Kuch — bir jismning boshqa jism bilan o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladigan itarish yoki tortish ta’siridir. Kuchsiz hech narsani harakatga keltirib, to‘xtatib yoki yo‘nalishini o‘zgartirib bo‘lmaydi. Kuch — ikki fizik jism o‘rtasidagi yoki jism bilan uning muhiti o‘rtasidagi miqdoriy o‘zaro ta’sirdir. Tabiatda kuchlarning turli xil turlari mavjud.
Jismning holati sokinlik yoki harakat holatida bo‘lishi mumkin. Uning vaziyati faqat unga itarish yoki tortish ta’siri ko‘rsatilgandagina o‘zgaradi. Jismga tashqaridan qo‘llanadigan va uning harakat holatini o‘zgartiradigan itarish yoki tortish ta’siri kuch deb ataladi. Bu kuch turli xil bo‘lishi mumkin. Ular quyida keltirilgan.
Kuchlarning turli turlari
Kuch — har qanday jismning harakat holatini yoki o‘lchamlarini o‘zgartira oladigan fizik sababdir. Kuchlarning turli turlari quyida keltirilgan:
Kontakt kuchlar
Kontakt kuchlar — jismga bevosita ta’sir ko‘rsatganimizda yuzaga keladigan kuchlardir. Kontakt kuchlar quyidagicha tasniflanadi:
| Prujina kuchi |
| Qo‘llanilgan kuch |
| Havo qarshilik kuchi |
| Normal kuch |
| Kuchlanish kuchi |
| Ishqalanish kuchi |
Kontaktsiz kuchlar
Kontaktsiz kuchlar — masofadan turib ta’sir qiladigan kuchlardir. Kontaktsiz kuchlar quyidagicha tasniflanadi:
| Elektromagnit kuch |
| Gravitatsion kuch |
| Yadro kuchi |
Prujina kuchi
Bu kuch molekulalarning siljishiga qarama-qarshi yo‘nalishda ta’sir qiladi. Masalan, prujina yoki elastik rezina tasma va boshqalarda kuzatiladi.
Qo‘llanilgan kuch
Mushaklarimiz orqali qo‘llanadigan kuch qo‘llanilgan kuch deb ataladi. U mushak kuchi deb ham yuritiladi. Masalan, qutini itarish yoki to‘pni tepish.
Havo qarshilik kuchi
Gaz tomonidan jismga uning harakatiga qarama-qarshi yo‘nalishda ta’sir qiladigan kuch havo qarshilik kuchi deb ataladi. Bunga parashyutchi yoki tog‘dan chang‘ida tushayotgan sportchi sezadigan kuchlar misol bo‘ladi.
Normal kuch
Normal kuch ikki sirt bir-biri bilan kontaktda bo‘lganda ta’sir qiladigan kuchdir. Bu kuch sirtga perpendikulyar bo‘lib, sirtdan tashqariga yo‘nalgan holda ta’sir qiladi. Masalan, stol ustida turgan quti.
Kuchlanish kuchi
Bu turdagi kuch biror jismni ushlab turgan arqon yoki ipda yuzaga keladi. Kuchlanish kuchi har doim tortish kuchidir, itarish kuchi emas. Kuchlanish kuchi butun arqon yoki kabel bo‘ylab bir xil bo‘ladi. Masalan, ip yordamida osilib turgan to‘p.
Ishqalanish kuchi
Ishqalanish kuchi sirt ustidagi jismlar shu sirtga nisbatan harakatlanishga uringanda ta’sir qiladi. Masalan, quti stol ustida sirpantirilganda.
Elektromagnit kuch
Bu atomlar va molekulalar o‘rtasidagi magnit hamda elektr o‘zaro ta’sirlar bo‘lib, ular qattiq jismlarning bog‘lanishi va tuzilishini belgilashga yordam beradi. Masalan, magnitda qutblar bir-birini tortadi.
Gravitatsion kuch
Gravitatsion kuch moddaning mavjudligi tufayli jismlar o‘rtasida ta’sir qiladigan kuch sifatida ta’riflanadi. Masalan, Yerning jismlarga ta’sir qiluvchi tortish kuchi. U quyidagicha beriladi:
Yadro kuchi
Yadrodagi zarralarning bog‘lanishi uchun javobgar bo‘lgan kuch yadro kuchi deb ataladi. Masalan, radioaktiv parchalanishga olib keladigan kuchlar.
Muvozanatlashgan kuch
Ikki kuch qarama-qarshi yo‘nalishda ta’sir qilib, ularning kattaligi teng bo‘lsa, bunday kuchlar muvozanatlashgan kuch deb ataladi. Jism harakatlanmayotgan holatda unga teng va qarama-qarshi kuchlar birgalikda ta’sir qilsa, u muvozanat holatida deyiladi.
Muvozanatlashmagan kuch
Muvozanatlashmagan kuch — jismga ta’sir qilayotgan ikki kuchning kattaligi teng bo‘lmaganda yuzaga keladigan holat sifatida ta’riflanadi.
Ko‘p so‘raladigan savollar — FAQs
Q1
Kuch nima?
Kuch — bir jismning boshqa jism bilan o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladigan itarish yoki tortish ta’siridir. Kuchsiz hech narsani harakatga keltirib, to‘xtatib yoki o‘zgartirib bo‘lmaydi. Kuch — ikki fizik jism o‘rtasidagi yoki jism bilan uning muhiti o‘rtasidagi miqdoriy o‘zaro ta’sirdir.
Q2
Normal kuch nima?
Normal kuch ikki sirt bir-biri bilan kontaktda bo‘lganda ta’sir qiladigan kuchdir. Bu kuch sirtga perpendikulyar bo‘lib, sirtdan tashqariga yo‘nalgan holda ta’sir qiladi. Masalan, stol ustida turgan quti.
Q3
Kontakt kuchlarga ta’rif bering.
Kontakt kuchlar — ikki xil jism o‘rtasidagi bevosita kontakt natijasida yuzaga keladigan kuchlardir.
Q4
Kontaktsiz kuch nima?
Kontaktsiz kuch — bir jismga u bilan bevosita kontaktda bo‘lmagan boshqa jism tomonidan ta’sir qiladigan kuchdir. Kontaktsiz kuchlar jismlar o‘rtasida fizik kontakt bo‘lmaganda yoki kuch bevosita tegmasdan qo‘llanganda namoyon bo‘ladi.
Q5
Kuchlanish kuchi nima?
Bu turdagi kuch biror jismni ushlab turgan arqon yoki ipda yuzaga keladi. Kuchlanish kuchi har doim tortish kuchidir, itarish kuchi emas. Kuchlanish kuchi butun kabel bo‘ylab bir xil bo‘ladi. Masalan, ip yordamida osilib turgan to‘p.
