Tabiiy fanlar — tabiatni (Koinotning moddiy dunyosi sifatida keng ma’noda) o‘rganadigan fanlar majmui. Tabiiy fanlarning ko‘plab tarmoqlari fanlar tizimi — tabiiyotshunoslikka birlashtiriladi.
Zamonaviy ilmiy yo‘nalish sifatida tabiiy fanlar XIX asrda shakllandi; ular “tabiat tarixi” va “tabiiyotshunoslik” o‘rnini egalladi. Tabiiy fanlar tabiatdagi hodisalarni o‘rganadi; bu jihatdan ular gumanitar va ijtimoiy fanlardan farq qiladi — u yerda inson jamiyati o‘rganiladi.
Rossiyada maktabda tabiiy fanlarga kirish va ularni umumlashtiruvchi fan sifatida ketma-ket quyidagi kurslar o‘qitilgan: “Tabiiyotshunoslik”, “Tabiatshunoslik” (Priradovedenie), “Atrof-olam” (Okrujayushchiy mir).
| Fan | |
| Tabiiy fanlar | |
|---|---|
| Tabiiy tarix / Tabiatshunoslik / Tabiiy tarix / Atrofimizdagi dunyo | |
 |
|
| Mavzu | Tabiiy fanlar, yer haqidagi fanlar, hayot haqidagi fanlar |
| O'rganish mavzusi | Tabiat |
| Kelib chiqish davri | 18-asr |
| Asosiy yo'nalishlar | Hayot haqidagi fanlar, Yer haqidagi fanlar, astronomiya va boshqalar |
| Yordamchi fanlar | Tabiatshunoslik, Tabiat tarixi |
Tarix
Tabiiy fanlarning kelib chiqishi antika falsafasi — naturalizm va tabiatni ilmiy tadqiq etishning rivoji bilan bog‘liq.
Kech o‘rta asrlar davrida antik tabiiy-ilmiy dunyoqarash, sxolastika va diniy dogmalarning asosiy qarashlari qayta ko‘rib chiqila boshlandi.
XVIII–XIX asrlarda tabiatdagi tadqiqot obyektlarini ajratish va ularni o‘rganishning yangi usullarini yaratish asosida mustaqil ilmiy yo‘nalishlar va ilmiy maktablar shakllana boshladi. Ular o‘tmishda va hozir amal qilayotgan kuchlarning turi (omillari), energiya (kuchi) va tezligi (sur’ati) bilan farqlanardi. Shuningdek, bir xillik, uzluksizlik va uzoq vaqt davomida mayda og‘ishlarning yig‘ilishi prinsiplari borasida turlicha munosabat bildirildi. Hozir amal qilayotgan tabiiy kuchlar bilan o‘tmish kuchlari nisbatiga ko‘ra quyidagi yo‘nalishlar ajratilgan:
- Katastrofizm
- Uniformizm (uniformitarizm)
- Evolyutsionizm
Tabiat tarixi, 1728 yil.
Tabiat tarixi
Tabiat tarixi (eskirgan; lot. Naturalis Historia — “tabiiy tarix”) — tabiat haqidagi ma’lum bir soha rivojlanishini o‘rganuvchi fan. Hozirda bu yo‘nalishlar odatda tabiiyotshunoslik yoki tabiiy fanlar tarkibiga kiritiladi.
“Tabiat tarixi” atamasining mazmuni vaqt o‘tishi bilan, alohida fanlarning paydo bo‘lishiga bog‘liq holda, aniqroq tus oldi:
- Antik davrda tabiat tarixi tabiat haqidagi barcha bilimlarni qamrab olgan.
- Karl Linney davridan boshlab tabiat tarixi tabiatning uch podsholigini — mineral, o‘simlik va hayvonlarni o‘rganish sifatida tushunilgan.
ESBE (Brokxauz va Efron ensiklopedik lug‘ati) shuni qayd etadiki, hozirgacha “tabiat tarixi” deganda uch fan majmui — “mineralogiya (keng ma’noda, ya’ni geologiyani ham qamrab oladi), botanika va zoologiya” ham nazarda tutiladi; mualliflar ularni xususiy tabiiyotshunoslikka kiritadi. Shu bilan birga, “bu eskirgan ifodani bekor qilish yoki faqat ularning sof tasviriy qismiga nisbatan qo‘llash kerak”, deb hisoblaydi.
Zamonaviy tilda atama asosan fan tarixi kontekstida qo‘llanadi — alohida tabiiy-tarixiy sohalar hali mustaqil fanlarga ajralmagan bosqichlarni ifodalash uchun.
Ba’zi tillarda mos atama yuqoridagi ma’nodan tashqari zamonaviylikka bog‘langan ayrim ma’nolarga ham ega. Masalan, ingliz tilida Natural history ba’zan tirik tabiat bo‘yicha asosan kuzatuvlarga tayangan tadqiqotlar, ommabop nashrlarda chop etiladigan ishlarga nisbatan qo‘llanadi.
Tabiiyotshunoslik
Tabiiyotshunoslik — tabiiy obyektlar, hodisalar va jarayonlar haqidagi bilimlar majmui. U alohida tabiiy fanlar shakllanishidan oldin paydo bo‘lgan va XVII–XIX asrlarda faol rivojlangan. Tabiotni o‘rganish yoki tabiat haqidagi birlamchi bilimlarni to‘plash bilan shug‘ullangan olimlar tabiatshunoslar (estestvoispitatellar) deb atalgan.
Bu fanlarning ixtisoslashuvi
Tarixiy kontekstda, XIX asrgacha bo‘lgan davr fanlarini tasvirlar ekan, “tabiat tarixi”, “tabiiyotshunoslik” va “tabiiy fanlar” tushunchalarini bir-biriga tenglashtirish mumkin emas, chunki o‘sha davrda tabiiy fanlar hali to‘liq shakllanmagan edi. Zamonaviy ilm nuqtayi nazaridan esa tabiiyotshunoslik — tabiiy fanlar majmuini o‘z ichiga oladigan fan sohasidir.
Tabiiyotshunoslikdan vujudga kelgan asosiy tabiiy fanlar: fizika, kimyo, biologiya, astronomiya, geografiya, geologiya.
Keyin bu fanlar kesishmasida: geofizika, astrofizika, biofizika, biokimyo, fizik kimyo, kimyoviy fizika, geokimyo, meteorologiya, klimatologiya, tuproqshunoslik kabi yo‘nalishlar paydo bo‘ldi.
Bundan tashqari, amaliy fanlar shakllandi: agrokimyo, kimyoviy texnologiya, konchilik fani va boshqalar.
Matematika va mantiq odatda formal fanlar majmuiga birlashtiriladi va metodologiyasi tubdan farq qilgani sababli tabiiy fanlar tarkibiga kiritilmaydi. Xuddi shu sababga ko‘ra, zamonaviy informatikaning katta qismi ham tabiiy fanlarga mansub deb bo‘lmaydi. Tabiatda, miyada va jamiyatda axborotni qayta ishlashga bag‘ishlangan tadqiqotlar esa alohida bo‘limga — tabiiy informatikaga ajratiladi.
