Agar biz to‘pni, masalan, binoning yuqori qavatidan tashlab yuborsak, u yerga yetib borguncha erkin tushish harakatida bo‘ladi, deyiladi.
Erkin tushish nima?
Erkin tushish — bu jism faqat Yerning gravitatsiya kuchi ta’sirida harakatlanadigan holatdir. To‘pga tashqi kuch ta’sir qilayotgani sababli uning harakati tezlanadi. Bu erkin tushish tezlanishi gravitatsiya tezlanishi deb ham ataladi. Keling, erkin tushish paytida gravitatsiya tezlanishining qiymatini aniqlaymiz. Buning uchun bitta taxminni qabul qilamiz: to‘p tashlab yuborilgan balandlik Yer radiusiga nisbatan juda kichik deb olinadi.
Erkin tushish paytida ta’sir qiluvchi kuch = Yer va to‘p orasidagi gravitatsiya kuchi
Biz quyidagicha faraz qildik:
Nyutonning ikkinchi qonuniga ko‘ra:
Erkin tushish tezlanishi yoki gravitatsiya tezlanishi “g” harfi bilan belgilanadi.
(1) va (2) tenglamalardan foydalanib:
Bu yerda M = Yer massasi, R = Yer radiusi.
Endi xayolimizga keladigan navbatdagi savol shuki: biz avval “G”, ya’ni Butun olam tortishish doimiysini ko‘rganmiz. Uning qiymati hamma joyda bir xil bo‘lib qoladi. Ammo bu “g” uchun ham to‘g‘rimi? (3)-tenglamadan ko‘rishimiz mumkinki, g jismning parametrlariga, ya’ni massasi va radiusiga bog‘liq. Shuning uchun u hamma joyda bir xil bo‘lmaydi. Shuningdek, erkin tushish harakati davomida tezlanish doimiy bo‘lgani uchun harakat tenglamalaridan foydalanishimiz mumkin. Faqat barcha tenglamalarda tezlanish qiymatini g bilan almashtirish kifoya.
Masalan, v = u + gt
Ko‘p beriladigan savollar — FAQ
Q1
Erkin tushish deganda nima tushuniladi?
Erkin tushish — bu obyekt faqat Yerning gravitatsion tortish kuchi ta’sirida harakatlanadigan holatdir. Obyektga tashqi kuch ta’sir qilgani uchun uning harakati doimiy ravishda tezlanadi. Bu erkin tushish tezlanishi deb ataladi.
Q2
Vazn deganda nima tushuniladi?
Vazn — bu jismga ta’sir qiluvchi gravitatsiya kuchining o‘lchovidir.
Vazn formulasi quyidagicha beriladi:
w = mg
Q3
Vaznsizlik nima?
Vaznsizlik — bu erkin tushish holati bo‘lib, unda gravitatsiya orbital parvoz yoki gravitatsiyani “bekor qiluvchi” boshqa holatlar natijasida yuzaga keladigan inersiya kuchi bilan muvozanatlashadi. Vaznsizlik vazn hissining yo‘qligi sababli seziladi. Bu jismlarga, jumladan inson tanasiga, hech qanday kontakt kuchlar ta’sir qilmaganda yuz beradi.
Q4
Inersiya nima?
Inersiya — bu skalyar kattalik bo‘lib, obyektning tezlikdagi har qanday o‘zgarishga ko‘rsatadigan qarshilik darajasini ifodalaydi.
Q5
Tezlanish nima?
Tezlanish jism harakatining o‘zgarish tezligi sifatida ta’riflanadi. Boshqacha aytganda, jism tezligi va yo‘nalishining vaqtga nisbatan o‘zgarish sur’ati tezlanish deb ataladi.
Q6
Chiziqli tezlanish nima?
Obyektning harakati chiziqli yoki aylanma bo‘lishi mumkin. Shuning uchun chiziqli harakatda yuzaga keladigan tezlanish chiziqli tezlanish deb ataladi.
