Qovushoqlik birligi

Qovushoqlik nima?

Qovushoqlik — suyuqlikning oqimga qarshilik ko‘rsatishini ifodalovchi kattalikdir. Sodda qilib aytganda, qovushoqlik — suyuqlik molekulalari orasidagi ichki ishqalanishdir. Odatda biz suyuqlik qovushoqligini uning “quyuqligi” orqali tasavvur qilamiz. Masalan, asal oddiy suvga qaraganda “quyuqroq” deb aytamiz, bu esa uning qovushoqligi yuqoriroq ekanini bildiradi.

Qovushoqlik η (“eta”) belgisi bilan ifodalanadi, shuningdek yunoncha mu (μ) harfidan ham keng foydalaniladi. Bundan tashqari, qovushoqlik dinamik qovushoqlik yoki absolyut qovushoqlik deb ham ataladi. Shu bilan birga, kinematik qovushoqlik yoki impuls diffuziyasi (momentum diffusivity) kabi atamalar ham qo‘llanadi. Kinematik va dinamik qovushoqlik orasidagi asosiy farq shundaki, dinamik qovushoqlik suyuqlikning oqimga ichki qarshiligini o‘lchaydi. Kinematik qovushoqlik esa dinamik qovushoqlikning zichlikka nisbatidir. Endi qovushoqlik haqida umumiy ma’lumotga ega bo‘lganimizdan so‘ng, quyida qovushoqlik birligini ko‘rib chiqamiz.

Qovushoqlik birligi
SI birligi	Paskal-sekund (Pa·s) yoki kg·m⁻¹·s⁻¹
CGS birligi	Puaz (Poise, P)
Kinematik qovushoqlik birligi
SI birligi	kvadrat metr/sekund yoki m²/s
CGS birligi	Stoks (Stokes, St)

Qovushoqlikning SI birligi

Qovushoqlikning SI birligi paskal-sekund (Pa·s) yoki kg·m⁻¹·s⁻¹ dir.
Kinematik qovushoqlikning SI birligi kvadrat metr/sekund yoki m²/s dir.

Qovushoqlikning CGS birligi

Qovushoqlikning CGS birligi — puaz (Poise, P). Bu birlik fransuz fiziologi Jan Leonar Mari Puazeyl (Jean Léonard Marie Poiseuille) sharafiga qo‘yilgan. U, ayniqsa, ASTM standartlarida sentipuaz (cP) ko‘rinishida ham keng ishlatiladi.
Kinematik qovushoqlikning CGS birligi — stoks (Stoke, St) bo‘lib, u irlandiyalik matematik va fizik ser Jorj Gabriel Stoks (Sir George Gabriel Stokes) nomi bilan atalgan. Ba’zan sentistoks (cSt) birligi ham qo‘llanadi.

Boshqa keng tarqalgan qovushoqlik birliklari

Ba’zi nostandart birliklar ham mavjud, jumladan Reyn (Reyn), bu dinamik qovushoqlikning britancha birligidir.

Avvalroq kinematik qovushoqlik Seybolt viskozimetri (Saybolt viscometer) yordamida o‘lchangan va birliklar Seybolt universal sekundlari (SUS) bilan ifodalangan. Ba’zan SUV (Saybolt universal viscosity) yoki SSU (Saybolt seconds universal) kabi qisqartmalar ham ishlatiladi.

Ko‘p beriladigan savollar

Nyutonning qovushoqlik qonunini bayon qiling.

Nyutonning qovushoqlik qonuniga ko‘ra, suyuqlikning qo‘shni qatlamlari orasidagi siljish kuchlanishi (shear stress) shu ikki qatlam orasidagi tezlik gradientiga proportsional bo‘ladi.

Suyuqlik tinch holatda bo‘lsa, uning qovushoqligi qanday bo‘ladi?

Suyuqlik tinch holatda bo‘lganda uning qovushoqligi 1 Puaz bo‘ladi. Qovushoqlik suyuqlikning holatiga bog‘liq emas. Shuning uchun suyuqlik tinch holatda bo‘ladimi yoki harakatda bo‘ladimi, 1 Puaz o‘zgarmas bo‘lib qoladi.

Qovushoqlik qaysi omillarga bog‘liq ekanini ayting.

Qovushoqlik quyidagi omillarga bog‘liq:

Ikki qo‘shni qatlam orasidagi tegish yuzasi
Ikki qo‘shni qatlam orasidagi tezlik farqi
Ikki qo‘shni qatlam orasidagi masofa

1 Puazni N.s.m^-2 ga aylantiring.

Nyuton suyuqliklariga misollar keltiring.

Suv, asal va organik erituvchilar Nyuton suyuqliklariga misol bo‘ladi.