Glyuon nima

Glyuon (g)
Фейнмановская диаграмма e−e+ аннигиляции с образованием кварка q и антикварка q и испусканием глюона g
Feynman diagrammasi e−
e+
annihilatsiyasi natijasida kvark q va antikvark q chiqarilishi bilan g
Tarkibi elementar zarracha
Oilasi bozon
Guruhi kalibrlash bozoni
Qatnashadigan o‘zaro ta’sirlar kuchli,
gravitatsion
Antizarrachasi o‘ziga o‘zi (rangsiz glyuonlar uchun)
Turlar soni 8
Massasi 0 (nazariy qiymat)
< 1,3 MeV/c2 (eksperimental cheklov)
Nazariy jihatdan asoslangan Gel-Mann, Sveyg (1964)
Aniqlangan 1979
Kvant sonlari
Elektr zaryadi 0
Rang zaryadi rr¯,gg¯,bb¯,rg¯,rb¯,gb¯
Spin 1 ħ
Ichki juftlik −
Spin holatlari soni 2
Izotopik spin 0
Логотип Викисклада Vikimedia Commons'dagi mediafayllar

Glyuon (inglizcha  gluon so‘zidan, glue so‘zidan — yelim) — elementar massasiz zarracha, fundamental bozon, vektor maydonining kvanti bo‘lib, kuchli o‘zaro ta’sirni tashiydi.

Glyuonlar — vektor kalibrlash bozonlari, bevosita kuchli rangli o‘zaro ta’sir uchun mas’ul bo‘lib, kvarklar bilan kvant xromodinamikasida (KXД). fotonlardan farqli ravishda kvant elektrodinamikasida (KED) fotonlar elektr jihatdan neytral bo‘lib, bir-biri bilan o‘zaro ta’sirlashmaydi. Glyuonlarning o‘zi esa rang zaryadini olib yuradi. Shu sababli ular nafaqat kuchli o‘zaro ta’sirni tashiydi, balki uning o‘zida ham qatnashadi. Jami 8 ta mustaqil glyuon turi mavjud. Shu bois KXДni tushunish KEDga qaraganda ancha murakkab.

Turli zarrachalar oilalari haqida qisqacha sharh: elementar va tarkibiy zarrachalar hamda ularning o‘zaro ta’sirlarini. Chap tomonda elementar zarrachalar — fermionlar, o‘ng tomonda esa — bozonlar. (Atamalar Vikipediyadagi maqolalarga havola qilingan)

Xususiyatlari

Glyuonlar kvarklar orasidagi kuchli o‘zaro ta’sirni tashiydi va kvarklarni bir-biriga “yopishtirib”, adronlarni. Kvarklarning kvant sonlari — elektr zaryadi, barion soni, ta’m turi — glyuon chiqarilishi va yutilishi paytida o‘zgarmaydi, kvarklarning rangi esa o‘zgaradi.

Glyuon — kvant vektor maydonining (ya’ni, birlik spinga va manfiy ichki juftlikka ega bo‘lgan) KXДdagi maydon kvanti. U massaga ega emas. Kvant maydon nazariyasida buzilmagan kalibrlash invariantligi kalibrlash bozoni massasiz bo‘lishini talab qiladi (tajribalar glyuon massasining yuqori chegarasini bir necha MeVdan oshmaydigan qiymat bilan cheklaydi). Bu xususiyatlarning barchasi (shuningdek, nolga teng elektr zaryadi) uni fotonga yaqinlashtiradi.

Massaga ega vektor zarrachalar uchta qutblanish holatiga ega bo‘lsa, glyuon va foton kabi massasiz vektor kalibrlash bozonlari faqat ikkita mumkin bo‘lgan qutblanish holatiga ega. Buning sababi shundaki, kalibrlash invariantligi ko‘ndalang qutblanishni talab qiladi.

Glyuonning izospini nolga teng. Rangsiz glyuonlar g3 va g8 esa antizarrachalar sifatida o‘ziga aynan teng, ya’ni haqiqiy neytral zarrachalardir. Glyuonlar ham kvarklar kabi tabiatda erkin holatda uchramaydi, ular bog‘langan holatlarni — adronlarni.

Tarixi

M. Gel-Mann va avstriyalik fizik G. Sveyg 1964-yilda barcha adronlar barion soni B = 0 bo‘lganlari (mezonlar) «kvark va antikvark» juftidan, B = 1 bo‘lganlari (barionlar) esa uchta kvarkdan tashkil topadi, degan gipotezani ilgari surdilar. Har bir kvark uch xil rang holatiga ega ekanligi haqidagi gipotezani bir-biridan mustaqil ravishda 1965-yilda sovet fiziklari N. N. Bogolyubov, B. V. Struminskiy, A. N. Tavxelidze va amerikalik M. Xan hamda I. Nambu ilgari surdilar. Shunga o‘xshash gipotezani biroz boshqacha shaklda 1964-yilda amerikalik fizik O. Grinberg ham bayon qilgan.

XX asrning 70-yillari boshida kvarklarning rangi haqidagi tasavvurlar birlashuvi natijasida rangli glyuon va kvark maydonlarining kuchli o‘zaro ta’sir kvant nazariyasini — kvant xromodinamikasini.

yuzaga keltirdi. Zarrachalar va maydonlar tizimidagi simmetriya hamda invariantlik g‘oyalariga asoslangan ushbu mavzudagi dastlabki qator ishlarni Marri Gel-Mann, Xarald Fritsh, J. Sveyg.

e’lon qilgan. Kvarklar konfaynmenti haqidagi tushuncha ularni erkin holatda kuzatishning imkonsizligi sababli paydo bo‘lgan. Protondan kvarkni ajratib olish mumkin emas, chunki kvarklar o‘rtasida juda katta bog‘lovchi kuch ta’sir qiladi. Masalan, ularni bir-biridan ajratishga urinishda, kundalik o‘lchovlarda 14 tonnaga teng qarshilikni yengish kerak bo‘lardi. Bu kuch masofa ortishi bilan kamaymaydi, doimo bir xil bo‘lib qoladi. Nazariy fizika bu kuchni tor deb ataydi; u kvarklar orasida tortilgan bo‘ladi. Kvarklarni tobora uzoqlashtirsak, ma’lum bir paytda tor uzilib, mezonlarni hosil qiladi; ular kvarklar va antikvarklardan tashkil topgan. Kvarkning “rangi” kuzatilmaydi va fizik ma’noga ega emas. Faqat kvark “rangi”ning bir nuqtadan boshqasiga o‘zgarishini kuzatish mumkin. Har bir glyuon protonning bevosita ichida joylashgan zarrachadir. Protonning vaqt davomida “hayoti” uchta kvarkning glyuonlarning sakkiz turi vositasidagi o‘zaro ta’siri sifatida tasavvur qilinadi.

Protonlar tezlashtirilib, to‘qnashgandan so‘ng, glyuon maydoni “kengaya” boshlaydi va ma’lum bir paytda uziladi. Uzilish joyida kvark–antikvark jufti hosil bo‘ladi. Glyuon maydonlari ham o‘zaro to‘qnashib, “kvark–antikvark” juftlarini hosil qilishi mumkin.

Kvark-glyuon moddasi

Glyuonlar kvark-glyuon moddasining tarkibiy qismidir. Moddaning tuzilishi haqidagi fizik tadqiqotlar kvark-glyuon plazmasini o‘rganishning asosini tashkil etadi. Fiziklar oldida turgan fundamental ilmiy masalani hal qilishga urinmoqda: materiya tuzilishi nimadan iborat, Koinotning barion moddasi qanday paydo bo‘lgani va evolyutsiyalashgani; u moddaning asosini tashkil etadi, chunki yulduzlar, sayyoralar va tirik mavjudotlar undan tarkib topgan. Kuchli o‘zaro ta’sirning fundamental tashuvchilari — glyuonlar — yadro fizikasi obyektlarining bo‘linishi va sintezi jarayonlarida bog‘lovchi bo‘g‘in hisoblanadi.

Kuchli o‘zaro ta’sir natijasida nuklonlar (protonlar va neytronlar) barionlarga aylanadi; ular uchta kvarkdan tashkil topgan (100 dan ortiq barion aniqlangan). Adronlar kvarklar, antikvarklar va glyuonlardan tuzilgan. Kvarklar va antikvarklar soni teng bo‘lgan beqaror zarrachalar mezonlarni (kvark–antikvark) tashkil etadi. Kvarklar va glyuonlar adronlar ichida “qamalgan”. Kuchli o‘zaro ta’sir paytida yadrolardan urib chiqarilgan erkin kvarklar va glyuonlar muayyan sharoitlarda (dekonfaynment — kvarklar va glyuonlarning erkinlashuvi) jarayonidan so‘ng adronlanish jarayonidan o‘tib, adron oqimlariga (jet) aylanadi. Moddaning bunday holati kvark-glyuon plazmasi deb ataladi.

Kvark-glyuon plazmasi o‘ta yuqori harorat va muayyan kritik qiymatdan yuqori energiya zichligi bilan tavsiflanadi. Kuchli o‘zaro ta’sirlarni o‘rganish bo‘yicha tajribalar olimlar tomonidan o‘ta yuqori energiyali yadrolar tezlatkichlarida o‘tkaziladi. kvark-glyuon moddasining evolyutsiyasi va xususiyatlarini zamonaviy fizika o‘rganadi. Taxminlarga ko‘ra, Koinot paydo bo‘lganidan bir necha lahza o‘tgach (Katta portlash) bunday moddadan tashkil topgan bo‘lgan. Kvark-glyuon moddasi fizikasi zamonaviy fizikaning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, elementar zarrachalar fizikasi, yadro fizikasi va kosmologiyani.

Glyuonlar numerologiyasi

KEDdagi yagona fotondan yoki uchta W- va Z-bozonlaridan farqli ravishda, ular kuchsiz o‘zaro ta’sirni tashiydi, KXДda glyuonlarning 8 ta mustaqil turi mavjud.

Kvarklar uch turdagi rang zaryadini, antikvarklar esa uch turdagi antirang zaryadini olib yurishi mumkin. Glyuonlarni bir vaqtning o‘zida rang va antirang tashuvchilari sifatida yoki o‘zaro ta’sir davomida kvark rangining o‘zgarishini tushuntiruvchi zarrachalar sifatida talqin qilish mumkin. Glyuonlar nolga teng bo‘lmagan rang zaryadini olib yurishini hisobga olsak, oltita glyuon mavjud deb o‘ylash mumkin. Ammo aslida ularning soni sakkizta, chunki texnik jihatdan KXД — kalibrlash nazariyasi bo‘lib, SU(3)-simmetriyaga ega. Kvarklar spinor maydonlari sifatida Nf ta’m turida ifodalanadi; ularning har biri rang kalibrlash guruhining fundamental tasvirida (uchlik, quyidagicha belgilanadi: 3) ifodalanadi; rang kalibrlash guruhi SU(3) dir. Glyuonlar rangli qo‘shma tasvirda (oktet, quyidagicha belgilanadi: 8) vektor maydonlari hisoblanadi; bu rangli SU(3)-guruhiga tegishli. Umuman olganda, kalibrlash guruhi uchun o‘zaro ta’sir tashuvchilari (masalan, fotonlar va glyuonlar) soni har doim qo‘shma tasvir o‘lchamiga teng. Oddiy SU(N) holatida bu tasvirning o‘lchami N2 − 1.

ga teng. Guruhlar nazariyasi nuqtayi nazaridan, rang singletli glyuonlar mavjud emasligi haqidagi fikr kvant xromodinamikasi SU(3) simmetriyaga ega, U(3) simmetriyaga emas, degan bayonotning o‘zidir. U yoki bu guruhni afzal ko‘rish uchun oldindan asos yo‘q, biroq tajriba faqat SU(3).

Rangli glyuonlar:

g1=(rb¯+br¯)/2,g2=−i(rb¯−br¯)/2,
g4=(rg¯+gr¯)/2,g5=−i(rg¯−gr¯)/2,
g6=(bg¯+gb¯)/2,g7=−i(bg¯−gb¯)/2.

Rangsiz glyuonlar:

g3=(rr¯−bb¯)/2,g8=(rr¯+bb¯−2gg¯)/6.

Uchinchi rangsiz holat:

(rr¯+bb¯+gg¯)/3

mavjud emas. Glyuonlarning raqamlanishi Gel-Mann matritsalari — SU(3) guruhining generatorlari — raqamlanishiga mos keladi.

Eksperimental kuzatuvlar

Kvarklar va glyuonlar (ranglilari) ko‘proq kvark va glyuonlarga parchalanish orqali namoyon bo‘ladi; ular esa o‘z navbatida adronlanib, oqimlar ichida to‘plangan odatiy (rangsiz) zarrachalarga aylanadi. 1978-yilda ma’lum bo‘lishicha, PLUTO detektori[inglizcha] DORIS elektron-pozitron kollayderida (DESY) juda tor Υ(9.46) rezonansining adron parchalanishlarini geometrik jihatdan uchta glyuon hosil qiladigan uch oqimli hodisa[inglizcha] sifatida talqin qilish mumkinligiga oid dastlabki dalilni oldi. Keyinchalik ayni tajriba tahlillari ushbu talqinni, shuningdek, glyuon spini = 1 ekanini tasdiqladi (shuningdek, to‘plamga qarang).

1979-yil yozida, yuqoriroq energiyalarda, elektron-pozitron kollayderida PETRA[inglizcha] (DESY) yana uch oqimli hodisalar kuzatildi; endi ular qq-glyuonining tormozlanish nurlanishi sifatida talqin qilindi. Bu hodisalar TASSO[inglizcha] hamkorligi tomonidan, shuningdek MARK-J va PLUTO tomonidan aniq kuzatildi (keyinchalik 1980-yilda JADE[inglizcha] ham kuzatdi). Glyuonning spini 1 ga tengligi 1980-yilda TASSO va PLUTO tajribalari bilan tasdiqlandi (shuningdek, sharhga qarang). 1991-yilda LEP to‘plovchi halqasida CERNda o‘tkazilgan keyingi tajriba ham bu natijani tasdiqladi.

Glyuonlar muhim rol o‘ynaydi; KXДda tavsiflangan elementar kuchli o‘zaro ta’sirlar kvarklar va glyuonlar o‘rtasida kechadi hamda, xususan, DESYdagi elektron-proton kollayderi HERAda o‘rganilgan. protondagi glyuonlar soni va impuls bo‘yicha taqsimoti (glyuonlar zichligi) ikkita tajriba — H1[inglizcha] va ZEUS[inglizcha] tomonidan 1996–2007-yillarda o‘lchangan. Glyuonlarning proton spini tarkibiga qo‘shgan hissasi HERAda HERMES tajribasida[inglizcha] o‘rganilgan. Protondagi glyuonlar zichligi (glyuon adron kabi tutganda) ham o‘lchangan.

Konfaynment tasdiqlanadi, chunki erkin kvarklarni izlash (kasr zaryadlarni izlash) natija bermagan. Kvarklar rang va ta’m kvant sonlarini muvozanatlash uchun odatda juftlikda (kvark + antikvark) tug‘iladi; biroq Fermilabda yakka top-kvarklar.

hosil bo‘lishi ko‘rsatildi.dekonfaynment[inglizcha] 2000-yilda CERN SPSda og‘ir ionlar to‘qnashuvlarida[inglizcha] sodir bo‘lgani e’lon qilindi; bu moddaning yangi holati — kvark-glyuon plazmasi bilan bog‘liq bo‘lib, undagi o‘zaro ta’sir yadrolardagiga qaraganda sustroq, holati esa deyarli suyuqlikka o‘xshaydi. U relyativistik og‘ir ionlar kollayderida (RHIC) Brukhaven shahrida 2004–2010-yillarda bir vaqtning o‘zida o‘tkazilgan to‘rtta tajriba natijasida aniqlandi. Kvark-glyuon plazmasi holati Katta adron kollayderida (LHC) CERNda uchta tajriba — ALICE, ATLAS va CMS tomonidan 2010-yilda tasdiqlandi.

CEBAF tezlatkichi Jeferson laboratoriyasida joylashgan Nyuport-Nyus, Virjiniya shahrida 10 ta AQSh Energetika vazirligiga qarashli muassasalardan biri bo‘lib, glyuonlarni tadqiq etish bilan shug‘ullanadi. Virjiniyadagi laboratoriya yangi elektron-ion kollayderi qurilishi uchun mablag‘ ajratilishi masalasida boshqa muassasa bilan raqobatlashdi — Brukhaven milliy laboratoriyasi — u Nyu-York shtatidagi Long-Aylendda joylashgan. 2019-yil dekabrda AQSh Energetika vazirligi mezbon sifatida quyidagi laboratoriyani tanladi: Brukhaven milliy laboratoriyasida joylashtiriladigan elektron-ion kollayderi[inglizcha].

Glyuonlar mavjudligining dastlabki bevosita eksperimental dalili 1979-yilda elektron-pozitron kollayderi PETRA joylashgan DESY ( tadqiqot markazida, Gamburg (, GFR)da uchta adron oqimi bilan bog‘liq hodisalar aniqlandi; ulardan ikkitasini kvarklar, uchinchisini esa glyuon hosil qilgan. Glyuonlar mavjudligining bilvosita dalili bundan o‘n yil avval chuqur noelastik sochilish jarayonida elektronlarning proton/neytronda sochilishini miqdoriy tahlil qilish orqali olingan; bu tadqiqot AQShdagi SLAC.

2005-yilda relyativistik og‘ir ionlar kollayderi RHICda kvark-glyuon plazmasi hosil qilindi.

Faqat glyuonlardan tashkil topgan zarracha (glyubol) nazariy jihatdan bashorat qilingan. Bunday zarrachaning mavjud bo‘lishi mumkin, chunki glyuonlar rang zaryadini olib yuradi va bir-birini tortishi mumkin. Biroq bunday holatlar tezda barqarorroq zarrachalarga parchalanishi, shuningdek, oddiy mezonlar bilan aralashishi mumkin, bu esa ularni aniqlashni nihoyatda qiyinlashtiradi. 2024-yilgacha glyubollar na aniqlangan, na sun’iy ravishda yaratilgan. Ammo 2024-yilda glyubolning ehtimoliy aniqlangani haqida xabar paydo bo‘ldi. Pekin elektron-pozitron kollayderidagi BESIII (Pekin spektrometri III) tajribasi fiziklari glyubol bo‘lishi mumkin bo‘lgan X(2370) rezonansi 2011-yilda J/ψ-mezonlarining parchalanishida foton, ikkita pion (musbat va manfiy zaryadlangan) hamda η′-mezon. Ular J/ψ-mezonining hosil bo‘lishiga oid 10 milliarddan ortiq hodisani tahlil qilib, foton chiqishi va X(2370) rezonansi hosil bo‘lishi bilan kechadigan parchalanishni o‘rgandilar. Keyinchalik bu rezonans ikkita K0
S
-mezon
iga va η′-mezonga parchalanadi (J/ψ-mezonining bunday kanal bo‘yicha parchalanish ehtimoli 0,00131 %). Natijada olimlar X(2370) rezonansi mavjudligini 11,7 standart og‘ishdan yuqori statistik ahamiyat bilan tasdiqladilar va uning massasini taxminan 2395 MeV deb aniqroq belgiladilar; shuningdek, parchalanish kengligini (taxminan 188 MeV) aniqladilar hamda uning spinini, ichki juftligini va zaryad juftligini JPC = 0⁻⁺ sifatida birinchi marta aniqladilar. Olimlar ta’kidlashicha, X(2370) rezonansining bu xususiyatlari eng yengil psevdoskalyar glyubol uchun nazariy bashoratlar bilan yuqori aniqlikda mos keladi. Bu esa mazkur rezonans glyubol ekanini taxmin qilishga asos beradi.

Konfaynment

Glyuonlar rang zaryadini olib yurgani sababli (elektroneytral fotonlardan farqli ravishda), ular kuchli o‘zaro ta’sirlarda qatnashadi. Erkin kvarklar ularni aniqlashga qaratilgan ko‘p yillik urinishlarga qaramay, hozirgacha kuzatilmagan. Glyuonlar bilan ham shunday holat yuzaga kelgan. Biroq Fermilabda statistik jihatdan bitta top-kvarkning hosil bo‘lishi qayd etilgan (uning yashash vaqti bog‘langan holatlar hosil qilish uchun juda qisqa).

Nihoyatda kichik masofalarda, adronlar ichkarisida glyuonlar va kvarklar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir asimptotik erkinlik.

hodisasi tufayli asta-sekin susayadi. Uch tadan ortiq valent kvarkka ega ekzotik adronlar mavjudligiga oid ayrim dalillar bor (qarang: Pentakvark).

Adabiyotlar

Havolalar