Issiqlik energiyasi

Issiqlik energiyasi — issiqlik energetikasida energiyani ishlab chiqarish va undan foydalanish jarayonlarini alohida ko‘rib chiqishda qo‘llaniladigan atama bo‘lib, ishlab chiqaruvchidan iste’molchiga issiqlik tashuvchi (suv, suv bug‘i, suyuq metall va boshqalar) issiqlik tashuvchining sovishi hisobiga uzatiladigan energiyani anglatadi. Rossiya Federatsiyasining № 190-FZ Issiqlik ta’minoti to‘g‘risida qonunida «issiqlik energiyasi — iste’mol qilinganda issiqlik tashuvchilarning termodinamik parametrlari (harorat, bosim) o‘zgaradigan energetik resurs», deb ta’riflangan.

Molekulyar fizikada issiqlik energiyasi deganda, odatda, zarralarning issiqlik harakati energiyasi, ya’ni tizim ichki energiyasining bir qismi tushuniladi.

Termodinamikada issiqlik energiyasi deganda turli mualliflar quyidagilarni nazarda tutishi mumkin:

Zamonaviy termodinamikadagi «ichki energiya» atamasi issiqlik texnikasiga oid ilmiy-texnik va o‘quv adabiyotlaridan «issiqlik energiyasi» atamasini to‘liq siqib chiqara olmadi. Bu atama kundalik nutqda, jumladan, davlat va mahalliy boshqaruv organlarining rasmiy hujjatlarida ham keng qo‘llanadi.

Miqdoriy jihatdan issiqlik energetikasidagi issiqlik energiyasi — bu issiqlik (issiqlik miqdori) bo‘lib, u issiqlik tashuvchi tomonidan iste’molchiga uzatiladi. Demak, issiqlik energiyasi energiyaning o‘ziga xos turi emas: termodinamik kattaliklar tasnifiga ko‘ra, issiqlik energiyasi termodinamik holat o‘zgaruvchilariga emas, balki jarayon funksionallariga, ya’ni issiqlik almashinuvi jarayoniga.

«Issiqlik», «issiqlik miqdori» va «issiqlik energiyasi» atamalari haqida

Termodinamikaning ko‘plab tushunchalari eskirgan kalorik nazariyasi (теория теплорода) bilan bog‘liq holda paydo bo‘lgan. Bu nazariya molekulyar-kinetik asoslar aniqlangach, ilmiy muomaladan chiqib ketgan. Shundan beri bu tushunchalar va ularga mos atamalar ilmiy hamda kundalik tilda ishlatib kelinadi. «Issiqlik-» so‘zi issiqlik oqimi, issiqlik sig‘imi, faza o‘tish issiqligi, kimyoviy reaksiya issiqligi, issiqlik o‘tkazuvchanligi va shu kabi mustahkam o‘rnashgan ilmiy tushunchalar tarkibiga kiradi. Bu atamalardan ularga kalorik nazariyasi tasavvurlari bilan bog‘liq bo‘lmagan aniq ta’rif berilgan taqdirdagina foydalanish mumkin. Fan rivojlanishi bilan zamonaviy rus tili me’yorlariga muvofiq «energiya miqdori» va «ish miqdori» atamalari «energiya» va «ish» shakllari bilan almashtirildi. Biroq til me’yorlariga to‘liq mos kelmaydigan «issiqlik miqdori» atamasi hozirgacha termodinamikada «issiqlik» fizik kattaligining sinonimi sifatida ishlatiladi; bu bilan energiya uzatish usuli sifatidagi issiqlik emas, aynan fizik kattalik nazarda tutilayotgani ta’kidlanadi.

Hozirga qadar ilmiy-texnik va o‘quv adabiyotlarida, eng avvalo, issiqlik texnikasiga oid nashrlarda kalorik nazariyasidan meros bo‘lib qolgan «issiqlik energiyasi» tushunchasi va unga mos atama qo‘llanadi. Ba’zan bu atama texnik jargon sifatida qaraladi. Ayrim mualliflar turli sabablarga ko‘ra «issiqlik energiyasi» atamasining ilmiy tushunchalar tizimida ishlatilishiga qarshi chiqadilar.

«Issiqlik energiyasi» atamasiga bildiriladigan eng muhim e’tiroz — uning noaniqligidir. Adabiyotlarda uchraydigan «issiqlik energiyasi» tushunchasi va uni ifodalovchi atama hech qanday aniq fizik ma’noga ega emas, degan fikr haddan tashqari qat’iydir. Gap shundaki, bu tushuncha konvensional (конвенциональное) (shartli, kelishuvga asoslangan) tushunchadir. Ya’ni u mazmuni «issiqlik energiyasi» atamasidan foydalanadigan kishilar o‘rtasidagi kelishuv natijasi bo‘lgan va bir xil talqin qilinadigan fikrni anglatadi. Konvensional atama bilan ifodalangan tushunchaga qo‘yiladigan yagona majburiy talab — uning ichki ziddiyatsiz bo‘lishidir. Ta’rifiga ko‘ra, hech qanday konvensional atama noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin emas: rasmiy nuqtayi nazardan, unga qanday mazmun yuklanishidan qat’i nazar, hatto eng bema’ni mazmun yuklangan taqdirda ham, konvensional atama to‘g‘ri bo‘lib qoladi. Atamaga yuklangan mazmun umumqabul qilingan yoki kam tarqalgan, zamonaviy yoki eskirgan, umumilmiy yoxud muayyan qo‘llanish sohasi uchun xos bo‘lishi mumkin, ammo u noto‘g‘ri bo‘la olmaydi. Afsuski, 2020-yil holatiga ko‘ra, «issiqlik energiyasi» atamasining umumqabul qilingan talqini mavjud emas.

Izohlar

  1. ↑ См. .
  2. ↑ Термодинамический потенциал, равный произведению абсолютной термодинамической температуры T системы на её энтропию S.
  3. ↑ Функционалы процесса (параметры процесса, функции процесса) представляют собой характеристики совершаемого системой термодинамического процесса и зависят от его пути, то есть способа перехода системы из состояния в начале процесса в конечное состояние. Термин «функция» подчёркивает, что вычисление параметра процесса требует знания его математической модели, например, уравнения адиабаты газа. Функционалы процесса (например, теплота и работа) «не существуют» до процесса, после процесса и вне процесса.
  4. ↑ В том числе и потому, что обращение к обсуждаемому термину в учебной литературе разрушает в сознании учащихся формируемую термодинамикой структуру понятий, исподволь направляя её в сторону концепции теплорода.

Adabiyotlar

  • Айзенцон А. Е. Fizika. O‘rta maxsus ta’lim uchun darslik va amaliy mashg‘ulotlar qo‘llanmasi. — Moskva: Yurayt, 2018. — 335 b. — (Kasbiy ta’lim). — ISBN 978-5-534-00795-4.
  • Акынбеков Е. К. Termodinamika va issiqlik texnikasi asoslari. — Olmaota: Evero, 2016. — 321 b. — ISBN 978-601-310-301-3.
  • Aleksandrov N. E., Bogdanov A. I., Kostin K. I. va boshq. Issiqlik jarayonlari va mashinalari nazariyasi asoslari. I qism / N. I. Prokopenko tahriri ostida. — 5-nashr (elektron). — Moskva: Binom. Bilimlar laboratoriyasi, 2015. — 561 b. — ISBN 978-5-9963-2612-9.
  • Aleksashina I. Yu., Galaktionov K. V., Dmitriyev I. S. va boshq. Tabiiy fanlar: 10-sinf: umumta’lim muassasalari uchun darslik: bazaviy daraja / I. Yu. Aleksashina tahriri ostida. — 2-nashr. — Moskva: Prosveshcheniye, 2008. — 270 b. — (Labirint: Akademik maktab darsligi). — ISBN 978-5-09-018918-7.
  • Alekseyev G. N. Umumiy issiqlik texnikasi. — Moskva: Vysshaya shkola, 1980. — 552 b.
  • Alekseyev G. N. Energiya va entropiya. — Moskva: Znaniye, 1978. — 192 b. — (Ajoyib g‘oyalar hayoti).
  • Алешкевич В. А. Molekulyar fizika. — Moskva: Fizmatlit, 2016. — 308 b. — (Umumiy fizika universitet kursi). — ISBN 978-5-9221-1696-1.
  • Амерханов Р. А., Драганов Б. Х. Issiqlik texnikasi. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Energoatomizdat, 2006. — 433 b. — ISBN 5-283-03245-0.
  • Андрюшечкин С. М. Uch semestrlik fizika. — Moskva: Balass, 2015. — 273 b. — ISBN 978-5-906567-54-3.
  • Andryushchenko A. I. Haqiqiy jarayonlar texnik termodinamikasi asoslari. — Moskva: Vysshaya shkola, 1967. — 268 b.
  • Ансельм А. И. Statistik fizika va termodinamika asoslari. — 2-nashr, stereotipik. — Sankt-Peterburg: Lan, 2007. — 427 b. — (Oliy o‘quv yurtlari uchun darsliklar. Maxsus adabiyot). — ISBN 978-5-8114-0756-9.
  • Апальков А. Ф. Issiqlik texnikasi. — Rostov-Don: Feniks, 2008. — 188 b. — (Oliy ta’lim). — ISBN 978-5-222-13972-1.
  • Arxarov A. M., Isayev S. I., Kojinov I. A. va boshq. Issiqlik texnikasi / V. I. Krutovning umumiy tahriri ostida. — Moskva: Mashinostroyeniye, 1986. — 427 b.
  • Arxarov A. M., Arxarov I. A., Afanasyev V. N. va boshq. Issiqlik texnikasi / A. M. Arxarov va V. N. Afanasyevning umumiy tahriri ostida. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: N. E. Bauman nomidagi Moskva davlat texnika universiteti nashriyoti, 2004. — 712 b. — ISBN 5-7038-2439-7.
  • Bazarov I. P. Termodinamika. — 5-nashr. — Sankt-Peterburg—Moskva—Krasnodar: Lan, 2010. — 384 b. — (Oliy o‘quv yurtlari uchun darsliklar. Maxsus adabiyot). — ISBN 978-5-8114-1003-3.
  • Барилович B. A., Смирнов Ю. А. Texnik termodinamika hamda issiqlik va massa almashinuvi nazariyasi asoslari. — Moskva: Infra-M, 2014. — 432 b. — (Oliy ta’lim: bakalavriat). — ISBN 978-5-16-005771-2.
  • Baskakov A. P., Berg B. V., Vitt O. K. va boshq. Issiqlik texnikasi. — 2-nashr, qayta ishlangan. — Moskva: Energoatomizdat, 1991. — 224 b. — ISBN 5-283-00121-0.
  • Baxshiyeva L. T., Kondaurov B. P., Zaxarova A. A., Saltykova V. S. Texnik termodinamika va issiqlik texnikasi / Professor A. A. Zaxarova tahriri ostida. — 2-nashr, tuzatilgan. — Moskva: Akademiya, 2008. — 272 b. — (Oliy kasbiy ta’lim). — ISBN 978-5-7695-4999-1.
  • Belokon N. I. Termodinamika. — Moskva: Gosenergoizdat, 1954. — 416 b.
  • Белов Г. В. Termodinamika. 1-qism. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — Moskva: Yurayt, 2017. — 265 b. — (Bakalavr. Akademik kurs). — ISBN 978-5-534-02731-0.
  • Белов Г. В. Termodinamika. 2-qism. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — Moskva: Yurayt, 2016. — 249 b. — (Bakalavriat). — ISBN 978-5-9916-7252-8.
  • Белопухов С. Л., Старых С. Э. Fizikaviy va kolloid kimyo. Asosiy atamalar va ta’riflar. — Moskva: Prospekt, 2016. — 256 b. — ISBN 978-5-392-20087-0.
  • Belyayev N. M. Termodinamika. — Kiyev: Vishcha shkola, 1987. — 344 b.
  • Boldyrev A. I. Fizikaviy va kolloid kimyo. — Moskva: Vyshcha shkola, 1974. — 504 b.
  • Бурдаков В. П., Dzyubenko B. V., Mesnyankin S. Yu., Mixaylova T. V. Termodinamika. 1-qism. Asosiy kurs. — Moskva: Drofa, 2009. — 480 b. — (Oliy ta’lim. Zamonaviy darslik). — ISBN 978-5-358-06031-9.
  • Бурдаков В. П., Dzyubenko B. V., Mesnyankin S. Yu., Mixaylova T. V. Termodinamika. 2-qism. Maxsus kurs. — Moskva: Drofa, 2009. — 62 b. — (Oliy ta’lim. Zamonaviy darslik). — ISBN 978-5-358-06140-8.
  • Бухарова Г. Д. Molekulyar fizika va termodinamika. O‘qitish metodikasi. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — Moskva: Yurayt, 2017. — 221 b. — (Bakalavr. Akademik kurs. Modul). — ISBN 978-5-534-01570-6.
  • Bystritskiy G. F., Gasangadjiyev G. G., Kojichenkov V. S. Umumiy energetika (issiqlik va elektr energiyasi ishlab chiqarish). — 2-nashr, stereotipik. — Moskva: Knorus, 2014. — 408 b. — (Bakalavriat). — ISBN 978-5-406-03655-6.
  • Воскресенский В. Ю. Entropiya asoslari haqida. — Moskva: Krasand, 2010. — 104 b. — (Relata Refero). — ISBN 978-5-396-00163-3.
  • Glazov V. M. Fizikaviy kimyo asoslari. — Moskva: Vysshaya shkola, 1981. — 456 b.
  • Goxshteyn D. P. Energetik qurilmalarni termodinamik tahlil qilishning zamonaviy usullari. — Moskva: Energiya, 1969. — 368 b.
  • Ерохин В. Г., Маханько М. Г. Termodinamika va issiqlik texnikasi asoslari. — 4-nashr, stereotipik. — Moskva: Editorial URSS, 2019. — 224 b. — ISBN 978-5-9710-6762-7.
  • Jukovskiy V. S. Termodinamika / Tahriri ostida A. A. Guxman. — Moskva: Energoatomizdat, 1983. — 304 b.
  • Ippolitov E. G., Artyomov A. V., Batrakov V. V. Fizikaviy kimyo / E. G. Ippolitov tahriri ostida. — Moskva: Akademiya, 2005. — 448 b. — ISBN 5-7695-1456-6.
  • Isayev S. I. Kimyoviy termodinamika kursi. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Vysshaya shkola, 1986. — 272 b.
  • Karyakin N. V. Sarlavha = Kimyoviy termodinamika asoslari. . — Moskva: Akademiya, 2003. — 463 b. — (Oliy kasbiy ta’lim). — ISBN 5-7695-1596-1.
  • Kasatkina I. V., Proxorova T. M., Fedorenko E. V. Fizikaviy kimyo. — Moskva: Rior, 2012. — 251 b. — ISBN 978-5-369-00107-3.
  • Kvasnikov I. A. Molekulyar fizika. — Moskva: Editorial URSS, 2009. — 232 b. — ISBN 978-5-901006-37-2.
  • Kruglov A. B., Radovskiy I. S., Xaritonov V. S. Texnik termodinamika bo‘yicha misollar va masalalar bilan qo‘llanma. — Moskva: MEPhI, 2012. — 156 b. — ISBN 978-5-7262-1694-2.
  • Konovalov V. I. Texnik termodinamika. — 2-nashr. — Ivanovo: Ivanovo davlat energetika universiteti, 2005. — 619 b. — ISBN 5-89482-360-9.
  • Krutov V. I., Isayev S. I., Kojinov I. A. va boshq. Texnik termodinamika / V. I. Krutov tahriri ostida. — 3-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Vysshaya shkola, 1991. — 384 b. — ISBN 5-06-002045-2.
  • Larikov N. N. Issiqlik texnikasi. — 3-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Stroyizdat, 1985. — 430 b.
  • Latypov R. Sh., Sharafiyev R. G. Kimyo ishlab chiqarishining texnik termodinamikasi va energiya texnologiyasi. — Moskva: Energoatomizdat, 1998. — 344 b. — ISBN 5-283-03178-0.
  • Leontovich M. A. Termodinamikaga kirish. — 2-nashr, tuzatilgan. — Moskva—Leningrad: Gostekhizdat, 1952. — 200 b.
  • Луканин П. В. Korxonalarning texnologik energiya tashuvchilari (past haroratli energiya tashuvchilar). — Sankt-Peterburg: Sankt-Peterburg davlat o‘simlik polimerlari texnologiya universiteti, 2009. — 117 b. — ISBN 5-230-14392-4.
  • Ляшков В. И. Issiqlik texnikasining nazariy asoslari. — Moskva: Kurs; Infra-M, 2015. — 328 b. — ISBN 978-5-905554-85-8, 978-5-16-0І0639-7.
  • Мазур Л. С. Texnik termodinamika va issiqlik texnikasi. — Moskva: Geotar-med, 2003. — 351 b. — (XXI asr). — ISBN 5-9231-0271-4.
  • Maydanovskaya L. G. Termodinamika. — Tomsk: Nashriyoti Tomsk universiteti, 1966. — 150 b.
  • Мирам А. О., Павленко В. А. Texnik termodinamika. Issiqlik va massa almashinuvi. — Moskva: ASV nashriyoti, 2011. — 52 b. — (Oliy maktab uchun). — ISBN 978-5-93093-841-8.
  • Mironova G. A., Brandt N. N., Saletskiy A. M. Molekulyar fizika va termodinamika: savol va masalalarda. — Sankt-Peterburg—Moskva—Krasnodar: Lan, 2012. — 475 b. — (Oliy o‘quv yurtlari uchun darsliklar. Maxsus adabiyot). — ISBN 978-5-8114-1195-5.
  • Михайлов В. К., Панфилова М. И. To‘lqinlar. Optika. Atom fizikasi. Molekulyar fizika. — Moskva: Nashriyoti Moskva davlat qurilish universiteti, 2016. — 144 b. — ISBN 978-5-7264-1391-4.
  • Murzakov V. V. Texnik termodinamika asoslari. — Moskva: Energiya, 1973. — 304 b.
  • Нечаев В. В., Смирнов Е. А. Qotishmalarning fizik kimyosi. — Moskva: MEPhI, 2006. — 250 b. — ISBN 5-7262-0679-7.
  • Nechayev V. V., Smirnov E. A., Koxtyev S. A. va boshq. Fizikaviy materialshunoslik. 2-jild. Materialshunoslik asoslari / B. A. Kalinning umumiy tahriri ostida. — Moskva: MEPhI, 2007. — 607 b. — ISBN 978-5-7262-0821-3.
  • Петрущенков В. А. Texnik termodinamika. — Sankt-Peterburg: Strata, 2015. — 160 b. — ISBN 978-5-906150-48-6.
  • Platunov E. S., Samolyotov V. A., Buravoy S. E., Proshkin S. S. Fizika: lug‘at-ma’lumotnoma / N. M. Kozhevnikov tahriri ostida. — Sankt-Peterburg: Politexnika universiteti nashriyoti, 2014. — 797 b. — ISBN 978-5-7422-4217-8.
  • Прибытков И. А. Issiqlik fizikasi. — Moskva: Nashriyot uyi MISiS, 2016. — 87 b. — ISBN 978-5-87623-984-6.
  • Putilov K. A. Termodinamika / Mas’ul muharrir M. X. Karapetyants. — Moskva: Nauka, 1971. — 376 b.
  • Radushkevich L. V. Termodinamika kursi. — Moskva: Prosveshcheniye, 1971. — 288 b.
  • Rips S. M. Termodinamika va issiqlik texnikasi asoslari. — Moskva: Vysshaya shkola, 1968. — 344 b.
  • Ryndin V. V. Termodinamikaning birinchi qonuni: shakllanishi va rivojlanishi. — Pavlodar: S. Torayg‘irov nomidagi Pavlodar davlat universiteti, 2004. — 534 b. — ISBN 9965-672-27-1.
  • Samoylovich A. G. Termodinamika va statistik fizika. — 2-nashr. — Moskva: Gostekhizdat, 1955. — 368 b.
  • Сахин В. В. Energetik tizimlar termodinamikasi. 1-kitob. Gomogen va geterogen tizimlar termodinamikasi. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — Sankt-Peterburg: Nashriyoti Boltiq davlat texnika universiteti, 2014. — 118 b. — ISBN 978-5-85546-787-1.
  • Сахин В. В. Energetik tizimlar termodinamikasi. 2-kitob. Texnik termodinamika. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — Sankt-Peterburg: Nashriyoti Boltiq davlat texnika universiteti, 2014. — 118 b. — ISBN 978-5-85546-789-5.
  • Сивухин Д. В. Umumiy fizika kursi. II jild. Termodinamika va molekulyar fizika. — 5-nashr, tuzatilgan. — Moskva: Fizmatlit, 2005. — 544 b. — ISBN 5-9221-0601-5.
  • Sychev V. V. Termodinamikaning differensial tenglamalari. — 3-nashr. — Moskva: Nashriyot uyi MEI, 2010. — 251 b. — ISBN 978-5-383-00584-2.
  • Хазен А. М. Tabiat aqli va inson aqli. — Moskva: «Mosoblpoligrafizdat» nashriyot-ishlab chiqarish bo‘limi; «Universitetskiy» ilmiy-texnik markazi, 2000. — 600 b. — ISBN 5-7953-0044-6.
  • Хмельницкий Р. А. Fizikaviy va kolloid kimyo. — Moskva: Alyans, 2009. — 400 b. — ISBN 978-5-903034-77-2.
  • Черкинский Ю. С. Umumiy termodinamika. — 2-nashr. — Moskva: Polieks, 1994. — 504 b. — ISBN 5-03-002808-0.