazaga sezgir voltmetrlar
Fazaga sezgir voltmetrlar (vektormetrlar) birinchi garmonikaning kompleks kuchlanishlari kvadratura tashkil etuvchilarini o‘lchash uchun xizmat qiladi. Ularga kompleks kuchlanishning haqiqiy va mavhum tashkil etuvchilarini ko‘rsatadigan ikkita indikator o‘rnatiladi. Shu tariqa fazaga sezgir voltmetr qandaydir tayanch kuchlanishning boshlang‘ich fazasini nol deb qabul qilgan holda kompleks kuchlanishni va uning tashkil etuvchilarini aniqlash imkonini beradi. Fazaga sezgir voltmetrlar, masalan, kuchaytirgichlar kabi to‘rt qutbli elektr zanjirlarning amplituda-faza tavsiflarini o‘rganishda juda qulay.
Selektiv voltmetrlar
Selektiv voltmetr murakkab shakldagi signalning alohida garmonik tashkil etuvchilarini ajratib olishi va har birining kuchlanishi uchun o‘rtacha kvadratik qiymatni aniqlashi mumkin. Tuzilishi va ishlash prinsipi bo‘yicha bu voltmetr supergeterodin radioqabul qilgichiga o‘xshaydi, avtomatik kuchaytirishni rostlash tizimisiz (AKR), uning past chastotali zanjirlarida o‘zgarmas tok elektron voltmetri ishlatiladi. O‘lchash antennalari bilan birgalikda selektiv voltmetrdan foydalanish mumkin; u o‘lchash qabul qilgichi.
- MISOLLAR: В6-4, В6-6, В6-9, В6-10, SMV 8.5, SMV 11, UNIPAN 233 (237), “SMART” selektiv nanovoltmetri
Nomlanishi va belgilanishi
Turlari bo‘yicha nomlanishlar
- Nanovoltmetr — juda kichik kuchlanishlarni (1мкВ dan kam) o‘lchash imkoniyatiga ega voltmetr
- Mikrovoltmetr — juda kichik kuchlanishlarni (1мВ dan kam) o‘lchash imkoniyatiga ega voltmetr
- Millivoltmetr — kichik kuchlanishlarni o‘lchash uchun mo‘ljallangan voltmetr (bir necha — yuzlab millivolt)
- Kilovoltmetr — katta kuchlanishlarni (1 кВ dan yuqori) o‘lchash uchun mo‘ljallangan voltmetr
- Vektormetr — fazaga sezgir voltmetr
Belgilanishlar
- Elektr o‘lchash voltmetrlari ishlash prinsipiga qarab quyidagicha belgilanadi
- Дxx — elektrodinamik voltmetrlar
- Мxx — magnitoelektrik voltmetrlar
- Сxx — elektrostatik voltmetrlar
- Тxx — termoelektrik voltmetrlar
- Фxx, Щxx — elektron voltmetrlar
- Цxx — to‘g‘rilagich turidagi voltmetrlar
- Эxx — elektromagnit voltmetrlar
- Radioo‘lchash voltmetrlari GOST 15094 bo‘yicha funksional vazifasiga qarab quyidagicha belgilanadi
- В2-xx — o‘zgarmas tok voltmetrlari
- В3-xx — o‘zgaruvchan tok voltmetrlari
- В4-xx — impuls voltmetrlari
- В5-xx — fazaga sezgir voltmetrlar
- В6-xx — selektiv voltmetrlar
- В7-xx — universal voltmetrlar
Asosiy me’yorlanadigan ko‘rsatkichlar
- Kuchlanishni o‘lchash diapazoni
- Ruxsat etilgan xatolik yoki aniqlik sinfi
- Ishchi chastotalar diapazoni
Tarix
Dunyodagi birinchi voltmetr rus fizigi G. V. Rixmanning (1745). «Ko‘rsatkich»ning ishlash prinsipi zamonaviy elektrostatik voltmetrda qo‘llaniladi.
Adabiyotlar va hujjatlar
Adabiyotlar
Me’yoriy-texnik hujjatlar
- GOST 8711-93 (IEC 51-2-84) Bevosita ishlaydigan ko‘rsatkichli analog elektr o‘lchash asboblari va ularga tegishli yordamchi qismlar. 2-qism. Ampermetrlar va voltmetrlarga qo‘yiladigan maxsus talablar
- GOST 8.006-72, GOST 8.012-72, GOST 8.117-82, GOST 8.118-85, GOST 8.119-85, GOST 8.402-80, GOST 8.429-81, GOST 8.497-83 — turli turdagi voltmetrlarni qiyoslash usullari
- ТУ Тч2.710.010 Universal raqamli voltmetrlar
Havolalar
- Keng chastota diapazonli o‘zgaruvchan kuchlanish voltmetrlarini qiyoslash va kalibrlash
- Voynarovskiy P. D.,. Elektr o‘lchash apparatlari // Brokgauz va Efron ensiklopedik lug‘ati : 86 jilddan (82 jild va 4 ta qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Voltmetr. Kuchlanishni o‘lchash (o‘quv videosi)
- Voltmetr // Brokgauz va Efron ensiklopedik lug‘ati : 86 jilddan (82 jild va 4 ta qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.