| Saturn | ||||
|---|---|---|---|---|
| Sayyora | ||||
| Saturnning tabiiy ranglardagi, suratlar asosida yaratilgan tasviri Kassini kosmik apparati, 23-iyul 2008-yilda olingan | ||||
| Orbital xususiyatlari | ||||
| Perigeliy |
1 353 572 956 km 9,048 a. e. |
|||
| Afeliy |
1 513 325 783 km 10,116 a. e. |
|||
| Katta yarim o‘q (a) | 1 429 394 069 ± 0 km va 1 426 666 414 179,9 m | |||
| Orbita ekssentrisiteti (e) | 0,055723219 | |||
| Siderik aylanish davri aylanish | 10 759,22 sutka (29,46 yil) | |||
| Sinodik aylanish davri aylanish | 378,09 sutka | |||
| Orbital tezlik (v) | 9,69 km/s | |||
| Orbita tekisligining og‘ishi (i) |
2,485240° 5,51° (Quyosh ekvatoriga nisbatan) |
|||
| Ko‘tariluvchi tugun uzunligi (Ω) | 113,642 811° | |||
| Peritsentr argumenti (ω) | 336,013 862° | |||
| Qaysi jismning yo‘ldoshi | Quyosh | |||
| Yo‘ldoshlari | 292 | |||
| Fizik xususiyatlari | ||||
| Qutbiy siqilish | 0,09796 ± 0,00018 | |||
| Ekvatorial radius | 60 268 ± 4 km | |||
| Qutbiy radius | 54 364 ± 10 km | |||
| O‘rtacha radius | 58 232 ± 6 km | |||
| Sirt yuzasi (S) | 4,272⋅1010 km² | |||
| Hajm (V) | 8,2713⋅1014 km³ | |||
| Massa (m) |
5,6846⋅1026 kg 95,2 Yer massasiga teng |
|||
| O‘rtacha zichlik (ρ) | 687 kg/m³ | |||
| Erkin tushish tezlanishi ekvatorda (g) | 10,44 m/s² (1,07g) | |||
| Birinchi kosmik tezlik (v1) | 25,535 km/s | |||
| Ikkinchi kosmik tezlik (v2) | 35,5 km/s | |||
| Ekvatorial aylanish tezligi | 9,87 km/s | |||
| Aylanish davri (T) | 10 soat 32 daqiqa 45 soniya ± 46 soniya | |||
| O‘qning og‘ish burchagi | 26,73° | |||
| Shimoliy qutbning og‘ishi (δ) | 83,537° | |||
| Albedo |
0,342 (Bond albedosi) 0,47 (geometrik albedo) |
|||
| Ko‘rinma yulduz kattaligi | +1,47 dan −0,24 gacha | |||
| Absolyut yulduz kattaligi | -8,9 m | |||
| Burchak diametri | 14,5"—20,1" | |||
| Harorat | ||||
|
||||
| 1 bar bosim darajasi |
|
|||
| 0,1 bar |
|
|||
| Atmosfera | ||||


Saturn — oltinchi sayyora, Quyoshdan uzoqligi bo‘yicha va kattaligi jihatidan ikkinchi sayyora Quyosh tizimida, undan keyin Yupiter. Saturn gaz giganti sifatida tasniflanadi. Sayyora nomi Rim dehqonchilik xudosi. Astronomik belgi Saturnniki —
.
Saturn asosan vodoroddan iborat bo‘lib, tarkibida geliy va oz miqdorda suv, metan, ammiak hamda og‘ir elementlar mavjud. Ichki qismi nisbatan kichik yadrodan tashkil topgan bo‘lib, u temir, nikel va boshqa bir qator moddalardan («muzlar») iborat; yadro ustini yupqa metall vodorod qatlami va gazsimon tashqi qatlam qoplab turadi. Sayyoraning tashqi atmosferasi kosmosdan qaralganda sokin va bir tekis ko‘rinadi, biroq unda ba’zan uzoq vaqt saqlanib turadigan tuzilmalar paydo bo‘ladi. Saturnning ayrim hududlarida shamol tezligi 1800 km/soat ga yetishi mumkin; bu Yupiterdagidan ancha yuqori..
Saturnda sayyoraviy magnit maydon, kuchlanganligi bo‘yicha oraliq o‘rinda — u Yer magnit maydonidan kuchliroq, ammo Yupiterning qudratli magnit maydonidan zaifroq. Magnit maydon Saturnniki Quyosh tomonga 1 000 000 kilometr masofagacha cho‘ziladi. Zarba to‘lqini «Voyajer-1» tomonidan sayyoradan 26,2 Saturn radiusi masofada qayd etilgan, magnitopauza esa 22,9 Saturn radiusi.
Saturn sezilarli halqalar tizimiga ega. U asosan muz zarrachalari, kamroq miqdordagi og‘ir elementlar va changdan tashkil topgan.
Sayyora atrofida kamida 285 ta yo‘ldosh aylanadi. Bu Quyosh tizimidagi barcha sayyoralar orasida kashf etilgan yo‘ldoshlarning eng ko‘p sonidir. Saturnning eng katta yo‘ldoshi — Titan, o‘lchami jihatidan Merkuriy sayyorasidan ham katta va Quyosh tizimidagi ikkinchi eng katta tabiiy yo‘ldosh hisoblanadi (Yupiter yo‘ldoshi Ganimeddan keyin). Titan — Quyosh tizimidagi sayyoralar yo‘ldoshlari orasida o‘zining zich atmosferasiga ega bo‘lgan yagona yo‘ldosh va sirtida suyuqlik mavjudligi.
isbotlangan yagona yo‘ldosh. 2004-yildan 2017-yilgacha Saturn orbitasida avtomatik sayyoralararo stansiya «Kassini» 1997-yilda uchirilgan. Missiyaning vazifalariga yo‘ldoshlarni, halqalar tuzilishini, atmosfera dinamikasini va sayyoraning magnitosferasini o‘rganish, shuningdek, «Gyuygens» zondini Titanga yetkazish kirgan.
Quyosh tizimidagi sayyoralar orasida Saturn
Saturn gazsimon sayyoralar turiga kiradi: u asosan gazlardan tashkil topgan va qattiq sirtga ega emas. Sayyoraning ekvatorial radiusi 60 300 km ga, qutbiy radiusi esa 54 400 km ga teng; Quyosh tizimidagi barcha sayyoralar orasida Saturn eng kuchli qutbiy siqilishga ega. Sayyora massasi Yer massasidan 95,2 marta katta, biroq Saturnning o‘rtacha zichligi atigi 0,687 g/sm³ ni tashkil etadi. Shu sababli u Quyosh tizimidagi o‘rtacha zichligi suv zichligidan kichik bo‘lgan yagona sayyoradir. Shuning uchun Yupiter va Saturn massalari 3 martadan ko‘proq farq qilsa-da, ularning ekvatorial diametrlari orasidagi farq atigi 19 % ni tashkil qiladi. Boshqa gaz gigantlarining zichligi ancha yuqori (1,27—1,64 g/sm³)Ekvatordagi erkin tushish tezlanishi 10,44 m/s² ga teng. Bu qiymat Yer va Neptun dagi qiymatlarga yaqin, ammo Yupiterdagidan ancha kichik.
Orbital xususiyatlari va aylanish
Saturn bilan Quyosh orasidagi o‘rtacha masofa 1430 mln km (9,58 a.b. ga teng. O‘rtacha 9,69 km/s tezlik bilan harakatlanadigan Saturn Quyosh atrofida 10 759 sutka davomida (taxminan 29,5 yil aylanadi. Saturn bilan Yer orasidagi masofa 1195 (8,0 a.b.) dan 1660 (11,1 a.b.) mln km gacha o‘zgaradi; ular qarama-qarshi joylashgan paytdagi o‘rtacha masofa taxminan 1280 mln kmSaturn va Yupiter deyarli aniq rezonansda — 2:5 nisbatda joylashgan. Saturn orbitasining ekssentrisiteti 0,056 bo‘lgani sababli, Quyoshgacha bo‘lgan masofaning perigeliydagi va afeliydagi farqi 162 mln km.
Kuzatishlarda Saturn atmosferasining o‘ziga xos ko‘rinadigan tuzilmalari kenglikka qarab turli tezliklarda aylanadi. Yupiterdagi kabi, bu tuzilmalar bir necha guruhga ajratiladi. «1-zona» deb ataladigan hududning aylanish davri 10 soat 14 daqiqa 00 soniya (ya’ni burchak tezligi 844,3°/sutka yoki 2,345 aylanish/sutka) ga teng. U janubiy ekvatorial mintaqaning shimoliy chetidan shimoliy ekvatorial mintaqaning janubiy chetigacha cho‘ziladi. «2-zona» deb ataladigan Saturnning boshqa barcha kengliklarida aylanish davri dastlab 10 soat 39 daqiqa 24 soniya (tezligi 810,76°/sutka yoki 2,2521 aylanish/sutka) deb baholangan. Keyinchalik ma’lumotlar qayta ko‘rib chiqilib, yangi qiymat — 10 soat 34 daqiqa 13 soniya deb belgilandi. «3-zona»ning mavjudligi sayyoraning radio nurlanishini «Voyajer−1» parvozi vaqtida kuzatish asosida taxmin qilinadi; uning aylanish davri 10 soat 39 daqiqa 22,5 soniya (tezligi 810,8°/sutka yoki 2,2522 aylanish/sutka).
Saturnning o‘z o‘qi atrofida aylanish davomiyligi sifatida 10 soat, 34 daqiqa va 13 soniya qabul qilingan. Saturn — ekvatordagi o‘q atrofida aylanish tezligi orbital aylanish tezligidan yuqori bo‘lgan yagona sayyora (mos ravishda 9,87 km/s va 9,69 km/s). Sayyoraning ichki qismlari aylanish davrining aniq qiymatini o‘lchash hanuz qiyin. «Kassini» apparati 2004-yilda Saturnga yetib kelganida, radio nurlanish kuzatuvlari ichki qismlarning aylanish davri «1-zona» va «2-zona»dagi aylanish davridan ancha uzun ekanini ko‘rsatdi; u taxminan 10 soat 45 daqiqa 45 soniya (± 36 soniya).
Saturn atmosferasining differensial aylanishi Yupiter va Venera atmosferalari, shuningdek, Quyosh aylanishiga o‘xshaydi. Saturnning aylanish tezligi nafaqat kenglik va chuqurlikka, balki vaqtga qarab ham o‘zgaradi. Buni birinchi bo‘lib A. Uilyams aniqlagan. Saturn ekvatorial zonasining aylanish davri 200 yil davomida qanday o‘zgarganini tahlil qilish natijasida, bu o‘zgarishga asosan yarim yillik va yillik sikllar sabab bo‘lishi aniqlangan.
2007-yil mart oyida Saturn radio nurlanishi yo‘nalish diagrammasining aylanishi sayyoraning aylanishigagina emas, balki boshqa omillarga ham bog‘liq bo‘lgan plazma diskidagi konvektiv oqimlar natijasida yuzaga kelishi aniqlangan. Shuningdek, yo‘nalish diagrammasi aylanish davrining tebranishi Saturn yo‘ldoshi — Enseladdagi geyzer faolligi bilan bog‘liqligi haqida xabar berilgan. Sayyora orbitasidagi suv bug‘larining zaryadlangan zarralari magnit maydonni va natijada radio nurlanish manzarasini buzadi. Aniqlangan holat sayyora yadrosining aylanish tezligini belgilashning hozircha umuman to‘g‘ri usuli mavjud emas, degan fikrga sabab bo‘ldi.
Kelib chiqishi
Saturnning (xuddi Yupiter kabi) kelib chiqishi ikki asosiy gipoteza bilan izohlanadi. «siqilish» gipotezasiga ko‘ra, Saturn tarkibining Quyosh tarkibiga o‘xshashligi — har ikkala osmon jismining katta qismi vodoroddan iboratligi va buning natijasida zichligi pastligi — sayyoralar shakllanishining dastlabki bosqichlarida Quyosh tizimi gaz va chang diskida sayyoralarga asos bo‘lgan yirik zichlashgan modda to‘plamlari paydo bo‘lgani bilan izohlanadi. Ya’ni Quyosh va sayyoralar o‘xshash tarzda shakllangan. Biroq bu gipoteza Saturn va Quyosh tarkibidagi farqlarni izohlay olmaydi.
«Akkretsiya» gipotezasiga ko‘ra, Saturnning shakllanish jarayoni ikki bosqichda kechgan. Dastlab 200 million yil davomida Yer guruhidagi sayyoralarga o‘xshash qattiq va zich jismlar shakllangan. Bu bosqichda Yupiter va Saturn joylashgan hududdan gazning bir qismi tarqalib ketgan; bu keyinchalik Saturn va Quyoshning kimyoviy tarkibi o‘rtasidagi farqqa ta’sir qilgan. So‘ng ikkinchi bosqich boshlangan: eng yirik jismlarning massasi Yer massasidan ikki baravar oshgan. Bir necha yuz ming yil davomida dastlabki protoplanet bulutidan ushbu jismlarga gazning tortishish ta’sirida to‘planishi davom etgan. Ikkinchi bosqichda Saturnning tashqi qatlamlari harorati 2000 °C ga yetgan.
Atmosfera va tuzilishi

Saturn atmosferasining yuqori qatlamlari 96,3 % vodorod (hajm bo‘yicha) va 3,25 % geliy (geliy ulushi 10% bo‘lgan Yupiter atmosferasi bilan solishtirganda). Aralashmalar sifatida metan, ammiak, fosfin, etan va boshqa ayrim gazlar ham mavjud. Atmosferaning yuqori qismidagi ammiak bulutlari Yupiterdagiga qaraganda kuchliroq. Atmosferaning quyi qismidagi bulutlar ammoniy gidrosulfidi (NH4SH) yoki suvdan tashkil topgan.
«Voyajerlar» ma’lumotlariga ko‘ra, Saturnda shamol tezligi 500 m/s ga yetadigan kuchli shamollar esadi. Shamollar asosan sharq tomonga (sayyoraning o‘z o‘qi atrofida aylanish yo‘nalishida) esadi. Ularning kuchi ekvatordan uzoqlashganda g‘arbiy atmosfera oqimlari ham paydo bo‘ladi. Bir qator ma’lumotlar atmosfera aylanishi nafaqat yuqori bulutlar qatlamida, balki kamida 2 ming km chuqurlikkacha.Bundan tashqari, «Voyajer-2» o‘lchovlari janubiy va shimoliy yarimsharlardagi shamollar ekvatorga nisbatan simmetrik ekanini ko‘rsatdi. Simmetrik oqimlar ko‘rinadigan atmosfera qatlami ostida qandaydir tarzda o‘zaro bog‘langan bo‘lishi mumkin, degan taxmin bor.

Saturn atmosferasida ba’zan juda kuchli dovullar ko‘rinishidagi barqaror tuzilmalar paydo bo‘ladi. Shunga o‘xshash obyektlar Quyosh tizimidagi boshqa gaz sayyoralarida ham kuzatiladi (qarang: Buyuk Qizil Dog‘ Yupiterda, Buyuk Qorong‘i Dog‘ Neptunda). Ulkan «Buyuk Oq Oval» Saturnda taxminan har 30 yilda bir marta paydo bo‘ladi; oxirgi marta 2010-yilda kuzatilgan (kichikroq dovullar esa tez-tez yuzaga keladi).
12-noyabr 2008-yilda «Kassini» stansiyasi kameralari Saturnning shimoliy qutbini infraqizil diapazonda tasvirga oldi. Tadqiqotchilar bu tasvirlarda qutb yog‘dularini aniqladilar. Bunday hodisa Quyosh tizimida ilgari hech qachon kuzatilmagan edi. Bu yog‘dular ultrabinafsha va ko‘rinadigan diapazonlarda ham kuzatildi. Qutb yog‘dulari sayyora qutbini o‘rab turuvchi, oval shakldagi yorqin va uzluksiz halqalardan iborat. Halqalar, odatda, 70—80° kengliklarda joylashadi. Janubiy halqalar o‘rtacha 75 ± 1° kenglikda joylashadi, shimoliy halqalar esa qutbga taxminan 1,5° yaqinroq turadi; bu shimoliy yarimsharda magnit maydon biroz kuchliroq ekani bilan bog‘liq. Ba’zan halqalar oval shakl o‘rniga spiral shaklga kiradi.
Yupiterdan farqli ravishda, Saturn qutb yog‘dulari sayyora magnitosferasining tashqi qismlaridagi plazma qatlamining notekis aylanishi bilan bog‘liq emas. Taxminlarga ko‘ra, ular magnit qayta ulanish hodisasi tufayli, quyosh shamoli ta’sirida yuzaga keladi. Saturn qutb yog‘dularining shakli va ko‘rinishi vaqt o‘tishi bilan keskin o‘zgaradi. Ularning joylashuvi va yorqinligi quyosh shamoli bosimi bilan chambarchas bog‘liq: bosim qanchalik yuqori bo‘lsa, yog‘dular shunchalik yorqinroq bo‘ladi va qutbga yaqinroq joylashadi. Qutb yog‘dusining o‘rtacha quvvati 50 ГВт ni tashkil etadi; bu 80—170 nm diapazonidagi (ultrabinafsha) nurlanish uchun, 150—300 ГВт esa 3—4 мкм diapazonidagi (infraqizil) nurlanish uchun xos.
Saturnda bo‘ronlar va kuchli shamollar paytida kuchli chaqmoqlar kuzatiladi. Ular keltirib chiqaradigan Saturnning elektromagnit faolligi yillar davomida deyarli butunlay yo‘qolishdan tortib juda kuchli elektr bo‘ronlarigacha o‘zgarib turadi.
28-dekabr 2010-yilda «Kassini» sigaret tutuniga o‘xshash bo‘ronni suratga oldi. Yana bir, ayniqsa kuchli bo‘ron 20-may 2011-yilda qayd etildi.
Shimoliy qutbdagi olti burchakli tuzilma

Saturnning shimoliy qutbidagi bulutlar ulkan olti burchak hosil qiladi ( (geksagon). Bu hodisa ilk bor «Voyajer» apparatlari 1980-yillarda Saturn yaqinidan uchib o‘tayotganida aniqlangan. Bunday hodisa ilgari Quyosh tizimining boshqa hech bir joyida kuzatilmagan. Olti burchak 78° kenglikda joylashgan va uning har bir tomoni taxminan 13 800 km uzunlikda, ya’ni Yer diametridan katta; uning ichiga to‘rtta Yer sig‘ishi mumkin. Uning aylanish davri — 10 soat 39 daqiqa. Bu davr radio nurlanish intensivligining o‘zgarish davriga mos keladi; o‘z navbatida, bu davr Saturn ichki qismining aylanish davriga teng deb qabul qilingan.
Bulutlarning g‘ayrioddiy tuzilishi Saturn orbitasida aylanayotgan «Kassini» kosmik apparati tomonidan 2006-yil oktabr oyida olingan infraqizil tasvirda ko‘rsatildi. Tasvirlar olti burchak «Voyajer» parvozidan keyingi barcha 20 yil davomida barqaror bo‘lib qolganini, bulutlarning olti burchakli tuzilishi esa ularning aylanishi paytida ham saqlanishini ko‘rsatdi. Yerda ayrim bulutlar ham olti burchak shaklida bo‘lishi mumkin, biroq ulardan farqli ravishda Saturndagi olti burchak deyarli muntazam shaklga ega. Geksagon joylashgan hududda bulutlar qoplamining sezilarli notekisligi mavjud, deb taxmin qilinadi. Bulutlar deyarli bo‘lmagan hududlar 75 km.
balandlikkacha yetadi. Bu hodisaning to‘liq izohi hozircha yo‘q, biroq olimlar atmosfera tuzilmasini ancha aniq modellashtirgan tajriba o‘tkazdilar. Aylanuvchi qurilmaga suv solingan 30 litrli idish o‘rnatildi; uning ichiga idishning o‘zidan tezroq aylanadigan kichik halqalar joylashtirildi. Halqa tezligi qanchalik yuqori bo‘lsa, qurilma qismlarining birgalikdagi aylanishi natijasida hosil bo‘lgan girdob shakli doira shaklidan shunchalik ko‘p farq qilgan. Tajriba davomida 6 burchakli girdob ham hosil qilindi.
Saturn shimoliy qutbidagi geksagon markazida katta turbulent girdob aylanadi. Uning janubiy qutbida ham shunday girdob bor, biroq u yerda geksagon mavjud emas.
Ichki tuzilishi

Saturn atmosferasining chuqur qatlamlarida bosim va harorat ortadi, vodorod esa suyuq holatga o‘tadi. Biroq bu o‘tish bosqichma-bosqich sodir bo‘ladi. Taxminan 30 ming km chuqurlikda vodorod metall holatga o‘tadi (bu yerda bosim taxminan 3 million atmosferaga yetadi). Metall vodoroddagi elektr toklarining aylanishi magnit maydon hosil qiladi (u Yupiter magnit maydonidan ancha kuchsiz). Sayyora markazida qattiq va og‘ir moddalardan — silikatlardan, metallardan hamda, taxminlarga ko‘ra, sayyorashunoslikda «muzlar» deb ataladigan uchuvchanroq moddalardan tashkil topgan ulkan yadro joylashgan. Uning massasi Yer massasidan taxminan 9 dan 22 baravargacha katta. Yadro harorati 11 700 °C ga yetadi. Saturn kosmosga sayyora Quyoshdan oladigan energiyadan 2,5 baravar ko‘p energiya chiqaradi. Bu energiyaning katta qismi Kelvin–Gelmgolts mexanizmi hisobiga hosil bo‘ladi (sayyora harorati pasayganda, uning ichidagi bosim ham pasayadi; natijada sayyora siqiladi va moddasining potensial energiyasi issiqlikka aylanadi). Biroq bu mexanizm sayyoraning yagona energiya manbai bo‘la olmasligi ko‘rsatilgan. Qo‘shimcha issiqlik vodorod qatlamidan (tomchilarga qaraganda zichligi pastroq) geliy tomchilarining kondensatsiyalanishi va keyinchalik yadro tomon cho‘kishi natijasida hosil bo‘ladi, deb taxmin qilinadi. Bunda tomchilarning potensial energiyasi issiqlik energiyasiga aylanadi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, yadro sohasi diametri taxminan 25 000 km.
Magnit maydon

Saturn magnitosferasi «Pioner-11» kosmik apparati tomonidan 1979-yilda kashf etilgan. O‘lchami jihatidan u faqat Yupiter magnitosferasidan kichik. Saturn magnitosferasi bilan quyosh shamoli orasidagi chegara — magnitopauza — sayyora markazidan taxminan 20 Saturn radiusi masofada joylashgan, magnitosfera dumi esa yuzlab radius masofasigacha cho‘ziladi. Saturn magnitosferasi sayyora va uning yo‘ldoshlari hosil qiladigan plazma bilan to‘lgan. Yo‘ldoshlar orasida Enselad eng muhim rol o‘ynaydi: uning geyzerlari suv bug‘ini chiqaradi, uning bir qismi Saturn magnit maydoni ta’sirida ionlashadi.
Saturn magnitosferasi bilan quyosh shamolining o‘zaro ta’siri natijasida sayyora qutblari atrofida ko‘rinadigan, ultrabinafsha va infraqizil diapazonlarda kuzatiladigan yorqin oval shaklli qutb yog‘dulari hosil bo‘ladi.
Saturnning magnit maydoni ham Yupiterdagi kabi tashqi yadroda metall vodorod aylanishi natijasida yuzaga keladigan dinamo effekti tufayli hosil bo‘ladi. Magnit maydon Yer magnit maydoniga o‘xshab deyarli dipol shaklida bo‘lib, shimoliy va janubiy magnit qutblarga ega. Shimoliy magnit qutb shimoliy yarimsharda, janubiy magnit qutb esa janubiy yarimsharda joylashgan. Bu geografik qutblarning joylashuvi magnit qutblarga nisbatan teskari bo‘lgan Yerdan farq qiladi. Saturn ekvatoridagi magnit maydon kuchi 21 мкТл (0,21 Гс) ga teng. Bu taxminan magnit momentiga mos keladi va uning qiymati 4,6 × 1018 Tl·m³ ni tashkil etadi. Saturnning magnit dipoli uning aylanish o‘qi bilan qat’iy bog‘langan, shu sababli magnit maydon juda assimetrik. Dipol Saturn aylanish o‘qi bo‘ylab shimoliy qutb tomonga biroz siljigan. Saturnning magnit o‘qi aylanish o‘qi bilan deyarli ustma-ust tushadi — og‘ish burchagi 0,01° dan oshmaydi (Yerda — 11°)..
Saturnning ichki magnit maydoni quyosh shamolini sayyora sirtidan chetga burib, uning atmosfera bilan o‘zaro ta’sirlashishiga to‘sqinlik qiladi. Shu tariqa magnitosfera deb ataladigan va quyosh shamoli plazmasidan butunlay farq qiladigan plazma bilan to‘lgan hudud hosil bo‘ladi. Saturn magnitosferasi Quyosh tizimidagi kattaligi bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turadi; eng kattasi — Yupiter magnitosferasi. Yer magnitosferasidagi kabi, quyosh shamoli va magnitosfera orasidagi chegara magnitopauza deb ataladi. Magnitopauzadan sayyora markazigacha bo‘lgan masofa (Quyosh–Saturn chizig‘i bo‘ylab) 16 dan 27 R♄ (R♄ = 60 330 км gacha o‘zgaradi — bu Saturnning ekvatorial radiusidir. Masofa quyosh shamoli bosimiga bog‘liq, u esa Quyosh faolligiga bog‘liq. Magnitopauzagacha bo‘lgan o‘rtacha masofa 22 R♄ ni tashkil etadi. Sayyoraning qarama-qarshi tomonida quyosh shamoli Saturn magnit maydonini cho‘zib, uzun magnit dumini hosil qiladi.
Halqalar




Bugungi kunda to‘rtta gaz gigantining barchasida halqalar borligi ma’lum, biroq Saturn halqalari eng yaqqol ko‘rinadi. Halqalar ekliptika tekisligiga taxminan 28° burchak ostida joylashgan. Shu sababli sayyoralarning o‘zaro joylashuviga qarab, ular Yerdan turlicha ko‘rinadi. Halqalarning ko‘rinadigan kengligi, ya’ni «ochilishi», maksimal holatdan — halqa tekisligining butun kengligi ko‘ringan paytdan — minimal holatgacha, ya’ni bu tekislik «qirrasidan» ko‘ringan juda ingichka chiziqqacha o‘zgaradi. Hali Gyuygens taxmin qilganidek, halqalar yaxlit qattiq jism emas, balki sayyora atrofidagi orbitada harakatlanadigan milliardlab mayda zarrachalardan iborat. Bu holat spektrometrik kuzatuvlar orqali A. A. Belopolskiy tomonidan Pulkovo observatoriyasida va yana ikki olim tomonidan 1895—1896-yillarda isbotlangan.
Saturnning yettita asosiy halqasi ajratiladi; ular kashf etilish tartibiga ko‘ra lotin alifbosi harflari bilan nomlangan. Ularning barchasi birgalikda Saturn diskining o‘zidan ham ko‘proq yorug‘likni qaytaradi. Halqalarning asosiy tizimini C, B va A halqalari tashkil qiladi. D halqasi Saturnga eng yaqin joylashgan va uchta asosiy halqadan yupqaroq. B halqasi markaziy, eng keng va eng yorqin halqa bo‘lib, tashqi A halqasidan deyarli Kassini tirqishi bilan ajralgan; uning kengligi deyarli 4000 km ga teng. Bu tirqishda juda yupqa, deyarli shaffof halqalar joylashgan. A halqasi ichida esa Enke ajratuvchi tirqishi deb ataladigan ingichka tirqish bor. B halqasidan ham sayyoraga yaqinroq joylashgan C halqasi deyarli shaffof. Halqalarning aniq soni tasniflash mezonlariga qarab turlicha aniqlanishi mumkin. Sayyoradan tashqariga qarab asosiy halqalar quyidagi tartibda joylashgan: D, C, B, A, F, G, E.
Saturn halqalari juda yupqa. Diametri taxminan 250 000 km bo‘lsa-da, ularning qalinligi bir kilometrga ham yetmaydi (garchi halqalar sirtida o‘ziga xos tog‘lar mavjud bo‘lsa ham). Tashqi ko‘rinishi juda ulkan bo‘lishiga qaramay, halqalarni tashkil etuvchi modda miqdori nihoyatda oz. Agar bu moddani yaxlit jismga birlashtirilsa, uning diametri 100 km dan oshmagan bo‘lardi. Zondlar olgan tasvirlarda halqalar aslida tirqishlar bilan almashib turadigan minglab halqalardan tashkil topgani ko‘rinadi; bu manzara grammofon plastinkasidagi izlarni eslatadi. Halqalarni tashkil etuvchi zarrachalarning o‘lchami 1 santimetr dan 10 metrgacha bo‘ladi. Tarkibiga ko‘ra, ular 93 % muzdan va oz miqdordagi qo‘shimchalardan (ular jumlasiga quyosh nurlanishi ta’sirida hosil bo‘ladigan sopolimerlar va silikatlar kirishi mumkin), qolgan 7 % esa ugleroddan iborat.
Halqalardagi zarrachalar va sayyora yo‘ldoshlarining harakati o‘zaro muvofiqlashgan. Ulardan ayrimlari, «cho‘pon yo‘ldoshlar» deb ataladiganlari, halqalarni o‘z joyida ushlab turishda muhim rol o‘ynaydi. Mimas masalan, Kassini tirqishi bilan 2:1 rezonansda joylashgan; uning tortishish kuchi ta’sirida tirqishdagi modda chetga suriladi. Pan Enke ajratuvchi tirqishi ichida joylashgan. 2010-yilda Kassini zondidan olingan ma’lumotlar Saturn halqalari tebranishini ko‘rsatdi. Bu tebranishlar Mimas keltirib chiqaradigan doimiy g‘alayonlar hamda halqadagi harakatlanuvchi zarrachalarning o‘zaro ta’siri tufayli o‘z-o‘zidan yuzaga keladigan g‘alayonlardan tarkib topadi. Saturn halqalarining kelib chiqishi hali to‘liq aniqlanmagan. 1849-yilda Eduard Roche ilgari surgan nazariyalardan biriga ko‘ra, halqalar suyuq yo‘ldoshning to‘lqin kuchlari ta’sirida parchalanishi natijasida hosil bo‘lgan. Boshqa bir nazariyaga ko‘ra, yo‘ldosh kometa yoki asteroid bilan to‘qnashuv oqibatida parchalangan.
Saturnning yo‘ldoshlaridan biri — Reya — ning o‘z halqalari bo‘lishi mumkin, degan gipoteza mavjud..
| Yil | Saturn halqalarining ochilish burchagi (gradus) |
|---|---|
| 1965 | 0 |
| 1972 | 26,73 |
| 1980 | 0 |
| 1987 | -26,73 |
| 1994 | 0 |
| 2002 | 26,73 |
| 2009 | 0 |
| 2016 | -26,73 |
| 2023 | 0 |
Saturn halqalarini kuzatish uchun ular maksimal darajada ochilgan payt eng qulay hisoblanadi. Bu vaqtda Saturnda qish yoki yoz fasli bo‘ladi.
Yo‘ldoshlar
Eng yirik yo‘ldoshlar — Mimas, Enselad, Tefiya, Diona, Reya, Titan va Yapet — 1789-yilgacha kashf etilgan, biroq bugungi kungacha tadqiqotlarning asosiy obyektlari bo‘lib qolmoqda. Bu yo‘ldoshlarning diametrlari 397 (Mimas) dan 5150 km gacha, orbitalarining katta yarim o‘qi esa 186 ming km (Mimas) dan 3561 ming km (Yapet) gacha o‘zgaradi. Massalar bo‘yicha taqsimot diametrlar bo‘yicha taqsimotga mos keladi. Eng katta orbita ekssentrisitetiga Titan, eng kichigiga esa Diona va Tefiya ega. Parametrlari ma’lum bo‘lgan barcha yo‘ldoshlar sinxron orbitadan yuqorida joylashgan, bu esa ularning sayyoradan asta-sekin uzoqlashishiga olib keladi.



Eng katta yo‘ldosh — Titan. U, shuningdek, Quyosh tizimida kattaligi bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turadi; undan keyin Yupiter ning yo‘ldoshi Ganimed turadi. Titan taxminan yarmi suv muzidan, yarmi esa tog‘ jinslaridan tashkil topgan. Bunday tarkib gaz gigantlarining boshqa ayrim yirik yo‘ldoshlariga ham xos, biroq Titan atmosferasining tarkibi va tuzilishi bilan ulardan keskin farq qiladi. Uning atmosferasi asosan azot, shuningdek, oz miqdorda metan va etan, ular hosil qiladigan bulutlar. Titan, shuningdek, Yerdan tashqari, Quyosh tizimida sirtida suyuqlik mavjudligi isbotlangan yagona jismdir. Olimlar unda eng sodda organizmlar paydo bo‘lishi ehtimolini ham istisno qilmaydi. Titanning diametri Oynikidan 50 % katta. U o‘lchami jihatidan Merkuriy, biroq massasi jihatidan undan kichik.
Boshqa asosiy yo‘ldoshlar ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Masalan, Yapetning ikki yarimshari turli albedoga (0,03—0,05 va 0,5 ga teng, mos ravishda). Shu sababli, Jovanni Kassini bu yo‘ldoshni kashf etganida, u Saturnning faqat muayyan tomonida joylashganida ko‘rinishini aniqlagan. Diona va Reyaning yetakchi hamda orqa yarimsharlari ham bir-biridan farq qiladi. Dionaning yetakchi yarimshari juda ko‘p kraterlar bilan qoplangan va yorqinligi bir tekis. Orqa yarimsharda esa qoramtir hududlar, shuningdek, muzli tizma va jarliklardan iborat ingichka, yorqin chiziqlar to‘ri mavjud. Mimasning o‘ziga xos xususiyati — diametri 130 kmTefiyada ham Odissey nomli, diametri 400 kmEnselad esa «Voyajer-2» tasvirlariga ko‘ra, Enselad sirtida turli geologik yoshdagi hududlar bor: o‘rta va yuqori shimoliy kengliklarda yirik kraterlar, ekvatorga yaqin joylarda esa mayda kraterlar kam uchraydi.
Oktabr 2019-yil holatiga ko‘ra, Saturnning 82 ta yo‘ldoshi ma’lum bo‘lgan, ulardan 12 tasi kosmik apparatlar yordamida kashf etilgan: «Voyajer-1» (1980), «Voyajer-2» (1981), «Kassini» (2004—2007». Aksariyat yo‘ldoshlar, Giperion va Feba esa sinxron o‘z aylanishiga ega — ular doimo Saturnga bir tomoni bilan qarab turadi. Eng kichik yo‘ldoshlarning aylanishi haqida ma’lumot yo‘q. Tefiyaga va Dionaga ikkitadan yo‘ldosh Lagranj nuqtalarida — L4 va L5 da — hamrohlik qiladi.
Davomida 2006-yilda olimlar jamoasi rahbarligida Devid Jyuitdan Gavayi universiteti olimlari Yaponiyaning Subaru teleskopida Gavayida ishlagan holda, Saturnning 9 ta yo‘ldoshi kashf etilganini e’lon qildi. Ularning barchasi notekis yo‘ldoshlar deb ataladigan turga mansub bo‘lib, teskari yo‘nalishdagi orbitasi bilan ajralib turadi. Ularning sayyora atrofida aylanish davri 862 kundan 1300 kungacha.
2015-yilda yo‘ldoshlardan biri — Tefiyaning — yaxshi yoritilgan ulkan zarb krateri tasvirlari ilk bor yuqori sifatda olindi. Krater Odissey.
2019-yilda ham Gavayidagi Subaru teleskopi yordamida Skott Sheppard boshchiligida Karnegi instituti olimlari Saturnning teskari yo‘nalishdagi orbitada aylanadigan 20 ta yangi yo‘ldoshini aniqladilar.
3-maydan 16-may 2023-yilgacha yana 62 ta yo‘ldosh kashf etilgani haqida xabar berildi va ularning umumiy soni 145 ta deb e’lon qilindi.
23-may 2023-yilda Saturnning 146-yo‘ldoshi — S/2006 S 20 — kashf etilgani e’lon qilindi.
11-mart 2025-yilda astronomlar Saturnning 128 ta yangi yo‘ldoshi aniqlanganini e’lon qildi. Natijada sayyoraning ma’lum yo‘ldoshlari soni 274 taga yetdi.
16-mart 2026-yilda Kichik sayyoralar markazi yana 11 ta yangi yo‘ldosh kashf etilganini e’lon qildi. Bu ularning umumiy sonini 274 tadan 285 taga oshirdi; 5-mayga kelib NASA JPL saytida yana 7 ta yangi yo‘ldosh qo‘shildi.
Sayyorani tadqiq etish
Saturn insoniyatga tarixdan oldingi davrlardan beri ma’lum. U Quyosh tizimidagi Yerdan oddiy ko‘z bilan osongina ko‘rish mumkin bo‘lgan beshta sayyoradan biridir (eng yorqin paytida uning yorqinligi birinchi yulduz kattaligidan ham yorqinroq bo‘ladi). Yozma tarixning dastlabki davrlarida u turli mifologiyalarda muhim obrazlardan biri bo‘lgan..
Bobil astronomlari miloddan avvalgi ikkinchi ming yillikning birinchi yarmidan boshlab Saturn harakatini muntazam kuzatib, qayd etib borganlar.
II asrda yunon astronomi Klavdiy Ptolemey Saturn orbitasini hisoblagan; buning uchun sayyoraning qarama-qarshi turish holatlarini kuzatish ma’lumotlaridan foydalangan..

Saturnni teleskopda ilk bor Galileo Galiley 1609—1610-yillarda kuzatgan. U Saturnni yagona osmon jismi emas, balki bir-biriga deyarli tegib turgan uchta jism sifatida ko‘rgan va bular Saturnning ikkita yirik «hamrohi» (yo‘ldoshi) bo‘lishi mumkin, deb taxmin qilgan. Ikki yil o‘tib, Galiley kuzatuvlarni takrorlaganida, hayrat bilan bu «yo‘ldoshlar»ni ko‘rmay qolgan.
1659-yilda Gyuygens kuchliroq teleskop yordamida «hamrohlar» aslida sayyorani o‘rab turadigan, unga tegmaydigan yupqa va yassi halqa ekanini aniqladi. Gyuygens Saturnning eng katta yo‘ldoshini ham kashf etdi — Titan1675-yildan boshlab sayyorani tadqiq etish bilan Kassini shug‘ullandi. U halqa aniq ko‘rinadigan tirqish bilan ajratilgan ikki halqadan iborat ekanini payqadi — Kassini tirqishi, shuningdek, Saturnning yana bir nechta yirik yo‘ldoshini kashf etdi: Yapet, Tefiya, Diona va Reya.
Keyingi davrda 1789-yilgacha muhim kashfiyotlar bo‘lmadi. O‘sha yili Uilyam Gershel yana ikkita yo‘ldoshni — Mimas va EnseladKeyinchalik britaniyalik astronomlar guruhi Giperion yo‘ldoshini kashf etdi. Uning shakli sharsimon shakldan keskin farq qiladi va u Titan. 1899-yilda Uilyam Pikering Febani kashf etdi. U notekis yo‘ldoshlar turiga kiradi va aksariyat yo‘ldoshlar kabi Saturn bilan sinxron aylanmaydi. Uning sayyora atrofida aylanish davri 500 kundan ortiq, bunda u teskari yo‘nalishda. 1944-yilda Jerard Kuyper tomonidan boshqa bir yo‘ldosh — Titanda kuchli atmosfera mavjudligini aniqladi. Bu hodisa Quyosh tizimidagi yo‘ldoshlar orasida noyob hisoblanadi.

1990-yillarda Saturn, uning yo‘ldoshlari va halqalari «Xabbl». Uzoq muddatli kuzatuvlar «Pioner-11» va «Voyajerlar» sayyora yonidan bir martalik uchib o‘tish paytida ololmagan ko‘plab yangi ma’lumotlarni berdi. Shuningdek, Saturnning bir nechta yo‘ldoshi kashf etildi va uning halqalari maksimal qalinligi aniqlandi. Saturn keng miqyosda Janubiy Yevropa observatoriyasi tomonidan ham 2000–2003-yillarda kuzatildi; bu davrda shakli noto‘g‘ri bo‘lgan bir nechta kichik yo‘ldosh aniqlandi.
Saturn havaskor astronomiya sohasida kuzatish uchun mashhur obyekt hisoblanadi. Saturn halqalarini kuzatish uchun aperturasi kamida 15 mm bo‘lgan teleskop kerak. Asbob aperturasi 100 mm bo‘lsa, qoramtir qutb qalpog‘i, tropik yaqinidagi qoramtir tasma va sayyora sirtidagi halqalar soyasini ko‘rish mumkin. Apertura 150—200 mm bo‘lgan teleskopda esa atmosfera bulutlarining to‘rt-beshta tasmasi va ulardagi notekisliklar ko‘rinadi, biroq ularning kontrasti Yupiterdagiga qaraganda ancha past bo‘ladi.
- Kosmik apparatlar yordamida tadqiq etish

1979-yilda AQShning avtomatik sayyoralararo stansiyasi (ASS) «Pioner-11» tarixda ilk bor Saturn yaqinidan uchib o‘tdi. Sayyorani tadqiq etish 2-avgust 1979-yilda boshlandi. Saturn bilan eng yaqin yaqinlashuv 1-sentabr 1979-yilda yuz berdi. Parvoz davomida apparat sayyoraning eng zich bulutlar qatlami yaqiniga 21 400 km masofagacha yaqinlashdi. Sayyora va uning ayrim yo‘ldoshlarining tasvirlari olindi, biroq ularning aniqligi sirt tafsilotlarini ko‘rish uchun yetarli emas edi. Bundan tashqari, Saturn Quyoshdan kam yorug‘lik olgani sababli tasvirlar juda xira chiqdi. Apparat halqalarni o‘rganish uchun ularning tekisligi ostidan ham uchib o‘tdi. Kashfiyotlar qatoriga yupqa F halqasining aniqlanishi kiradi. Shuningdek, Yerdan yorqin ko‘ringan ko‘plab hududlar «Pioner-11» tasvirlarida qoramtir, aksincha, Yerdan qoramtir ko‘ringan hududlar esa yorqin bo‘lib ko‘ringani aniqlandi. Apparat Titan haroratini ham o‘lchadi. Sayyorani tadqiq etish 15-sentabrgacha davom etdi, shundan so‘ng apparat Saturn va Quyoshdan uzoqlasha boshladi.
1980—1981-yillarda «Pioner-11»dan keyin Amerikaning «Voyajer-1» va «Voyajer-2» avtomatik sayyoralararo stansiyalari ham Saturn tomon yo‘l oldi. «Voyajer-1» sayyoraga 13-noyabr 1980-yilda yaqinlashdi, biroq Saturnni tadqiq etish bundan uch oy oldin boshlangan edi. Parvoz davomida yuqori aniqlikdagi bir qator suratlar olindi. Quyidagi yo‘ldoshlarning tasvirlarini olishga muvaffaq bo‘lindi: Titan, Mimas, Enselad, Tefiya, Diona, Reya. Bunda apparat Titanga atigi 6500 km masofadan uchib o‘tdi, bu esa uning atmosferasi va harorati haqida ma’lumot to‘plash imkonini berdi. Titan atmosferasi shu qadar zich ekani aniqlandiki, u ko‘rinadigan diapazondagi yorug‘likning yetarli miqdorini o‘tkazmaydi. Shu sababli uning sirti tafsilotlarini aks ettiruvchi suratlarni olishning imkoni bo‘lmadi. Shundan so‘ng apparat Saturnni qutb tomondan tasvirga olish uchun Quyosh tizimining ekliptika tekisligidan chiqib ketdi.

Oradan bir yil o‘tib, 25-avgust 1981-yilda Saturnga «Voyajer-2» yaqinlashdi. Apparat parvozi davomida radar yordamida sayyora atmosferasini tadqiq etdi. Atmosferaning harorati va zichligi haqida ma’lumotlar olindi. Yerga taxminan 16 000 ta surat va kuzatuv ma’lumotlari yuborildi. Parvoz paytida kamerani burish tizimi bir necha kunga tiqilib qoldi va zarur tasvirlarning bir qismini olishning imkoni bo‘lmadi. Keyin apparat Saturnning tortishish kuchidan foydalanib, yo‘nalishini o‘zgartirdi va Uran tomon uchdi. Bu apparatlar Saturn magnit maydonini ilk bor aniqladi va uning magnitosferasini, Saturn atmosferasidagi bo‘ronlarni kuzatdi, halqalar tuzilishining batafsil tasvirlarini oldi va ularning tarkibini aniqladi. Halqalardagi Maksvell va Kiler tirqishlari kashf etildi. Bundan tashqari, halqalar yaqinida sayyoraning bir nechta yangi yo‘ldoshi topildi.
1997-yilda Saturn tomon avtomatik sayyoralararo stansiya «Kassini — Gyuygens» uchirildi. U 7 yil davom etgan parvozdan so‘ng, 1-iyul 2004-yilda Saturn tizimiga yetib keldi va sayyora orbitasiga chiqdi. Dastlab 4 yilga mo‘ljallangan missiyaning asosiy vazifalari halqalar va yo‘ldoshlarning tuzilishi hamda dinamikasini, shuningdek, Saturn atmosferasi va magnitosferasini o‘rganish, sayyoraning eng yirik yo‘ldoshi — Titanni.
batafsil tadqiq etishdan iborat edi. Orbitaga chiqishidan oldin, 2004-yil iyunida stansiya Feba yonidan uchib o‘tdi va uning yuqori aniqlikdagi tasvirlari hamda boshqa ma’lumotlarni Yerga yubordi. Bundan tashqari, Amerikaning «Kassini» orbital apparati Titan yaqinidan bir necha bor uchib o‘tdi. Katta ko‘llar va ularning qirg‘oq chiziqlari, ko‘plab tog‘lar va orollar tasvirga olindi. Keyin maxsus Yevropa zondi «Gyuygens» apparatdan ajralib chiqdi va 14-yanvar 2005-yilda parashyut yordamida Titan sirtiga qo‘ndi. Tushish jarayoni 2 soat 28 daqiqa davom etdi. Tushish vaqtida «Gyuygens» atmosfera namunalarini oldi. Zond ma’lumotlarining talqiniga ko‘ra, bulutlarning yuqori qismi metanli muzdan, quyi qismi esa suyuq metan va azotdan.
2005-yil boshidan olimlar Saturndan kelayotgan nurlanishni kuzatdilar. 23-yanvar 2006-yilda Saturnda bo‘ron yuz berdi va u radiochastota diapazonidagi odatiy nurlanishdan 1000 baravar kuchliroq chaqnash hosil qildi. 2006-yilda NASA Enselad geyzerlari orqali otilib chiqayotgan suvning yaqqol izlari aniqlanganini ma’lum qildi. 2011-yil may oyida NASA olimlari Enselad «Yerdan keyin Quyosh tizimida hayot uchun eng qulay joy» ekanini ta’kidladilar.

«Kassini» olgan suratlar boshqa muhim kashfiyotlarga ham imkon berdi. Ular yordamida sayyoraning halqalar asosiy yorqin hududidan tashqarida hamda G va E halqalari ichida ilgari noma’lum bo‘lgan halqalar aniqlandi. Bu halqalarga R/2004 S1 va R/2004 S2 nomlari berildi. Halqalar uchun material Yanus yoki Epimeteyga meteorit yoki kometa urilishi natijasida hosil bo‘lgan bo‘lishi mumkin, deb taxmin qilinadi.
2006-yil iyul oyida «Kassini» tasvirlari Titanning shimoliy qutbiga yaqin joyda uglevodorod ko‘li mavjudligini aniqlash imkonini berdi. Bu fakt 2007-yil mart oyida olingan qo‘shimcha suratlar bilan uzil-kesil tasdiqlandi. 2006-yil oktabr oyida Saturnning janubiy qutbida diametri 8000 km bo‘lgan dovul aniqlandi.
Oktabr 2008-yilda «Kassini» sayyoraning shimoliy yarimshari tasvirlarini uzatdi. «Kassini» 2004-yilda Saturnga yaqinlashganidan buyon sayyorada sezilarli o‘zgarishlar yuz bergan va endi u noodatiy ranglarga kirgan edi. Buning sabablari hozircha noma’lum. Ranglarning yaqinda o‘zgargani fasllar almashinuvi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, deb taxmin qilinadi. 2004-yildan 2-noyabr 2009-yilgacha apparat yordamida 8 ta yangi yo‘ldosh kashf etildi. «Kassini»ning asosiy missiyasi 2008-yilda, apparat sayyora atrofida 74 marta aylanganidan so‘ng yakunlandi. Keyin zond vazifalari 2010-yil sentabrigacha, undan so‘ng Saturn fasllarining to‘liq siklini o‘rganish uchun 2017-yilgacha uzaytirildi. 15-sentabr 2017-yilda stansiya sayyora atmosferasida yonib ketishi bilan o‘z missiyasini yakunladi.
Kelajakdagi missiyalar
2017-yil aprel oyida NASA ««Yangi chegaralar»» Jons Xopkins universitetining Amaliy fizika laboratoriyasi tomonidan Dragonfly missiyasi taklif qilindi. U rotorli uchish apparatini Titanga qo‘ndirishni nazarda tutadi. Tadqiqotning maqsadi prebiotik kimyo va yashashga yaroqlilik imkoniyatlarini Titanning turli hududlarida izlashdan iborat. Shu maqsadda qo‘nish apparati vertikal uchish va qo‘nish (VTOL) imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. 2017-yil dekabr oyida missiya tanlov finaliga chiqdi va boshqa bir missiya bilan bir qatorda (CAESAR[inglizcha]) «Yangi chegaralar» dasturining to‘rtinchi bosqichidagi o‘n ikki taklif orasidan tanlab olindi. 27-iyun 2019-yilda NASA Dragonfly missiyasini tanladi. Shundan so‘ng apparatni ishlab chiqish, batafsil loyihalash va tayyorlash ishlari boshlandi. Uni 2028-yil iyul oyida uchirish va 2034-yilda Saturnga yetkazish rejalashtirilgan.
Xitoy Milliy kosmik boshqarmasi (CNSA) Shensuo[inglizcha] (xitoycha an’anaviy yozuvda 神梭), ilgari Interstellar Express, geliosferani va yulduzlararo fazoni, jumladan, Saturnni ham, Voyajerlarga o‘xshash tarzda tadqiq etishga mo‘ljallangan. Missiya AQShdan tashqarida yaratilgan birinchi yulduzlararo kosmik apparat bo‘lishi mumkin.
Yaponiya aerokosmik tadqiqotlar agentligi (JAXA) OPENS-0 loyihasini ishlab chiqmoqda. Bu 200 kg dan kam massali kichik apparatlar yordamida Quyosh tizimining tashqi sayyoralarini tadqiq etish mumkinligini isbotlashga mo‘ljallangan muhandislik-demonstratsiya missiyasidir. Avtomatik sayyoralararo stansiyani 2028-yilda uchirish rejalashtirilgan, Saturnga yetib borishi esa 2039-yilga mo‘ljallangan. Sayyora halqalarini uchib o‘tish trayektoriyasi bo‘ylab tadqiq etish rejalashtirilmoqda. Muvaffaqiyatli amalga oshirilsa, OPENS-O Saturnga yetib borgan quyosh panellari bilan ishlaydigan birinchi apparat bo‘ladi.
Yevropa kosmik agentligi 2040-yillarda Enseladni, jumladan, qo‘nish apparati yordamida tadqiq etishga qaratilgan L4 missiyasini amalga oshirishni rejalashtirmoqda.
Amalga oshirilmagan missiyalar

2009-yilda Amerikaning va Yevropaning qo‘shma NASA va ESA agentliklari tomonidan «Titan Saturn System Mission» avtomatik sayyoralararo stansiyasini Saturn hamda uning Titan va Enselad yo‘ldoshlarini tadqiq etish uchun uchirish loyihasi taklif qilindi. Rejaga ko‘ra, stansiya 7—8 yil davomida Saturn tizimiga uchib borishi, so‘ngra ikki yil davomida Titan yo‘ldoshi orbitasida qolishi kerak edi. Shuningdek, undan Titan atmosferasiga havo shari-zond va qo‘nish moduli (ehtimol, suzuvchi modul) tushirilishi mumkin edi. Missiya amalga oshirish uchun tasdiqlanmadi, NASA va ESA budjetlariga kiritilmadi hamda sayyorashunoslik bo‘yicha o‘n yillik sharhga muvofiq ustuvor loyiha deb topilmadi.
2010-yilda Saturn Atmospheric Entry Probe[inglizcha] zond yordamida Saturn atmosferasini o‘rganish missiyasi taklif qilindi. Konseptual tadqiqot Planetary Science Decadal Survey[inglizcha] tomonidan o‘tkazildi. Saturn va Yer orbitalari hamda ularning o‘zaro joylashuvi hisobga olingan holda, uchirish uchun eng qulay sana 30-avgust 2027-yilda, yetib borish sanasi esa 22-iyun 2034-yilda deb taklif qilindi.
Madaniyatda
Saturn odamlarga minglab yillardan beri ma’lum bo‘lib, nafaqat astronomlar, balki faylasuflar, mistiklar va san’at namoyandalarida ham doimiy qiziqish uyg‘otib kelgan.
Mifologiyada

Saturn turli mifologiyalarda.
Qadimgi Bobilda sayyora Kaymanu deb atalgan va Ninib xudosi bilan tenglashtirilgan (Ninurta).
Sitseronning ma’lumotlariga ko‘ra, qadimgi yunonlar Saturnni (Saturn yulduzini) Faynon (Fenon / Faeton / Feynon Fositser («porloq»), Faynon). Gigin uning Quyosh yulduzi deb ham atalganini ma’lum qiladi.
Rimliklar Saturn xudosini yunon xudosi Kronos bilan teng deb hisoblagan va uning sharafiga har yili dekabr oyida Saturnaliya.
. Hind mifologiyasida Saturn sayyorasiga Shani.
Qadimgi Xitoy va Yaponiya madaniyatlarida Saturn «yer yulduzi» deb atalgan (xitoycha 土星), bu nom U-sin falsafasiga asoslangan. Bu falsafa tabiat elementlarini tasniflashda an’anaviy ravishda qo‘llanadi.
Usmonli turkchasi, urdu va malay tillarida Saturn Zuhal deb ataladi. Temuriylar davri shoiri Alisher Navoiy bir o‘rinda Saturnni yovuz sayyora — Keyvon («Xamsa», I:XLII), boshqa bir o‘rinda esa Zuhal.
Ibroniy tilida Saturn Shabbatay deb ataladi. Uning farishtasi — Kassiel, aqli yoki xayrixoh ruhi — Agiel, qorong‘i ruhi (jin) esa Zazel hisoblanadi. Zazel Sulaymon sehr-jodusida chaqiriladigan buyuk farishta sifatida ta’riflanadi; u «muhabbat afsunlarida samarali» deb hisoblanadi.
okkultizmda Saturnning ramziy mosligi — Binah sefirasidir. 1928-yilda Yevgeniy Groshe tomonidan asos solingan Germaniyaning okkult ordeni — Saturn birodarligi (lotincha Fraternitas Saturni, FS, FS).
Ommaviy madaniyatda



Saturn ham Quyosh tizimidagi boshqa sayyoralar kabi ayrim ilmiy-fantastik kitoblarning mavzusiga aylangan. Uzoq vaqt davomida Saturn xato ravishda sirtida hayot mavjud bo‘lishi mumkin bo‘lgan qattiq sayyora deb hisoblangan. Badiiy adabiyotda Saturnning eng qadimgi tasviri 1752-yilda Volter tomonidan «Mikromegas» qissasida u Saturnda bo‘yi 1,95 km bo‘lgan mahalliy aholi vakili bilan ulkan mavjudot uchrashuvini tasvirlagan. U mavjudot kelgan sayyora Sirius.
atrofida aylanar edi. Shundan buyon Saturn aholisi bir nechta turli asarlarda tasvirlangan. Masalan, Gemfri Devining 1830-yildagi «Sayohatdagi tasallilar» romanida va 1873-yilda anonim tarzda nashr etilgan «Pol Ermonning sayyoralar orasidagi sayohatlari va sarguzashtlari haqida hikoya» romanida ular haqida so‘z yuritiladi. Ba’zan Saturn aholisi jangovar, biroq xayrixoh mavjudotlar sifatida tasvirlangan. Masalan, Lesli F. Stounning 1935-yildagi «Merkuriyning qulashi» hikoyasida ular insoniyatga Merkuriyga qarshi urushda yordam beradi. Stenton A. Koblenzning 1933-yildagi «Soyasiz odamlar» hikoyasida esa ular Yerni utopiyaga aylantirish uchun bosqinchi sifatida keladi. Boshqa asarlarda ular yovuz qilib tasvirlangan: Klifton B. Kruzening 1935-yildagi «Saturndan kelgan tahdid» hikoyasi va uning 1936-yildagi «Barabanlar» davomi shular jumlasidandir. Sayrus Koulning 1890-yildagi «Avrorafon» romanida saturnliklar robotlar qo‘zg‘oloniga duch keladi, Lebbeus H. Rodjersning 1900-yildagi «Varvarlar ishonchi» romanida esa ular Misr piramidalarini qurgan deb tasvirlanadi.
Dastlabki asarlarda saturnliklar, odatda, yerliklarga qaraganda ancha rivojlangan mavjudotlar sifatida tasvirlangan. Bunga Mariya Korellining 1886-yildagi «Ikki olam romani» va Jon Astorning 1894-yildagi «O‘zga olamlarga sayohat» romanlari misol bo‘la oladi. Bu umumiy tendensiyadan istisnolar ham bor: U. S. Lah-Shirmaning 1886-yildagi «Aleriel yoki o‘zga olamlarga sayohat» romanida sayyora ekosferasida zamburug‘lar va umurtqasiz hayvonlar yashaydi; Jorj Griffitning 1901-yildagi «Kosmosdagi asal oyi» romanida esa dengiz o‘tlari, sudralib yuruvchilar va ibtidoiy gumanoidlar tasvirlangan. Ba’zan Saturn hayotsiz sayyora sifatida ham ko‘rsatiladi, masalan, Raymond Z. Gallunning 1936-yildagi «Aqldan ozgan robot» hikoyasida. Genri J. Kostkosning «Yer reabilitatorlari, birlashing» (1935) hikoyasida insoniyat Saturnda boshpana topadi, Sem Moskovitsning «Yulduzlardan kelgan odam» (1941) hikoyasida esa insonlarning Saturnga ilk ekipajli parvozi tasvirlangan.
Saturn gazsimon sayyora ekani aniqlangach, bunday muhit tasvirlangan asarlarning aksariyati Yupiterga bag‘ishlandi. Shunga qaramay, Saturn zamonaviy ilmiy fantastikada mashhur voqealar makoni bo‘lib qolmoqda. Rojer Jelyazniy 1985-yildagi «O‘zga dunyo qo‘shig‘i» hikoyasida Saturn aholisini aqlli pufakchalar sifatida tasvirlagan. Ular vodorodli sharlar yordamida yashash uchun qulay bo‘lgan balandlikda muallaq turadi. Shu asarda u sayyora noyob gazlar va organik birikmalar manbai sifatida Yer uchun foydali bo‘lishi mumkinligini ham ta’kidlagan. Sesiliya Hollandning 1976-yildagi «Suzuvchi olamlar» romani va 1991-yildagi «Saturn bulutlari» romanida Maykl Makkollum Saturn atmosferasidagi suzuvchi shaharlarda yashovchi odamlarni tasvirlaydi. Saturn atmosferasida yashovchi o‘zga sayyoraliklar Robert Forvardning 1997-yildagi «Saturn bo‘ylab harakat» romanida ham tasvirlangan Robert Forvard. 1996—1999-yillardagi «Tun tongi» trilogiyasida Piter Hamilton Saturn biologik kosmik kemalar yaratiladigan joy hisoblanadi. «Tergov» nomli qissa «Pirkс uchuvchisi haqidagi hikoyalar» Stanislav Lemning shu turkumiga kiradi. Qissada syujetning eng keskin nuqtasi Saturn yaqinida sodir bo‘ladi: «isyon ko‘targan» robot yulduz kemasini halqalar orasidan yo‘naltiradi.
Bundan tashqari, adabiyotda uning yo‘ldoshi — Titan ham tez-tez tilga olinadi. Bunga uning Saturnning eng katta yo‘ldoshi ekani, zich atmosferaga ega bo‘lishi va sirtida suyuqlik (metan) mavjudligi sabab bo‘ladi. Masalan, «Iblis interfeysi» asarida Alfred Bester Titandagi metanli suyuqlik Yer uchun zarur bo‘lgan juda qimmatli organik birikmalar majmuasini o‘z ichiga oladi. Kurt Vonnegutning bosh qahramonlari Titanga ko‘chib o‘tadigan «Titan sirenalari» romani Gyugo mukofoti bilan taqdirlangan. Saturn va uning eng katta yo‘ldoshi Titan Ben Bovaning «Buyuk sayohat» turkumida ham uchraydi: Ben Bovaning 2003-yildagi «Saturn» va 2006-yildagi «Titan» romanlarida ular alohida tasvirlangan.
Fantast yozuvchilarning e’tiborini Saturn halqalari ham keng jalb qilgan. Ular Strugatskiylar aka-ukalarining «Stajyorlar» qissasida tilga olinadi. Roman qahramonlaridan biri — sayyorashunos Yurkovskiyning fikricha, halqalar sun’iy kelib chiqishga ega. Yana bir qissada Isaak Asimovning «Marsliklar yo‘li» qissasida va Jo Martinoning 1981-yildagi «Muz qurti haqida maxsus xabar» hikoyasida halqalar Yerning Marsdagi koloniyasi uchun muhim suv manbaiga aylanadi. Klifton B. Kruzening 1935-yildagi «Saturndan kelgan tahdid» hikoyasida esa ular qurol ishlab chiqarish uchun xomashyo manbai sifatida tasvirlangan. Hikoyalardan birida halqalardan biri diniy guruh tomonidan qizil rangga bo‘yaladi: Jon Varleyning 1977-yildagi «Tengkunlik» hikoyasida boshqa bir guruh esa bu rang o‘zgarishini bekor qilishga intiladi. Asimovning 1986-yildagi «Asos va Yer» romanida halqalar uzoq kelajakda Quyosh tizimini aniq aniqlash imkonini beradi. Halqalarning estetik ko‘rinishi tufayli Saturn atrofi vizual media asarlarida kosmik kemalar uchun mashhur manzilga aylangan.
Saturn boshqa ijod turlarida ham mavzu sifatida uchraydi. Manga va anime serialida «Seylor Mun» Saturn sayyorasi jangchi qiz — Seylor Saturn nomi bilan ham tanilgan Hotaru Tomoe. Uning hujumi vayron qilish kuchiga asoslangan; u o‘lim va qayta tug‘ilish jangchisi hisoblanadi. O‘yinda Dead Space 2 o‘yinidagi voqealar Saturn yaqinidagi, Titan parchalari ustida joylashgan kosmik stansiyada sodir bo‘ladi. O‘yinda Saturn va uning halqalarini kosmik stansiya illyuminatoridan ham, topshiriqlarni bajarish paytida ochiq kosmosdan ham ko‘rish mumkin.
Havolalar
- Saturn: Halqalar hukmdori // galspace.spb.ru
- Saturn halqalarining parametrlari (inglizcha)
- 2004-yildan 2009-yilgacha «Kassini» zondi olgan Saturn suratlari (havola ishlamaydi) (inglizcha)