Amper–Maksvell qonuni (sinonimi: Amperning umumlashtirilgan sirkulyatsiya teoremasi) — elektromagnetizm qonuni bo‘lib, tarixan klassik elektrodinamikaning yaxlit va ziddiyatsiz nazariyasini yaratishni yakunlagan.
Uni Maksvell kashf etgan; u magnit maydon sirkulyatsiyasi haqidagi Amper teoremasini o‘zgaruvchan, solenoidal bo‘lmagan (несоленоидальные; yopiq bo‘lmagan) toklar va vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradigan maydonlarni ham qamrab oladigan umumiy holatga tatbiq etgan.
Bu qonunning ifodasi Maksvellning to‘rtinchi tenglamasi:
Bu yerda tenglama eng sodda va fundamental integral shaklda yozilgan: vakuum uchun, ratsionallashtirilgan birliklar tizimida Kulon doimiysi va yorug‘lik tezligi birga teng bo‘lgan holda. S — ixtiyoriy sirt; o‘ng tomondagi integral oddiy tok (birinchi had) va Maksvell tenglamaga kiritgan siljish toki (ikkinchi had) yig‘indisidir. — ushbu sirtning chegarasi bo‘lib, yopiq egri chiziqdan iborat; chap tomonda shu chiziq bo‘yicha kontur integrali — magnit maydon (magnit induksiya vektori) sirkulyatsiyasi olinadi В; j — tok zichligi, Е — elektr maydon kuchlanganligi, — vaqt bo‘yicha hosila.
- Vakuum va muhit uchun turli birliklar tizimlaridagi yozuvlar quyida keltirilgan.
Ayni shu tenglamaning differensial shakli:
(bu yerda chap tomonda magnit maydonining rotori, ya’ni — nabla operatorining, — vektor ko‘paytmasi).
Oddiy Gauss birliklar tizimida (Kulon doimiysi 1 ga teng; bu maqolaning yuqorisida qo‘llangan birliklardan farq qiladi) tenglamalar quyidagicha ko‘rinadi:
Vakuum uchun:
yoki
Dielektrik muhit uchun:
yoki
Vakuum uchun:
yoki
Dielektrik muhit uchun:
yoki
Amperning sirkulyatsiya teoremasini umumlashtirish Amper formulasiga siljish toki bilan qo‘shimcha had kiritishni talab qildi.
Asoslash
Magnit maydon sirkulyatsiyasi haqidagi Amper teoremasi quyidagi formula bilan ifodalanadi:
Bu yerda tenglamani yana maqola boshidagi kabi aynan shu ko‘rinishda, ya’ni vakuum uchun, ratsionallashtirilgan birliklar tizimida Kulon doimiysi va yorug‘lik tezligi birga teng bo‘lganda.
S — ixtiyoriy sirt; o‘ng tomondagi integral shu sirt orqali o‘tuvchi elektr tokiga teng. — ushbu sirtning chegarasi, ya’ni yopiq egri chiziq; chap tomonda shu egri chiziq bo‘yicha kontur integrali — magnit maydon (magnit induksiya vektori) sirkulyatsiyasi olinadi В; j — tok zichligi.
Magnitostatika doirasida to‘g‘ri bo‘lgan (elektrostatika qo‘shilganda ham o‘zgarmaydigan) bu teorema statik, shuningdek vaqt bo‘yicha sekin o‘zgaradigan maydonlar uchun tajriba asosida yetarlicha yaxshi tasdiqlangan. Nazariy jihatdan u bevosita Bio–Savar qonuni bilan bog‘liq (bu qonun magnitostatikadagi Kulon qonuniga o‘xshaydi) va undan kelib chiqib teorema sifatida isbotlanishi mumkin (xuddi shuningdek, Bio–Savar qonunini magnitostatikaning asosiy tenglamalari — Amper formulasi va magnit maydon uchun Gauss qonunidan).
ham keltirib chiqarish mumkin). Shuning uchun o‘zgaruvchan maydonlar va toklarning umumiy holati, ya’ni elektrodinamikadagi shunga o‘xshash qonun uchun ushbu formulaning variantini izlashda Amper teoremasi doimiy toklar va vaqt bo‘yicha o‘zgarmas maydonlar uchun to‘g‘ri degan yaxshi asoslangan postulatdan kelib chiqish mumkin (Maksvell tarixan aynan shu fikrga tayangan).
Biroq o‘zgaruvchan toklar (va vaqt bo‘yicha o‘zgaradigan maydonlar) umumiy holatiga o‘tilganda, bu formuladan foydalana olmasligimiz ayon bo‘ladi; hech bo‘lmaganda, undan o‘zgartirilmagan holda foydalana olmaymiz (demak, formulani qandaydir tarzda tuzatish kerak, biroq magnitostatika holatida yaxshi ishlagani uchun uning umumiy tuzilishini saqlab qolish ma’qul ko‘rinadi).
Yuzaga keladigan muammoni (Amper formulasi magnitostatika doirasidan tashqarida qo‘llanganda ichki ziddiyatga olib kelishini) quyidagi ikki paragrafda biroz turlicha bayon qilamiz; zarur tuzatishni ham har birida biroz boshqacha asoslaymiz.
Xususiy misol asosida sodda asoslash
Sxemada ko‘rsatilgan elektr zanjirini ko‘rib chiqamiz; unda kondensator mavjud.

Masalan, bu rasmda ko‘rsatilgan oddiy tebranish konturi bo‘lishi mumkin (unda kondensator C deb, L esa induktiv g‘altak deb belgilangan). (Aslida bizni faqat kondensator yaqinidagi zanjir qismi qiziqtiradi, sxemaning qolgan qismi muhim emas; ya’ni L o‘rnida oddiy sim bo‘lishi yoki kondensatorga oqayotgan tokni avtomatik yoki qo‘lda o‘zgartira oladigan istalgan qurilma bo‘lishi mumkin. Masalan, bu o‘chirgichli elektr batareya bo‘lishi mumkin. Soddalik uchun kondensator plastinalari orasidagi tirqishda qutblana oladigan muhit yo‘q, ya’ni u vakuum (yoki qutblanuvchanligini yetarlicha aniq hisobga olmaslik mumkin bo‘lgan havo) deb hisoblaymiz.

Boshqacha aytganda, bu yerda zanjirning faqat mana shu qismini ko‘rib chiqish bilan cheklanishimiz mumkin:
Endi ushbu aniq misolimizda Amper formulasining ishlashini tahlil qilishga kirishishimiz mumkin.
1. Doimiy tok holatida misolimiz uchun dastlabki teoremaning ziddiyatsizligi:
Zanjirdagi tok doimiy bo‘lishi sharti qo‘yilganda, kondensator orqali tok umuman oqa olmasligi ma’lum bo‘ladi. Haqiqatan ham, agar kondensator plastinalariga oqib kirayotgan tok vaqt o‘tishi bilan o‘zgarmasa, plastinalardagi zaryad cheksiz ortib boradi; bu, shubhasiz, fizik ma’noga ega emas, shuning uchun bunday holatni ko‘rib chiqishdan bemalol chiqarib tashlash mumkin. Demak, bu holatda Amper teoremasi ravshan tarzda ishlaydi, chunki hech qanday tok ham, magnit maydon ham yo‘q, ya’ni tenglamaning chap va o‘ng tomonlari
shunchaki nolga teng.
Biroq o‘zgaruvchan toklarni (ular, albatta, real hayotda mavjud) ko‘rib chiqqanimizda, hammasi tubdan o‘zgaradi. Ushbu formulani qo‘llashga uringanda, u ziddiyatli natijalar bera boshlaydi.
2. O‘zgaruvchan tok holatida dastlabki formulaning ziddiyati:
Haqiqatan ham, integrallash uchun aniq bir sirtni tanlaylik shunday bo‘lsinki, u kondensator plastinalari orasidan o‘tsin (ya’ni rasmda deyarli gorizontal bo‘lsin, gorizontal plastinalar orasidan ularga tegmasdan o‘tsin; aniqlik va qulaylik uchun uni deyarli gorizontal va kondensator plastinalarining chetlaridan tashqariga chiqadi deb olamiz; uni mutlaqo gorizontal qilib ham tanlash mumkin) va plastinalar chetidan tashqariga chiqsin, ya’ni uning yuzi plastinalar yuzidan katta bo‘lsin. U holda bu sirtning cheti bo‘lib, chap tomondagi integralni (sirkulyatsiyani B) hisoblash uchun kontur vazifasini bajaradi; bu kontur kondensator atrofidagi qandaydir egri chiziq bo‘ladi (agar sirtni qat’iy gorizontal tanlasak, bu kontur ham gorizontal tekislikda yotadi).
Sirt hech qayerda sim bilan kesishmaydi va u orqali hech qayerda tok oqmaydi (j kondensator tirqishida hamma joyda nolga teng; u yerda tok tashiy oladigan zaryadlar yo‘q). Demak, tenglamaning o‘ng tomoni nolga teng. Agar tenglamaning o‘zi to‘g‘ri deb faraz qilsak, chap tomoni ham nolga teng bo‘lishi kerak, ya’ni magnit maydonning chet bo‘ylab sirkulyatsiyasi :
Quyidagicha belgilaymiz: C — ushbu sirtning cheti (tenglamaning chap tomonidagi integrallash konturi): .
Biroq — bunday chetga ega bo‘lgan yagona sirt emas. C konturga S sirtidan farq qiladigan boshqa, hatto cheksiz ko‘p turli sirtlarni ham «tortib» qo‘yish mumkin (bunda ularning barchasining cheti bir xil bo‘ladi).
Aniqrog‘i, C konturiga «tortib qo‘yiladigan» boshqa bir sirtni shunday tanlaymizki, uning cheti C bilan ustma-ust tushsin, lekin sirt kondensator tirqishidan emas, undan biroz yuqoridan o‘tsin va kondensatorga tok olib keladigan simni kesib o‘tsin (bunday sirtni dan biroz yuqoriga bukib hosil qilish mumkin).
Shubhasiz, o‘ng tomondagi integral, ya’ni sirtdan o‘tadigan elektr toki nolga teng emas:
Natijada ziddiyat yuzaga keldi, chunki chap tomonda,
aynan bir xil kontur integrali C bo‘yicha olinadi, o‘ng tomonlar esa turli natija beradi:
Demak, Amper formulasi dastlabki ko‘rinishida o‘zgaruvchan toklar holatida ziddiyatlidir.
3. Ziddiyatni bartaraf etadigan tuzatishni topish:
Faqat sifat jihatidan qaralganda ham, kondensator tirqishida (ya’ni sirt o‘tadigan va j = 0 bo‘lgan joyda) ehtimol, j o‘rnini bosishi mumkin bo‘lgan yagona narsa mavjud; shunda bo‘yicha integral bo‘yicha olingan integral bilan bir xil natija beradi va shu orqali ziddiyat bartaraf etiladi. Bu — o‘zgaruvchan elektr maydoni.
Bundan tashqari, elektr maydon kuchlanganligining o‘zgarish tezligi kondensatorda kondensatorga kelayotgan tokka proporsional ekanligi darhol ko‘rinadi (bu tok esa ikkinchi sirt bo‘yicha olingan integralning o‘zidir:
Demak, ni sirt bo‘yicha integrallasak, I ga teng natija olishimiz mumkin (balki qandaydir koeffitsiyentga ko‘paytirish kerak bo‘lar).
Endi bu koeffitsiyent qanday bo‘lishi kerakligini aniqlash va hisoblashning barcha tafsilotlari mos kelishiga ishonch hosil qilish qoldi.
Buning uchun endi kondensatordagi maydonni miqdoriy jihatdan ifodalaymiz: (bu yerda tanlangan o‘lchov birliklarimizda).
Agar chekka effektlarni e’tiborsiz qoldirish mumkin bo‘lsa (kondensator plastinalari yuzini juda katta, ular orasidagi masofani esa juda kichik deb hisoblab), yuqorida yozilgan elektr maydon kuchlanganligi formulasidan kondensatorning deyarli butun yuzi bo‘ylab foydalanishimiz mumkin (eng chekka qismlar bundan mustasno; biz ularning yaqinidagi sohalarni e’tiborga olmaymiz). Bunda E vektorining yo‘nalishi hamma joyda (shu istisnodan tashqari) plastinalarga perpendikulyar bo‘ladi (rasmda — vertikal). Zaryad zichligi (xuddi shu yaqinlashuvda) joylashuvga bog‘liq emas, ya’ni plastinaning deyarli butun yuzasida o‘zgarmasdir.
Bularning barchasidan kelib chiqib, oqimni
Demak, u aniq I ga teng, shuning uchun koeffitsiyent kerak emas (u birga teng).
Shunday qilib, tuzatish hadi uchun quyidagi ifodani olamiz (biz uni integrallash uchun bo‘yicha asosladik, biroq u ixtiyoriy integrallash sirti uchun ham shundayligicha qolishi kerak, deb hisoblaymiz):
- ,
Ushbu tuzatish hadini qo‘shgandan so‘ng Amper formulasi quyidagi ko‘rinishga keladi:
yoki
(Bizning misolimizda bo‘yicha integrallaganda, hadi «ishlaydi» — bu sirtda , bo‘yicha integrallaganda esa hadi «ishlaydi» — bu sirtda nolga aylanadi).
Shunday qilib, biz Amper formulasiga Maksvell kiritgan tuzatish hadini topdik va u oddiy misolimizda formulaning ziddiyatini bartaraf etishini ko‘rsatdik. Aslida bu had ziddiyatni faqat ushbu xususiy holatda emas, balki har doim bartaraf etadi. Oxirgi fikrning isboti keyingi paragrafda keltiriladi; u biroz rasmiyroq.
Umumiy qabul qilingan standart asoslash
Bu yerda biz Amper formulasiga kiritilgan tuzatish zarur ekanligini va u quyidagi ko‘rinishda bo‘lishi mumkin, Maksvell taklif qilganidek; shuningdek, imkon qadar uni yetarlicha tabiiy va konstruktiv mulohazalardan qanday aniq keltirib chiqarish mumkinligini kuzatamiz.
- 1. Zaryadning saqlanishi haqidagi fikrdan boshlaymiz.
Zaryadning saqlanishi uzluksizlik tenglamasi:
orqali ifodalanadi; bunda — tok zichligi, — zaryad zichligi, — tok zichligining divergensiyasi .
- 2. Amper formulasining magnitostatika holatidagi ziddiyatsizligini quyidagi ma’noda tahlil qilamiz:
Uning chap tomonida qandaydir kontur bo‘yicha sirkulyatsiya turadi; bu kontur o‘ng tomondagi integrallash sirtining cheti hisoblanadi. Shu bilan birga, formula har doim, ya’ni istalgan sirt uchun to‘g‘ri deb ta’kidlanadi. Biroq ikki xil sirt (umuman olganda, istalgancha ko‘p turli sirtlar) bir xil chetga ega bo‘lishi mumkin; boshqacha aytganda, bitta konturga ikki xil sirtni (zarur bo‘lsa, undan ham ko‘pini) «tortib» qo‘yishimiz mumkin.
Bitta konturga tortilgan ikki xil sirt uchun tenglamaning chap tomoni, shubhasiz, bir xil bo‘ladi. O‘ng tomonda esa ikki xil sirtdan o‘tadigan tok (oqim j) turadi; agar bu toklar bir xil bo‘lmasa, Amper formulasi magnitostatikaning o‘zidayoq ichki ziddiyatga ega bo‘ladi. Bunday emasligini ko‘rsatamiz.
Aslida tok chiziqlari yopiq yoki cheksizlikka ketishini qayd etishning o‘zi kifoya. (Magnitostatikada toklar ta’rifiga ko‘ra doimiy ekanini, zaryad esa saqlanishini hisobga olsak, bu fikr intuitiv ravishda ravshan ko‘rinadi: tok zichligining manbalari va yutilish nuqtalari yo‘q, demak, tok chiziqlarining boshlanishi ham, oxiri ham bo‘lmaydi; shuning uchun ularning barchasi yo yopiq bo‘ladi, yo cheksizlikka ketadi.) U holda istalgan yopiq sirtga (yoki bitta konturga tortilgan va birgalikda yopiq sirtni hosil qiladigan ikki xil sirtga) kiradigan tok chiziqlari soni undan chiqadigan tok chiziqlari soniga teng bo‘ladi.
Shunday qilib, magnitostatikada j solenoidal..
Endi buni uzluksizlik tenglamasidan kelib chiqib ham ko‘rsatish foydali bo‘ladi.
Magnitostatikada chunki zaryad zichligining o‘zgarishi u hosil qiladigan elektr maydonning o‘zgarishiga olib kelar, ya’ni maydonlarning o‘zgarmasligi shartini buzardi.
Buni uzluksizlik tenglamasiga qo‘ysak, magnitostatika uchun u darhol quyidagi ko‘rinishga keladi:
Bu esa j maydonining solenoidallik shartidir (chunki j divergentsiyasini istalgan hajm bo‘yicha integrallasak, uning sirti orqali o‘tuvchi oqimni olamiz; divergentsiya hamma joyda nol bo‘lgani uchun bu oqim ham nolga teng bo‘ladi).
- 3. Endi umumiy (elektrodinamik) holatga o‘tilganda j maydonining solenoidalligi darhol yo‘qolishini qayd etamiz.
Haqiqatan ham, endi, umuman olganda, va shuning uchun ham
Amper keltirib chiqargan qonuniyatning dastlabki analitik ifodasida formulaning o‘ng tomonida faqat tok kuchining belgisi bor. Bu ifodani qabul qilish mumkin, biroq u ichki ziddiyatga ega bo‘ladi (yuqorida tahlil qilingan sabablarga ko‘ra: agar bo‘lsa, bunday divergentsiya bo‘yicha integrali nolga teng bo‘lmagan hajm topiladi; demak, bu sirtdan chiqayotgan tok nolga teng emas. Shuning uchun bitta konturga tortilgan, ular orqali turli kattalikdagi tok o‘tadigan ikkita sirtni topish mumkin. Binobarin, agar dastlabki Amper formulasi to‘g‘ri bo‘lsa, bu holda bitta kontur bo‘yicha sirkulyatsiyaning bir-birini istisno qiladigan ikki xil qiymati kelib chiqadi, ya’ni ziddiyat yuzaga keladi. Bu xulosa ancha shartli.
- 4. Endi bu ziddiyatni bartaraf etadigan tuzatishni topish qoldi.
Amper formulasining umumiy tuzilishini saqlab qolmoqchi ekanimizdan kelib chiqib, uni tuzatishning eng tabiiy yo‘li o‘ng tomondagi maydonni solenoidal ko‘rinishga qaytarishga urinish bo‘lardi. Biroq j maydonini umumiy holatda solenoid sifatida tasvirlash modelning yaqqolligini yo‘qotadi. Shuning uchun solenoidallikni tiklash uchun unga qanday to‘liqroq model kerak bo‘lishini tasavvur qilish tabiiy; shundan so‘ng formula, ehtimol, umumiy holatda ham ichki ziddiyatsiz bo‘ladi.
Shuni ham qayd etish kerakki, bu tuzatish vaqt bo‘yicha o‘zgarmas maydonlar va doimiy toklar holatida yo‘qolishi kerak.
Maydonning «solenoidalligi» haqidagi farazni isbotlashda j magnitostatikada, solenoidal bo‘lmagan modellarni ko‘rib chiqishda, elektrostatikadagi uzluksizlik tenglamasini qabul qilishga to‘g‘ri keladi. Shundan kelib chiqib, tabiiy mantiqiy fikrlash orqali tuzatish kiritishda aynan shu tenglamadan foydalanishga urinish mumkin, degan xulosaga kelish mumkin. Axir magnitostatika holatida bir vaqtning o‘zida ikkala ifoda ham nolga teng bo‘ladi — , va . Umumiy holatda birinchi had bilan ifodalangan noldan farqli oqimni kompensatsiya qilish uchun ikkinchi hadni ishlatish tabiiy, chunki ularning yig‘indisi har doim nolga teng bo‘ladi.
Bundan qanday foydalanish mumkinligini ko‘rib chiqaylik: .
Elektrostatikadan ma’lumki,
Postulat sifatida bu tenglama elektrodinamikada ham to‘g‘ri deb qabul qilib, uni uzluksizlik tenglamasi bilan taqqoslaymiz.
Birinchi tenglamani vaqt bo‘yicha differensiallasak, uning o‘ng tomonida bizni qiziqtirayotgan :
Uni uzluksizlik tenglamasiga qo‘yib, darhol quyidagiga ega bo‘lamiz:
va
Ya’ni, maydon — solenoidaldir.
Demak, Amper formulasida j ga quyidagi qo‘shimchani qo‘shsak, bu formula, bizningcha, ichki ziddiyatini yo‘qotadi (hech bo‘lmaganda, dastlabki Amper formulasida go‘yoki mavjud bo‘lgan ziddiyatlarni ko‘rib chiqishimiz doirasida) va magnitostatik kuchlar holatidagi dastlabki Amper formulasining xossalari hamda shakliga juda yaqin xususiyat va shaklga ega bo‘ladi. Magnitostatikaga o‘tilganda esa tuzatish yo‘qoladi, ya’ni moslik prinsipi bajariladi va umumlashtirilgan Amper–Maksvell qonuni ushbu xususiy holatda magnit maydon sirkulyatsiyasi haqidagi avvalgi Amper teoremasiga aylanadi.
Shunday qilib, biz quyidagini ko‘rsata oldik, deb hisoblaymiz: shu tarzda kiritilgan tuzatishga ega Amper–Maksvell qonuni (va Gauss qonunining umumiy holatda to‘g‘riligini postulat sifatida qabul qilish) umumiy elektrodinamik holat uchun Amper formulasining to‘g‘ri umumlashtirilishi bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Qo‘shimcha evristik mulohazalar
Maksvell kiritgan tuzatish sharti uchun formal nuqtayi nazardan yetarli asoslar mavjud bo‘lsa-da, yuqoridagi maqolada keltirilgan tavsiflar tarixiy nuqtayi nazardan ko‘rib chiqilganda, evristik tajribadan kelib chiqadigan quyidagi qo‘shimchalar ham muhim bo‘lishi mumkin. Ular Amper teoremalarini umumlashtirish maqsadida kengroq talqinni izlashda fikrni to‘g‘ri yo‘nalishga boshlashga yordam bergan bo‘lishi ehtimol.
Bundan tashqari, bu mulohazalarning ayrimlari Maksvell tenglamalari bilan tavsiflanadigan jarayonlarning tuzilishi va fizik mazmunini chuqurroq anglash nuqtayi nazaridan mustaqil ahamiyatga ham ega bo‘lishi mumkin.
Dielektriklardagi siljish toki
Ehtimol, bunday evristik izlanishlar natijasida ilgari surilgan asosiy mulohazalarimizdan biri (tarixiy nuqtayi nazardan, shubhasiz, bahsli) quyidagi kuzatuvdir: dielektrikdagi siljish toki.
Gap shundaki, vakuum emas, balki dielektrik muhit haqida so‘z borganda, bu muhitda siljish toki mavjud bo‘ladi (fundamental nuqtayi nazardan, u oddiy elektr toki hisoblanadi. Biroq uni bevosita kuzatishning eng to‘g‘ridan-to‘g‘ri usullaridan ancha yaxshi «yashiringan» deb hisoblash mumkin). U Amper formulasidagi nomuvofiqlikni qisman kompensatsiya qiladi va o‘tkazgich bo‘lmagan sohalarda o‘tkazuvchanlik tokining bir qismini almashtiradi. Dielektrikdagi siljish tokining tuzilishida (ya’ni uning analitik ifodasida) elektr maydonining vaqt bo‘yicha o‘zgarish tezligi parametri mavjud bo‘lib, u kiritilayotgan tuzatishni beradigan ifodaga deyarli mos keladi. Dielektrikdagi siljish toki shu tariqa Amper formulasidagi xatoni (nomuvofiqlikni) qisman kompensatsiya qilishini hisobga olsak, shunga o‘xshash qo‘shimcha nomuvofiqlikni to‘liq kompensatsiya qilishi kerak, degan fikrga kelish qiyin emas.
Nomuvofiqlikni to‘liq kompensatsiya qilish uchun yetishmayotgan tuzatish hadining qismi (dielektrikdagi siljish tokiga o‘xshatib) vakuumning siljish toki deb ataladi.
- Eslatma: vakuumning siljish toki «haqiqiy» elektr toki emas, garchi u Amper–Maksvell tenglamasiga kirish usuli jihatidan rasmiy ravishda unga juda o‘xshasa ham (go‘yoki uning ifodasi dielektrikdagi siljish toki ifodasiga deyarli mos keladi va u tenglamaga dielektrikdagi siljish toki bilan teng huquqli ravishda kiradi; dielektrikdagi siljish toki esa, o‘z navbatida, haqiqiy elektr tokidir).
- Agar vakuumning siljish toki haqiqiy elektr toki bo‘lganida, u hosil qiladigan zaryadlar uni yuzaga keltirayotgan elektr maydonni butunlay yo‘qotgan bo‘lardi, chunki bu tok aynan shu maydon tufayli yuzaga keladi va induksiyalangan tok hisoblanadi (bunday fikrni qabul qilish juda bema’nilik bo‘lardi va u kuzatiladigan hodisalar sinfiga, shubhasiz, mos kelmaydi).
- Hozirgi nuqtayi nazardan, hadning ko‘rinishi bilan dielektriklar uchun siljish toki ifodasiga mos kelishi, ehtimol, tasodifiydir; «siljish toki» atamasining dielektrik va vakuumga nisbatan qo‘llanishi esa shartli xolos. Shunga qaramay, bu o‘xshatish, hatto faqat formal deb qaralsa ham, ko‘rib turganimizdek, juda samarali bo‘lib chiqdi.
Elektrodinamika tenglamalarining simmetriyasi
Maksvell tenglamasiga kiritilgan tuzatish, bizning fikrimizcha, elektromagnetizmni tavsiflovchi tenglamalar tizimini yanada simmetrik va, demak, yanada yaqqol qiladi. Bundan tashqari, simmetriya mulohazalaridan kelib chiqib, bizning «tuzatish hadimiz»ning ko‘rinishini ishora va doimiy koeffitsiyent aniqligigacha oldindan aytish mumkin.
Tuzatish kiritilgan Maksvell tenglamalari tizimi :