Koinot yoshi

WMAPPlanckLIGO
Koinot yoshi t0, mlrd yil13,75 ± 0,1313,799 ± 0,02111,9—15,7
Xabbl doimiysi H0, (km/s)/Mpk71,0 ± 2,567,74 ± 0,4670,0+12
   -8

Koinotning yoshi — vaqt, ya’ni Koinot kengayishi boshlanganidan buyon o‘tgan vaqt.

Hozirgi ilmiy qarashlarga ko‘ra, ΛCDM modeliga muvofiq, Koinotning yoshi 13,799 ± 0,021 milliard yilni tashkil etadi.

Bu holda kuzatuvlar bilan olingan tasdiqlar, bir tomondan, Koinot kengayishi modelining o‘zini va u bashorat qiladigan turli davrlarning boshlanish vaqtlarini tasdiqlashga, ikkinchi tomondan esa eng qadimgi obyektlarning yoshini aniqlashga borib taqaladi (bu yosh kengayish modelidan kelib chiqadigan Koinot yoshidan oshmasligi kerak).

Nazariya

Koinotning yoshi kosmologik parametrlar funksiyasi sifatida

Koinot yoshining hozirgi bahosi Koinotning keng tarqalgan modellaridan biri, ya’ni standart kosmologik ΛCDM modeliga asoslangan. Xususan, ushbu modeldan Koinot yoshi quyidagicha aniqlanishi kelib chiqadi:

t=1H0−1∫01dxxΩΛ+Ωkx−2+Ωdx−3+Ωlx−4,x=aa0

bu yerda H0 — Xabbl doimiysining hozirgi qiymati, a esa masshtab omili.

Koinot rivojlanishining asosiy bosqichlari

Koinot yoshini aniqlashda unda kechgan asosiy jarayonlarni davrlarga ajratish muhim ahamiyatga ega. Hozirda qabul qilingan davrlashtirish quyidagicha:

Kuzatuvlar

Yulduz to‘dalarini kuzatish

Oq mittilar populyatsiyasi sharsimon yulduz to‘dasida — NGC 6397. Ko‘k kvadratlar — geliyli oq mittilar, binafsha doiralar esa uglerod miqdori yuqori bo‘lgan «oddiy» oq mittilar.

Kuzatuv kosmologiyasi uchun sharsimon yulduz to‘dalarining asosiy xususiyati — kichik fazoda bir xil yoshdagi ko‘plab yulduzlar jamlanganidir. Demak, agar to‘da a’zolaridan birigacha bo‘lgan masofa qandaydir usul bilan o‘lchansa, to‘daning boshqa a’zolarigacha bo‘lgan masofalardagi foiz farqi e’tiborga olmasa ham bo‘ladigan darajada kichik bo‘ladi.

To‘dadagi barcha yulduzlarning bir vaqtda shakllangani uning yoshini aniqlash imkonini beradi: yulduzlar evolyutsiyasi nazariyasiga asoslanib, «rang — yulduz kattaligi» diagrammasida izoxronalar, ya’ni massasi turlicha bo‘lgan yulduzlar uchun bir xil yoshni ko‘rsatuvchi egri chiziqlar quriladi. Ularni to‘dadagi yulduzlarning kuzatilgan taqsimoti bilan taqqoslash orqali to‘daning yoshini aniqlash mumkin.

Bu usulning bir qator o‘ziga xos qiyinchiliklari bor. Ularni bartaraf etishga uringan turli guruhlar turli vaqtlarda eng qadimgi yulduz to‘dalari uchun ~8 mlrd yildan ~ 25 mlrd yilgacha bo‘lgan turli yosh qiymatlarini olgan.

Galaktikalarda sharsimon yulduz to‘dalari — galaktikalarning qadimiy sferik quyi tizimiga kiruvchi to‘dalar — massasi nisbatan kichik, evolyutsiyaning kech bosqichiga yetgan qizil gigantlarning qoldiqlari bo‘lgan ko‘plab oq mittilarni o‘z ichiga oladi. Oq mittilarda o‘z termoyadro energiyasi manbalari yo‘q; ular faqat zaxiradagi issiqlikni nurlantirish hisobiga yorug‘lik chiqaradi. Oq mittilarning ajdod yulduzlari massasi taxminan bir xil bo‘ladi, demak, haroratning vaqtga bog‘liqligi ham deyarli bir xil. Oq mittining spektri orqali uning hozirgi absolyut yulduz kattaligini aniqlab, sovish jarayonida vaqt va yorqinlik o‘rtasidagi bog‘liqlikni bilgan holda, mitti yulduz yoshini hisoblash mumkin.

Biroq bu yondashuv katta texnik qiyinchiliklar bilan bog‘liq: oq mittilar nihoyatda xira obyektlar bo‘lib, ularni kuzatish uchun juda sezgir asboblar zarur. Hozircha bu vazifani bajarish mumkin bo‘lgan birinchi va yagona teleskop — Xabbl kosmik teleskopi. U bilan ishlagan guruh ma’lumotlariga ko‘ra, eng qadimgi yulduz to‘dasining yoshi: 12,7±0,7 mlrd yilni tashkil etadi, biroq bu natija bahsli. E’tiroz bildiruvchilar qo‘shimcha xatolik manbalari hisobga olinmaganini ta’kidlaydi; ularning bahosi 12,4−1,5+1,8 mlrd yil.

Evolyutsiyaga uchramagan obyektlarni kuzatish

NGC 1705 — BCDG turidagi galaktika

Asosan birlamchi moddadan tashkil topgan obyektlar ichki evolyutsiyasining nihoyatda sekin kechishi tufayli hozirgi kungacha saqlanib qolgan. Bu esa elementlarning dastlabki kimyoviy tarkibini o‘rganish, shuningdek, tafsilotlarga chuqur kirmasdan va laboratoriya qonunlariga tayanib yadro fizikasi asosida bunday obyektlarning yoshini baholash imkonini beradi. Bu baho butun Koinot yoshining quyi chegarasini belgilaydi.

Bunday obyektlarga metalliligi past, massasi kichik yulduzlar (G turidagi mitti yulduzlar deb ataladi), metalliligi past HII sohalari, shuningdek, BCDG sinfiga mansub mitti noto‘g‘ri shaklli galaktikalar (ko‘k ixcham mitti galaktika — Blue Compact Dwarf Galaxy) kiradi.

Hozirgi ilmiy qarashlarga ko‘ra, birlamchi nukleosintez jarayonida litiy hosil bo‘lishi kerak edi. Bu elementning o‘ziga xos xususiyati shundaki, uning ishtirokidagi yadro reaksiyalari (kosmik miqyosda) unchalik yuqori bo‘lmagan haroratlarda boshlanadi. Yulduzlar evolyutsiyasi davomida dastlabki litiy deyarli to‘liq qayta ishlanib ketishi kerak edi. U faqat II tur yulduzlar populyatsiyasiga mansub massiv yulduzlarda saqlanib qolishi mumkin. Bunday yulduzlarning atmosferasi tinch, konvektiv bo‘lmagan bo‘ladi. Shu sababli litiy yulduz sirtida saqlanib qoladi va yulduzning ichki, harorati yuqoriroq qatlamlarida yonib ketish xavfi bo‘lmaydi.

O‘lchovlar davomida bunday yulduzlarning aksariyatida litiy miqdori quyidagicha ekani aniqlandi:

A(Li)=12+log⁡(Li/H)=2,12.

Biroq litiy miqdori ancha past bo‘lgan bir qator yulduzlar, jumladan, metalliligi nihoyatda past yulduzlar ham mavjud. Buning sababi hozircha to‘liq aniqlanmagan, ammo bunga yulduz atmosferasidagi jarayonlar sabab bo‘lishi mumkin, degan taxmin bor.

II tur yulduzlar populyatsiyasiga mansub CS31082-001 yulduzining atmosferasida toriy va uranning spektr chiziqlari aniqlanib, konsentratsiyalari o‘lchandi. Bu ikki elementning yarim yemirilish davri turlicha, shu sababli vaqt o‘tishi bilan ularning o‘zaro nisbati o‘zgaradi. Agar dastlabki miqdorlar nisbatini qandaydir usul bilan baholash mumkin bo‘lsa, yulduz yoshini aniqlash mumkin. Buni ikki yo‘l bilan amalga oshirish mumkin: laboratoriya o‘lchovlari va Quyosh kuzatuvlari bilan tasdiqlangan r-jarayonlar nazariyasidan foydalanish orqali; yoki radioaktiv parchalanish tufayli konsentratsiyalar o‘zgarishi egri chizig‘ini Galaktikaning kimyoviy evolyutsiyasi natijasida yosh yulduzlar atmosferasidagi toriy va uran miqdori o‘zgarishini ifodalovchi egri chiziq bilan kesishish nuqtasini topish orqali. Har ikki usul o‘xshash natijalar berdi: birinchi usulda 15,5±3,2 mlrd yil, 14,5+2,2−2,8ikkinchi usulda esa

Metalliligi past BCDG galaktikalari (ulardan jami ~10 tasi ma’lum) va HII sohalari dastlabki geliy miqdori haqida ma’lumot beruvchi manbalardir. Har bir obyekt spektridan metallilik darajasi (Z) va geliy (He) konsentratsiyasi (Y) aniqlanadi. Y−Z diagrammasini ma’lum usul bilan Z=0 gacha ekstrapolyatsiya qilish orqali dastlabki geliy miqdori baholanadi.

Yp qiymati kuzatuvchilar guruhiga va kuzatuvlar davriga qarab farq qiladi. Masalan, bu sohadagi eng nufuzli mutaxassislardan tashkil topgan bir guruh — Izotov va Tuan — p=0,245±0,004 qiymatini BCDG galaktikalari uchun olishgan; HII sohalari bo‘yicha esa hozircha (2010-yil holatiga ko‘ra) Yp=0,2565±0,006 qiymatiga kelishgan. Peymbert boshchiligidagi boshqa bir nufuzli guruh (Peimbert) ham turli Yp qiymatlarini 0,228±0,007 dan 0,251±0,006 gacha olgan.

Manbalar