Qizil siljish astrofizikada — hodisa bo‘lib, bunda to‘lqin uzunligi elektromagnit nurlanish kuzatuvchi uchun manba chiqarayotgan nurlanishning to‘lqin uzunligiga nisbatan ortadi. Shuningdek, qizil siljish deb o‘lchamsiz kattalik, ya’ni ushbu hodisada to‘lqin uzunligining o‘zgarishini tavsiflovchi kattalik ham ataladi. Qizil siljish uch sababga ko‘ra yuzaga kelishi mumkin: u Doppler, gravitatsion yoki kosmologik bo‘lishi mumkin. Tabiati turlicha bo‘lsa-da, har uchala holatda ham qizil siljish tashqi ko‘rinishidan bir xil namoyon bo‘ladi. Xuddi shu tabiatga ega bo‘lgan teskari hodisa — kuzatilayotgan to‘lqin uzunligining kamayishi — ko‘k siljish.
Qizil siljishlarni kuzatish astronomiyada qo‘llanadi, chunki u osmon jismlarining harakati va boshqa xususiyatlari haqida ma’lumot olish imkonini beradi. Qizil siljishlar, ayniqsa, kosmologiya.
Hodisaning tavsifi

Qizil siljishda elektromagnit nurlanisho‘zining to‘lqin uzunligini. Qizil siljishning eng yaqqol ko‘rinishi — chiziqlarining va boshqa tafsilotlarning manba spektridagi kattaroq to‘lqin uzunliklari tomon siljishidir. Masalan, ko‘rinadigan yorug‘lik uchun bu siljish spektrning qizil sohasi tomon yo‘naladi va atama aynan shu xususiyat tufayli paydo bo‘lgan. Xuddi shu tabiatga ega bo‘lgan, nurlanishning to‘lqin uzunligi kamayadigan teskari hodisa ko‘k siljish deb ataladi.
To‘lqin uzunligining o‘zgarishi uning o‘ziga proporsional bo‘lgani sababli, uni miqdoriy tavsiflash uchun quyidagi kattalik bu yerda — kuzatilgan to‘lqin uzunligi, — chiqarilgan, ya’ni laboratoriya to‘lqin uzunligi, esa ularning farqidir. o‘lchamsiz va u qizil siljish deb ham ataladi. Agar bo‘lsa, kuzatilgan to‘lqin uzunliklari laboratoriyadagidan kichik bo‘ladi va qizil emas, ko‘k siljish kuzatiladi.
Xuddi shuningdek, kattalikni chastotalar orqali ham ifodalash mumkin. Agar — laboratoriya chastotasi, esa kuzatilgan chastota bo‘lsa:
Musbat qiymatida fotonlarning to‘lqin uzunligi ortadi va chastotasi kamayadi, natijada energiya ham kamayadi. Manfiy qiymatida energiya ortadi. Foton energiyasi bu yerda — Plank doimiysi bo‘lgani uchun, qizil siljishda foton energiyasi boshlang‘ich qiymatiga nisbatan marta o‘zgaradi.
Ba’zan qizil siljish deb boshqacha namoyon bo‘ladigan, biroq yorug‘likning ko‘zga ko‘rinadigan darajada qizarishiga olib keladigan hodisalar ham ataladi.
Qattiq jism fizikasida qizil yoki ko‘k siljish deb nurlanish to‘lqin uzunligining tayanch qiymatga — boshlang‘ich nuqta sifatida qabul qilingan to‘lqin uzunligiga nisbatan tegishli o‘zgarish ataladi. Qizil (ko‘k) siljishning sabablari ko‘p, xususan, mahalliylashgan sirt plazmon rezonansi chastotasining siljishi oltin nanozarrachalar kolloidida tashqi bosim ta’sirida yuzaga kelishi mumkin.
Hodisaning tabiati
Qizil siljish uch sababga ko‘ra yuzaga kelishi mumkin: manbaning radial tezligi, manba va kuzatuvchi joylashgan nuqtalardagi gravitatsion potensiallar farqi hamda Koinotning kengayishi. Qizil siljish, ushbu sabablardan biri tufayli yuzaga kelganda, mos ravishda Doppler , gravitatsion va kosmologik siljish deb ataladi. Kosmologik qizil siljish ba’zan tashqi o‘xshashligi sababli Doppler siljishining xususiy holati sifatida qaraladi, biroq bu noto‘g‘ri. Siljishning ushbu sabablari birgalikda ta’sir qilishi mumkin; bunday holda kuzatiladigan qizil siljish kattaligi quyidagicha ifodalanadi:
Qizil siljishni keltirib chiqarishi taxmin qilingan, ammo hozirda rad etilgan boshqa mexanizmlar ham taklif etilgan. Masalan, yorug‘likning qarishi.
Doppler qizil siljishi

Doppler qizil siljishi Doppler effektining namoyon bo‘lishidir va manba kuzatuvchiga nisbatan harakatlanganda kuzatiladi. Nisbiy tezliklar yorug‘lik tezligidan ancha kichik bo‘lsa, ni hisobga olmaslik mumkin; bunday holda qizil siljish faqat manbaning kuzatuvchiga nisbatan harakatining radial tezligi bilan belgilanadi:
Agar manba kuzatuvchidan uzoqlashayotgan bo‘lsa, u holda va qizil siljish kuzatiladi. Agar manba kuzatuvchiga yaqinlashayotgan bo‘lsa, u holda va ko‘k siljish kuzatiladi.
Agar nisbiy tezlik yorug‘lik tezligiga yaqin bo‘lsa, harakatlanayotgan jismda vaqt sekinlashishi bilan bog‘liq relyativistik tuzatishlarni ham hisobga olish zarur. Bu holda manbaning kuzatuvchiga nisbatan to‘liq harakat tezligi ham ahamiyatga ega:
Agar manba kuzatuvchining ko‘rish chizig‘i bo‘ylab harakatlansa va radial tezlik to‘liq tezlikka teng bo‘lsa, ifodani quyidagicha qayta yozish mumkin:
Somon Yo‘li obyektlari uchun Doppler qizil va ko‘k siljishining mutlaq qiymatlari, odatda, 10−3 dan oshmaydi; kamdan-kam istisnolar jumlasiga, masalan, markaziy o‘ta massiv qora tuynuk Sagittarius A* atrofidagi yulduzlar kiradi. Ular yorug‘lik tezligining bir necha foiziga teng tezlikka erishishi mumkin. Masalan, S4714 yulduzi orbita peritsentridan o‘tayotganda, qizil yoki ko‘k siljish ±0,08 gacha yetishi mumkin.
Gravitatsion qizil siljish

Gravitatsion qizil siljish — kuzatuvchi manbaga nisbatan kichikroq gravitatsion potensial nuqtasida joylashganida namoyon bo‘ladigan effektdir. Kuchsiz gravitatsion maydonlar uchun bu yerda — gravitatsion potensiallar farqi. Klassik mexanikada bu effekt fotonning gravitatsiyani yengib o‘tish uchun energiya sarflashi sifatida qaraladi; natijada uning energiyasi kamayadi va to‘lqin uzunligi ortadi.
Kuchli gravitatsion maydonlarda aniqroq, relyativistik formuladan foydalanish zarur. Agar manba aylanmaydigan, sferik simmetrik jismdan masofada joylashgan bo‘lsa, bu jismning massasi bo‘lib, kuzatuvchi esa undan katta masofada joylashgan bo‘lsa, gravitatsion qizil siljish formulasi quyidagicha bo‘ladi:
Bu yerda — gravitatsion doimiy, — Shvarsshild radiusi esa yuqorida tilga olingan jismning radiusidir. Gravitatsion qizil siljish, masalan, oq mittilarda kuzatiladi; ularda uning qiymati 10−3.
Kosmologik qizil siljish
Kosmologik qizil siljish Koinotning kengayishi tufayli yuzaga keladi: yorug‘lik kuzatuvchiga yetib kelguniga qadar o‘tadigan vaqt davomida masshtab koeffitsiyenti ortadi va yorug‘lik kuzatuvchiga yetib kelganida uning to‘lqin uzunligi manba chiqargan to‘lqin uzunligidan kattaroq bo‘ladi. Agar — kuzatish paytidagi masshtab koeffitsiyenti, esa yorug‘lik chiqarilgan paytdagi shu koeffitsiyent bo‘lsa, kosmologik qizil siljish quyidagicha ifodalanadi:
- .
Kuzatiladigan kosmologik qizil siljish ba’zan Doppler siljishi sifatida talqin qilinadi; bu holda obyektga tegishli kosmologik radial tezlik (kichik qiymatlarida) haqida so‘z yuritiladi. Biroq bunday talqin aniq emas: xususan, kosmologik qizil siljishda to‘lqin uzunligining ortishi masshtab koeffitsiyentining nurlanish chiqarilgan yoki yutilgan paytdagi o‘zgarish tezligiga emas, balki yorug‘lik chiqarilishi va yutilishi orasidagi butun davr mobaynida u necha baravar ortganiga bog‘liq.
Nisbatan uzoq bo‘lmagan masofada joylashgan manbalar uchun masshtab koeffitsiyentini quyidagi qatorga yoyish mumkin:
bu yerda — ixtiyoriy vaqt momenti, — Xabbl doimiysining qiymati ayni vaqt momentida Bu holda yetarlicha kichik masofalar uchun qo‘llaniladigan chiziqli yaqinlashuvda qizil siljishni nurlanish chiqarilgan va yutilgan paytlar orqali yoki xususiy masofa :
Kosmologik qizil siljishda, boshqa har qanday qizil siljishdagi kabi, fotonlar energiyasi kamayadi. Bu holda energiya Koinotning kengayishiga sarflanadi.
Kosmologik qizil siljish faqat uzoq galaktikalarda aniq kuzatiladi — o‘nlab megaparsekdan kichik masofalarda u galaktikalarning xususiy tezliklari tufayli yuzaga keladigan Doppler qizil siljishidan oshmaydi. Kosmologik qizil siljishi birdan katta bo‘lgan ko‘plab obyektlar ma’lum; galaktikalar orasida eng katta ma’lum qizil siljishga ega bo‘lgan obyekt 2025-yil mart holatiga ko‘ra — JADES-GS-z14-0, uning bu ko‘rsatkichi 14,18 ga teng. Relikt nurlanishning qizil siljishi taxminan 1000 ga teng.
Qo‘llanilishi
Qizil siljishlarni o‘rganish astronomiyada keng qo‘llanadi, ayniqsa astrofizikada, chunki u osmon jismlarining turli xususiyatlari haqida ularning spektrlarini o‘rganish orqali ma’lumot olish imkonini beradi. Qizil siljishni aniqlash uchun o‘rganilayotgan manba va laboratoriya manbasidagi bir xil spektral chiziqlarning to‘lqin uzunliklari o‘lchanadi, odatda ularning farqi topiladi va qizil siljish quyidagi formula bo‘yicha hisoblanadi: Ba’zi hollarda qizil siljishni fotometrik usulda aniqlash mumkin; bu kamroq vaqt talab qiladi, ammo aniqligi pastroq bo‘ladi.
Galaktik astronomiya
Somon Yo‘li ichidagi obyektlarda kosmologik qizil siljish bo‘lmaydi, shuning uchun kuzatiladigan qizil siljish, asosan, Doppler siljishidir. Gravitatsion qizil siljish faqat juda kuchli gravitatsion maydonlarga ega obyektlarda, masalan, oq mittilarda, neytron yulduzlarida yoki qora tuynuklarda.
Bunda Doppler qizil siljishi orqali faqat yorug‘lik manbaining harakati haqida emas, balki boshqa xususiyatlari haqida ham xulosa qilish mumkin: masalan, yulduz aylanganda uning bir tomoni kuzatuvchiga yaqinlashadi, ikkinchi tomoni esa uzoqlashadi. Bu radial tezliklar va, demak, qizil yoki ko‘k siljishlar orasida farq paydo bo‘lishiga olib keladi. Yulduzning alohida qismlarini kuzatishning iloji bo‘lmasa ham, bu imkoniyat Quyoshda bo‘lganidek, umumiy spektr yulduz diskining turli nuqtalariga tegishli spektrlar yig‘indisidan iborat bo‘ladi. Natijada yulduz spektridagi chiziqlar kengroq bo‘ladi va ularning kengligiga qarab yulduzning aylanish tezligini hisoblash mumkin.
Doppler qizil siljishi tufayli yuzaga keladigan to‘lqin uzunliklari o‘zgarishiga yulduzlardagi boshqa harakatlar ham sabab bo‘lishi mumkin. Masalan, moddaning issiqlik harakati tufayli foton chiqarayotgan atomlar turli radial tezliklarda harakatlanadi; bu esa Doppler effekti natijasida spektral chiziqlarning kengayishiga olib keladi. O‘rtacha kvadratik tezlik moddaning haroratiga bog‘liq. Shu sababli ayrim hollarda chiziqlarning kengayishiga qarab yulduz haroratini aniqlash mumkin.
Galaktikadan tashqari astronomiya
Boshqa galaktikalarda ularning xususiy tezliklari va aylanishi tufayli yuzaga keladigan Doppler qizil siljishi hamda Koinotning kengayishi bilan bog‘liq kosmologik qizil siljish kuzatiladi. Galaktikalarda gravitatsion qizil siljish kuzatilmaydi.
Bunda galaktikalarning xususiy tezliklari tasodifiy bo‘lib, sekundiga bir necha yuz kilometr atrofida bo‘ladi. Yaqin galaktikalarda bu holat Doppler qizil yoki ko‘k siljishining masofa ortishi bilan kuchayadigan kosmologik siljishdan ustun kelishiga olib keladi. Kosmologik qizil siljishi Doppler siljishidan ancha katta bo‘lgan galaktikalargacha bo‘lgan masofani ham qizil siljish orqali faqat muayyan aniqlik bilan o‘lchash mumkin. Kosmologik qizil siljishni kuzatish, masalan, Xabbl doimiysi kabi kosmologik parametrlarni o‘lchash imkonini beradi, biroq galaktikalarning xususiy tezliklari bunday o‘lchovlar aniqligini pasaytiradi.
Shunga qaramay, galaktikadan tashqari astronomiyada qizil siljishlar juda katta ahamiyatga ega. Kosmologiyada u vaqt va masofa o‘lchovi sifatida ham qo‘llanadi: bunda, mos ravishda, yorug‘lik bunday kosmologik qizil siljishga ega bo‘lishi uchun kuzatuvchidan manba tomon harakatlanib bosib o‘tishi kerak bo‘lgan vaqt va masofa nazarda tutiladi. Bu yondashuvning qulayligi shundaki, bevosita kuzatuvlar asosida aniqlanadi, unga mos vaqt va masofa esa qo‘llanilayotgan kosmologik model.
O‘rganilish tarixi

Qizil siljishning aniqlangan birinchi sababi Doppler effekti, nazariy jihatdan Kristian Dopler tomonidan 1842-yilda bashorat qilingan, biroq o‘sha paytda uni amalda tekshirishga imkon beradigan asboblar mavjud emas edi. 1868-yilda Uilyam XagginsDoppler effektidan amalda birinchi bo‘lib foydalandi: u spektrdagi chiziqlarning qizil siljishini kuzatib, Sirius yulduzi Quyoshdan uzoqlashayotganini isbotladi.
Gravitatsion qizil siljish umumiy nisbiylik nazariyasi bilan bashorat qilingan, uni Albert Eynshteyn 1916-yilda e’lon qilgan. 1925-yilda Uolter Sidni Adams bu effektni tajriba yo‘li bilan oq mitti — Sirius B spektrida aniqladi; laboratoriya sharoitida esa gravitatsion qizil siljish mavjudligi 1960-yillarda isbotlandi.
Kosmologik qizil siljishni birinchi bo‘lib Vesto Slayfer 1912—1914-yillarda galaktikalar spektrlarini o‘rganish jarayonida aniqladi. Kosmologik qizil siljishning nazariy asosini Aleksandr Fridman 1922-yilda Koinot modelini yaratish orqali ishlab chiqdi; keyinchalik bu model uning familiyasi bilan ataldi. 1929-yilda ko‘plab galaktikalar va ulardagi qizil siljishlarni kuzatish natijalariga ko‘ra, Edvin Xabbl qizil siljish galaktikagacha bo‘lgan masofaga bog‘liqligini kashf etganini ma’lum qildi. Shu tariqa Xabbl Koinotning kengayishini kashf etdi, u aniqlagan bog‘liqlik esa Xabbl qonuni.
Adabiyotlar
- E. V. Kononovich; V. I. Moroz Astronomiyaning umumiy kursi / Tahriri ostida: V. V. Ivanov. — 2-nashr, tuzatilgan. — M.: Editorial URSS, 2004. — 544 b. — ISBN 5-354-00866-2.
- Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J. Fundamental Astronomy. — 5-nashr. — Berlin: Springer, 2007. — 510 b. — ISBN 978-3-540-34143-7.