Volt-amper xarakteristikasi

Volt-amper xarakteristikasi (VAX) — tok I, ya’ni ikki qutbli element orqali oqayotgan tokning shu element uchlaridagi kuchlanish U ga bog‘liq. VAX U yoki I qiymati sekin o‘zgartirilganda qayd etiladi va ikki qutbli elementning o‘zgarmas tokda ishlashini tavsiflaydi. Shuningdek, VAX deb shu bog‘liqlikni ifodalovchi funksiya I(U) va ushbu funksiyaning grafigi ham ataladi. «VAX» nomi kuchlanish (volt) va tok (amper) birliklarining SI tizimidagi nomlariga asoslangan. VAXni o‘lchash — elementlar va tuzilmalarning elektrofizik xossalarini o‘rganishning eng keng tarqalgan usullaridan biridir.

Turli elementlarning volt-amper xarakteristikalari

To‘rtta turli volt-amper xarakteristikasi
Yarimo‘tkazgich diodining p-n o‘tishli VAXi. Yashil soha — VAXning to‘g‘ri tarmog‘i. Havorang soha — VAXning teskari tarmog‘idagi ruxsat etilgan kuchlanishlar sohasi. To‘q sariq soha — p-n o‘tishning teskari lavinasimon teshilishi. Tok va kuchlanish o‘qlari bo‘yicha masshtablar to‘g‘ri va teskari tarmoqlar uchun turlicha.

VAX chiziqli elementlar uchun to‘g‘ri chiziqdan iborat (Om qonuni).

Odatda nochiziqli elementlarning VAXi ko‘rib chiqiladi (nochiziqlilik darajasi quyidagi koeffitsiyent bilan baholanadi: β=(U/I)⋅(dI/dU)). Zanjirning VAXi sezilarli darajada nochiziqli bo‘lgan elementiga misol — elektron-vakuum diod.

VAX bo‘yicha tadqiqotlarning katta qismi yarimo‘tkazgich asboblarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Ularga kuchlanish qutblanishiga qarab o‘zgaradigan, noodatiy ko‘rinishdagi xarakteristikalar xos (rasmga qarang). Ba’zan VAXning juda murakkab shakllari (S- yoki N-simon egri chiziqlar) ham uchraydi; masalan, dinistorlarda yoki Gann diodlarida. Bunda asbob VAXining shakli, boshqa omillar qatori, p-n o‘tish haroratiga bog‘liq. p-n o‘tishli yarimo‘tkazgich diodlarda harorat oshishi bilan VAXning to‘g‘ri va teskari tarmoqlari qiyalik burchagi ortadi.

Zatvori p-n o‘tishdan iborat, n-turdagi kanalli maydoniy tranzistorining stok–zatvor VAXi (chapda) va stok VAXlari oilasi (o‘ngda).

Uch qutbli, boshqaruvchi elektrodga ega elementlar uchun (masalan, tranzistor, tiristor yoki elektron-vakuum triodi) elementning uchinchi boshqaruvchi elektrodidagi tok yoki kuchlanishning belgilangan qiymatida ikki qutbli elementning VAXini ifodalovchi egri chiziqlar oilasi ko‘pincha chiziladi.

VAXni o‘lchash

VAXni o‘lchashda kuchlanishning U(t) qiymati vaqt t davomida sekin o‘zgartiriladi va tok I(t) qayd etiladi. Boshqa usul ham mumkin: tok beriladi, kuchlanish o‘lchanadi.

Agar berilayotgan kattalikning sekin o‘zgarishi sharti ta’minlanmasa, o‘lchash natijasi haqiqiy VAXdan farq qilishi mumkin. Odatda bunday og‘ish asbobning inersiya xususiyatlari, unga ulangan zanjirning elektr sig‘imi/induktivligi yoki parazit hodisalar bilan izohlanadi. Bunday holatlarda gisterezis ham yuzaga keladi — kuchlanish ortib borayotganda va kamayganda qayd etiladigan tok qiymatlari o‘rtasidagi farq.

Nisbatan yuqori chastotalarda ishlaydigan real tizimda (muayyan qurilmaning ish chastotalari diapazoni chegarasiga yaqin chastotalarda) tok qiymatlari ko‘pincha kvazistatik rejimda qayd etilgan VAXga mos keladigan qiymatlardan farq qiladi.

VAXni o‘zgartirish

Ikki yoki undan ortiq ikki qutbli element ketma-ket yoki parallel ulanganda, hosil bo‘lgan ikki qutbli elementning VAX ko‘rinishi o‘zgaradi.

Ikki qutbli element parallel ulanganda, ikkala asbobdagi kuchlanish bir xil bo‘ladi va umumiy tok alohida toklar yig‘indisiga teng bo‘ladi. Ketma-ket ulanganda esa har bir asbobdan o‘tadigan tok bir xil, zanjirning umumiy kuchlanishi elementlardagi kuchlanishlar yig‘indisiga teng bo‘ladi.