Nisbiylikning maxsus nazariyasi (special theory of relativity) yoki maxsus nisbiylik — fazo va vaqt o‘rtasidagi munosabatni bayon qiluvchi fizik nazariyadir. Bu ko‘pincha STR nazariyasi (STR theory) deb ham ataladi. Nisbiylikning maxsus nazariyasi ikki postulatga asoslanadi:
- Fizika qonunlari o‘zgarmas (invariant) bo‘ladi.
- Yorug‘lik manbai qanday bo‘lishidan qat’i nazar, vakuumdagi yorug‘lik tezligi istalgan boshqa makonda ham bir xil bo‘ladi.
Albert Eynshteyn (Albert Einstein) bu nazariyani dastlab 1905-yilda “Harakatlanuvchi jismlarning elektrodinamikasi haqida” (“On the Electrodynamics of Moving Bodies”) asarida taklif qilgan. Maxsus nisbiylik massa–energiya ekvivalentligi (mass-energy equivalence), bir vaqtlilikning nisbiyligi (relativity of simultaneity), uzunlikning qisqarishi (length contraction) va tezlikning universal chegarasi (universal speed limit) kabi oqibatlarni nazarda tutadi. Mutlaq, hamma uchun bir xil bo‘lgan universal vaqt haqidagi an’anaviy tushuncha o‘rnini ma’lumotnoma tizimi (reference frame) va fazodagi joylashuvga bog‘liq bo‘lgan vaqt tushunchasi egallaydi.
Nisbiylik nazariyasida ma’lumotnoma tizimlari (reference frames) juda muhim rol o‘ynaydi. U hodisalarning vaqtini soat yordamida o‘lchash uchun qo‘llaniladi. Hodisa (event) esa ma’lumotnoma tizimiga mos ravishda fazodagi biror joylashuvga ishora qiluvchi yuz berish (occurrence) xolos. Masalan, feyerverkning portlashi (explosion of a fire flower) hodisa sifatida qaralishi mumkin.
Maxsus nisbiylik postulatlari
| NISBIYLIK PRINSIPI (THE PRINCIPLE OF RELATIVITY) |
| “BIR-BIRIGA NISBATAN BIR TEKIS TO‘G‘RI CHIZIQLI SILJISH HARAKATI (UNIFORM TRANSLATORY MOTION) QILAYOTGAN IKKI TIZIMDAN QAYSISIGA HOLAT O‘ZGARISHLARI BOG‘LAB QARALISHIDAN QAT’I NAZAR, O‘ZGARGAN FIZIK TIZIMLARNING HOLATLARI BUNDAN TA’SIRLANMAYDI.” |
| YORUG‘LIK TEZLIGINING O‘ZGARMASLIGI PRINSIPI (THE PRINCIPLE OF INVARIANT LIGHT SPEED) |
| “YORUG‘LIK BO‘SH FAZODA HAR DOIM c DEB BELGILANGAN ANIQ TEZLIK BILAN TARQALADI VA BU TEZLIK NURLANISHNI CHIQARAYOTGAN JISMNING HARAKAT HOLATIGA BOG‘LIQ EMAS.” |
Maxsus nisbiylikning kelib chiqishi faqat shu ikki postulatga bog‘liq emas; bundan tashqari, oldingi tarixdan kelib chiqqan soat (clock) haqidagi qarashlar va izotropiya (isotropy) kabi boshqa omillar ham mavjud.
Nisbiylik va elektromagnetizmni birlashtirish
To‘lqinning tarqalishi (wave propagation) klassik elektromagnetizm doirasidagi nazariy tadqiqotlar jarayonida kashf etilgan. Klassik elektromagnetizm — nazariy fizikaning bir bo‘limi bo‘lib, asosan elektr zaryadlari va tokning o‘zaro bog‘liqligini klassik Nyuton modeli (classical Newtonian model) yordamida o‘rganadi. Bu nazariya maydon kuchlari (field strengths) va tegishli uzunlik masshtablari (relevant length scales) yetarlicha katta bo‘lib, kvant-mexanik (quantum mechanical) ta’sirlar e’tiborga olinmaydigan darajada kichik bo‘lgan holatlarda elektromagnit hodisalarni tushuntirib beradi. Harakatlanuvchi zaryadlarni keng ko‘lamda o‘rganish Liénard–Wiechert potensiali (Liénard–Wiechert potential) tushunchasini shakllantiradi va bu esa maxsus nisbiylik nazariyasining keyingi rivojlanishiga olib keladi.
Ko‘p so‘raladigan savollar – FAQ
Q1
Nisbiylikning maxsus nazariyasini kim ishlab chiqqan?
Albert Eynshteyn nisbiylikning maxsus nazariyasini ishlab chiqqan.
Q2
Energiya va massa o‘zaro almashinuvchanligini ko‘rsatadigan Eynshteyn tenglamasini ayting.
Eynshteyn tenglamasi: E = mc2.
Q3
Yorug‘lik tezligi qaysi harf bilan belgilanadi?
Yorug‘lik tezligi ‘c’ harfi bilan belgilanadi.
Q4
Nyutonning harakatning uchinchi qonunini bayon qiling.
Nyutonning harakatning uchinchi qonuniga ko‘ra: “har qanday ta’sirga (action) teng va qarama-qarshi aks ta’sir (reaction) mavjud”.
Q5
Yorug‘lik vakuumda tarqala oladimi?
Ha, yorug‘lik elektromagnit to‘lqin bo‘lib, vakuumda tarqala oladi.
