Yer atmosferasi haqida

Atmosferaning tuzilishi

Yer atmosferasi (qadimgi yunoncha ἀτμός — bug‘ va σφαῖρα — shar) — gazli qobiq bo‘lib, u Yersayyorasini o‘rab turadi va geosferalardanbiri hisoblanadi. Uning ichki chegarasi gidrosferani va qisman Yer po‘stini qoplaydi, tashqi qismi esa Yer atrofidagi kosmik fazoga asta-sekin tutashadi.

Bir qator fizika va kimyobo‘limlari atmosferanio‘rganadi; ular umumiy nom bilan atmosfera fizikasideb ataladi. Atmosfera holati Yer yuzasidagi ob-havo va iqlimni belgilaydi. Ob-havoni meteorologiya, iqlim va uning o‘zgarishlarini esa iqlimshunoslik o‘rganadi.

Atmosferaning chegarasi

Yer bilan birga yaxlit holda aylanadigan gaz muhiti joylashgan hudud atmosfera deb hisoblanadi. Atmosfera sayyoralararo fazoga asta-sekin, ekzosferadao‘tadi. Ekzosfera Yer yuzasidan 500—1000 km balandlikda boshlanadi.

Bu borada Xalqaro aviatsiya federatsiyasiatmosfera bilan kosmos o‘rtasidagi chegarani Karman chizig‘ideb belgilaydi; chiziq 100 km balandlikda joylashgan. Undan yuqorida aviatsiya parvozlarini amalga oshirish mutlaqo imkonsiz bo‘ladi. NASA atmosfera chegarasi sifatida 122 kilometr (400 000 fut) balandlikni qabul qiladi. Shu balandlikda Yerga qaytayotgan «shattllar» dvigatellar yordamida manevr qilishdan aerodinamik manevrga o‘tgan.

Yer atmosferasi ( Xalqaro kosmik stansiyadanolingan surat, 2006). Katta balandliklarda atmosfera shu qadar siyraklashadiki, uning mavjudligini e’tiborga olmasa ham bo‘ladi.

Fizik xossalari

Atmosferadagi havoning umumiy massasi — (5,1—5,3)⋅1018 kg. Shundan quruq havo massasi (5,1352 ± 0,0003)⋅1018 kg, suv bug‘larining o‘rtacha umumiy massasi esa 1,27⋅1016 kg ni tashkil qiladi.

Toza quruq havoning molyar massasi 28,966 g/molni tashkil etadi; dengiz sathidagi havo zichligi taxminan 1,2 kg/m3. Dengiz sathidagi bosim 0 °C haroratda 101,325 kPa; kritik harorat — −140,7 °C (~ 132,4 K); kritik bosim — 3,7 MPa; CP 0 °C da — 1,0048⋅103 J/(kg·K), CV — 0,7159⋅103 J/(kg·K) (0 °C da). Havoning suvdagi eruvchanligi (massa bo‘yicha) 0 °C da — 0,0036 %, 25 °C da — 0,0023 %.

«normal sharoitlar» deb Yer yuzasi yaqinida quyidagilar qabul qilingan: zichlik 1,225 kg/m3, barometrik bosim 101,325 kPa, harorat +15 °C, namlik 0 %. Bu shartli ko‘rsatkichlar faqat muhandislik nuqtayi nazaridan ahamiyatga ega.

Tarkibi

Yer atmosferasi ikkita jarayon natijasida vujudga kelgan: Yerga tushgan kosmik jismlar moddasining bug‘lanishi hamda vulqon otilishlarida gazlarning ajralib chiqishi (Yer mantiyasining gazsizlanishi). Okeanlar shakllanib, biosfera paydo bo‘lishi bilan atmosfera suv, o‘simliklar, hayvonlar hamda tuproq va botqoqliklardagi ularning parchalanish mahsulotlari bilan gaz almashinuvi ta’sirida o‘zgargan.

Quruq havoning tarkibi

Hozirgi vaqtda Yer atmosferasi asosan gazlar va turli aralashmalardan (chang, suv tomchilari, muz kristallari, dengiz tuzlari, yonish mahsulotlari) iborat.

Atmosferani tashkil etuvchi gazlarning konsentratsiyasi suv (HA2O) va karbonat angidrid (COA2) bundan mustasno, deyarli o‘zgarmaydi. Karbonat angidrid konsentratsiyasi XX asr o‘rtalaridan beri ortib bormoqda .

Quruq havoning tarkibi
GazHajm bo‘yicha
miqdori, %
Massa bo‘yicha
miqdori, %
Azot78,0875,51
Kislorod20,9523,14
Argon0,9341,29
Karbonat angidrid0,034 — 0,0420,052
Neon1,818⋅10−31,27⋅10−3
Geliy5,24⋅10−47,2⋅10−5
Metan1,7⋅10−4 — 2⋅10−40,95⋅10−4
Kripton1,14⋅10−42,9⋅10−4
Vodorod5⋅10−53,5⋅10−6
Ksenon8,7⋅10−63,6⋅10−5

Atmosferadagi suv miqdori (suv bug‘i ko‘rinishida) hajm bo‘yicha 0,2 % dan 2,5 % gacha o‘zgaradi va asosan geografik kenglikka bog‘liq.

Jadvalda ko‘rsatilgan gazlardan tashqari, atmosferada NA2O va boshqa azot oksidlari (NOA2, NO), propan va boshqa uglevodorodlar, OA3, ClA2, SOA2, NHA3, CO, HCl, HF, HBr, HI, shuningdek, Hg, IA2, BrA2bug‘lari va juda oz miqdorda boshqa ko‘plab gazlar mavjud. Troposferada doim ko‘p miqdorda muallaq qattiq va suyuq zarrachalar (aerozol) bo‘ladi. Yer atmosferasida juda kam uchraydigan gazlardan biri — Rn.

Atmosferaning tuzilishi

Yer atmosferasining kunduzgi va tungi holati
Atmosferadagi zichlik, bosim, tovush tezligi va haroratning balandlikka standart bog‘liqligi, shuningdek 100 km balandlikkacha turli obyektlarning taxminiy balandliklari. Grafiklar ma’lumotlar asosida tuzilgan.

Atmosferaning chegara qatlami

Troposferaning quyi qatlami (qalinligi 1—2 km). Unda Yer yuzasining holati va xususiyatlari atmosfera dinamikasiga bevosita ta’sir qiladi.

Troposfera

Uning yuqori chegarasi balandligi qutbiy kengliklarda 8—10 km, mo‘tadil kengliklarda 10—12 km, tropik kengliklarda 16—18 km ni tashkil etadi; qishda yozdagiga qaraganda pastroq bo‘ladi.
Atmosferaning quyi, asosiy qatlami atmosfera havosi umumiy massasining 80 % dan ko‘prog‘ini va atmosferadagi suv bug‘ining qariyb 90 % ini o‘z ichiga oladi. Troposferada turbulentlik va konveksiyakuchli rivojlangan, shu yerda bulutlarhosil bo‘ladi, siklonlar va antisiklonlarshakllanadi. Balandlik oshgan sari harorat o‘rtacha vertikal gradiyent bo‘yicha 0,65°/100 metrga pasayadi.

Tropopauza

Troposferadan stratosferaga o‘tish qatlami. Atmosferaning bu qatlamida balandlik oshishi bilan havo haroratining pasayishi to‘xtaydi.

Stratosfera

Atmosferaning 11 dan 50 km gacha balandlikda joylashgan qatlami. 11—25 km qatlamda (stratosferaning quyi qismi) harorat juda kam o‘zgaradi, 25—40 km qatlamda esa −56,5 dan +0,8 °C gacha ko‘tariladi (stratosferaning yuqori qismi yoki inversiyahududi). Taxminan 40 km balandlikda harorat 273 K (deyarli 0 °C) ga yetgach, qariyb 55 km balandlikkacha o‘zgarmay qoladi. Harorat doimiy bo‘ladigan bu hudud stratopauza deb ataladi va stratosfera bilan mezosferao‘rtasidagi chegara hisoblanadi. XIX asr o‘rtalarida Yer atmosferasi 12 km (6 ming tuaz) balandlikda tugaydi, deb hisoblashgan («Havo sharida besh hafta», 13-bob). Stratosferada ozon qatlamijoylashgan bo‘lib, u Yerni ultrabinafsha nurlanishdan himoya qiladi.

Stratopauza

Stratosfera va mezosfera o‘rtasidagi chegara qatlam. Haroratning vertikal taqsimotida bu yerda maksimum (taxminan 0 °C) kuzatiladi.

Mezosfera

Yer atmosferasi

Mezosfera 50-55 km balandlikda boshlanib, 80—100 km gacha cho‘ziladi; mezosfera chegaralarining aniq balandligi geografik kenglik va yil fasliga bog‘liq. Balandlik oshgan sari harorat o‘rtacha (0,25—0,3)°/100 m vertikal gradiyent bilan pasayadi. Asosiy energetik jarayon nurlanish orqali issiqlik almashinuvidir. Murakkab fotokimyoviy jarayonlarda erkin radikallar, tebranma qo‘zg‘algan molekulalar va boshqalar ishtirok etishi atmosferaning nur sochishiga sabab bo‘ladi.

Mezopauza

Mezosfera bilan termosfera o‘rtasidagi o‘tish qatlami. Haroratning vertikal taqsimotida bu yerda minimum (taxminan −90 °C) kuzatiladi.

Karman chizig‘i

Yer atmosferasi va kosmos o‘rtasidagi shartli chegara sifatida qabul qilingan dengiz sathidan hisoblangan balandlik. Xalqaro aviatsiya federatsiyasi (FAI)ta’rifiga ko‘ra, Karman chizig‘i dengiz sathidan 100 km balandlikda joylashgan.

Termosfera

Yuqori chegarasi taxminan 800 km. Harorat 200—300 km balandlikkacha ortib, taxminan 1500 K ga yetadi va undan yuqorida deyarli o‘zgarmaydi. Quyosh radiatsiyasi va kosmik nurlanish ta’sirida havo ionlashadi («qutb yog‘dulari»); ionosferaning asosiy qismlari termosfera ichida joylashgan. 300 km dan yuqorida atomar kislorod ustunlik qiladi. Termosferaning yuqori chegarasi ko‘p jihatdan Quyoshning ayni paytdagi faolligigabog‘liq. Faollik past bo‘lgan davrlarda, masalan, 2008—2009-yillarda, ushbu qatlam sezilarli darajada kichrayadi.

Termopauza

Termosferaning yuqorisiga tutashgan atmosfera hududi. Bu yerda Quyosh nurlanishining yutilishi juda oz va harorat balandlikka qarab deyarli o‘zgarmaydi.

Ekzosfera (tarqalish sohasi)

120 km balandlikkacha bo‘lgan atmosfera qatlamlari

Ekzosfera — tarqalish zonasi, termosferaning 500—1000 km dan yuqorida joylashgan tashqi qismi (Quyosh faolligiga qarab). Ekzosferadagi gaz nihoyatda siyrak va uning zarrachalari shu yerdan sayyoralararo fazoga chiqib ketadi (dissipatsiya).

100 km balandlikkacha atmosfera gazlarning bir jinsli va yaxshi aralashgan aralashmasidir. Yuqoriroq qatlamlarda gazlarning balandlik bo‘yicha taqsimoti ularning molekulyar massasiga bog‘liq: Yer yuzasidan uzoqlashgan sari og‘irroq gazlar konsentratsiyasi tezroq kamayadi. Gaz zichligi kamayishi tufayli harorat stratosferadagi 0 °C dan mezosferadagi minus 110 °C gacha pasayadi. Biroq 200—250 km balandlikda alohida zarrachalarning kinetik energiyasi ~ 150 °C haroratga mos keladi. 200 km dan yuqorida gazlarning harorati va zichligi vaqt va makonda sezilarli tebranadi.

Taxminan 2000—3500 km balandlikda ekzosfera asta-sekin yaqin kosmik vakuumdeb ataladigan hududga o‘tadi. Bu hududda, asosan, vodorod atomlaridan iborat siyrak sayyoralararo gaz zarrachalari mavjud. Ammo bu gaz sayyoralararo moddaning faqat bir qismidir. Qolgan qismini kometa va meteor kelib chiqishiga ega changsimon zarrachalar tashkil etadi. Juda siyrak chang zarrachalaridan tashqari, bu fazoga Quyosh va galaktikadan keluvchi elektromagnit hamda korpuskulyar nurlanish ham kirib boradi.

Kosmik apparat SOHO bortidagi SWAN asbobi ma’lumotlarining tahlili Yer ekzosferasining eng tashqi qismi (geokorona) taxminan Yerning 100 radiusigacha yoki qariyb 640 ming km gacha cho‘zilishini, ya’ni Oy orbitasidan ham ancha uzoqqa yetib borishini ko‘rsatdi.

Umumiy tavsif

Atmosfera massasining taxminan 80 % i troposfera, 20 % i stratosfera hissasiga to‘g‘ri keladi; mezosfera massasi atmosfera umumiy massasining 0,3 % idan, termosfera massasi esa 0,05 % idan oshmaydi.

Elektr xususiyatlariga ko‘ra atmosfera ikki qismga ajratiladi: neytrosfera va ionosfera.

Gaz tarkibiga ko‘ra atmosfera ikki qismga bo‘linadi: gomosfera va geterosfera. Geterosfera — bu gravitatsiya gazlarning ajralishiga ta’sir qiladigan hududdir, chunki bunday balandlikda ularning aralashishi juda sust. Shuning uchun geterosfera tarkibi o‘zgaruvchandir. Uning ostida tarkibi yaxshi aralashgan, bir jinsli atmosfera qismi joylashgan bo‘lib, u gomosferadeb ataladi. Bu qatlamlar orasidagi chegara turbopauzadeb atalib, taxminan 120 km balandlikda joylashgan.

Atmosferaning boshqa xossalari va inson organizmiga ta’siri

Dengiz sathidan 5 km balandlikdayoq tayyorgarlik ko‘rmagan odamda kislorod yetishmovchiligi paydo bo‘ladi va moslashuvsiz uning ish qobiliyati sezilarli pasayadi. Atmosferaning fiziologik zonasi shu yerda tugaydi. 9 km balandlikda odamning nafas olishi imkonsiz bo‘lib qoladi, garchi atmosfera taxminan 115 km balandlikkacha kislorod saqlasa ham.

Atmosfera bizni nafas olish uchun zarur kislorod bilan ta’minlaydi. Biroq balandlik oshgani sari atmosferaning umumiy bosimi va unga mos ravishda kislorodning parsial bosimi ham pasayadi.

Odamning o‘pkasida doim taxminan 3 l alveolyar havo bo‘ladi. Parsial bosim normal atmosfera bosimida alveolyar havodagi kislorod uchun 110 mm sim. ust., karbonat angidrid bosimi — 40 mm sim. ust., suv bug‘ining bosimi esa 47 mm sim. ust. ni tashkil etadi. Balandlik oshganda kislorod bosimi kamayadi, o‘pkadagi suv bug‘i va karbonat angidridning umumiy bosimi esa deyarli o‘zgarmas — taxminan 87 mm sim. ust. bo‘lib qoladi. Tashqi havo bosimi shu qiymatga tenglashganda o‘pkaga kislorod kirishi butunlay to‘xtaydi.

Inson fiziologiyasi nuqtayi nazaridan «kosmos» taxminan 19—20 km balandlikdayoq boshlanadi. Bu balandlikda atmosfera bosimi 47 mm sim. ust. gacha tushadi, suvning qaynash harorati esa tana haroratiga — 36,6 °C ga tenglashadi. Natijada inson organizmidagi suv va to‘qimalararo suyuqlik qaynay boshlaydi. Bu balandliklarda germetik kabinadan tashqarida o‘lim deyarli bir zumda yuz beradi.

Havoning zich qatlamlari — troposfera va stratosfera — bizni radiatsiyaning zararli ta’siridan himoya qiladi. Havo yetarlicha siyraklashgan, 36 km dan yuqori balandliklarda organizmga ionlashtiruvchi radiatsiya — birlamchi kosmik nurlar kuchli ta’sir qiladi; 40 km dan yuqorida esa Quyosh spektrining inson uchun xavfli ultrabinafsha qismi ta’sir ko‘rsatadi.

Yer yuzasidan tobora yuqoriga ko‘tarilgan sari atmosferaning quyi qatlamlarida kuzatiladigan odatiy hodisalar — tovushning tarqalishi, aerodinamik ko‘tarish kuchi va qarshilikning yuzaga kelishi, issiqlikning konveksiya orqali uzatilishi va boshqalar asta-sekin zaiflashadi, keyin esa butunlay yo‘qoladi.

Siyrak havo qatlamlarida tovushning tarqalishi imkonsiz bo‘ladi. 60—90 km balandlikkacha boshqariladigan aerodinamik parvoz uchun havoning qarshilik va ko‘tarish kuchidan foydalanish mumkin. Biroq 100—130 km dan boshlab har bir uchuvchiga tanish bo‘lgan Max soni va tovush to‘sig‘i tushunchalari o‘z ma’nosini yo‘qotadi: shu yerda shartli Karman chizig‘io‘tadi. Undan keyin faqat reaktiv kuchlar yordamida boshqarish mumkin bo‘lgan sof ballistik parvoz sohasi boshlanadi.

100 km dan yuqorida atmosfera yana bir muhim xususiyatini — konveksiya (ya’ni havo aralashishi) orqali issiqlik energiyasini yutish, o‘tkazish va uzatish qobiliyatini ham yo‘qotadi. Bu orbital kosmik stansiyaning turli uskuna va jihozlari tashqaridan samolyotlardagidek havo oqimi va havo radiatorlari yordamida soviy olmasligini anglatadi. Bunday balandlikda, umuman kosmosda bo‘lgani kabi, issiqlik uzatishning yagona usuli issiqlik nurlanishidir.

Atmosferaning shakllanish tarixi

Eng keng tarqalgan nazariyaga ko‘ra, Yer atmosferasi o‘z tarixi davomida tarkibi jihatidan uch xil bosqichdan o‘tgan:

  • Dastlab « birlamchi atmosfera» deb ataluvchi qatlam sayyoralararo fazodan tutib qolingan yengil gazlardan (vodorod va geliy) iborat bo‘lgan.
  • Keyingi bosqichda faol vulqonizm atmosferani vodoroddan tashqari boshqa gazlar (karbonat angidrid, ammiak, suv bug‘i) bilan ham boyitgan. Shu tariqa ikkilamchi atmosferashakllangan. Bu atmosfera qaytaruvchi xususiyatga ega bo‘lgan. Keyinchalik atmosferaning shakllanishini quyidagi omillar belgilagan: yengil gazlar (vodorod va geliy)ning sayyoralararo fazoga chiqib ketishi hamda ultrabinafsha nurlanish, momaqaldiroq razryadlari va boshqa omillar ta’sirida atmosferada ro‘y bergan kimyoviy reaksiyalar.
  • Bu omillar asta-sekin uchlamchi atmosferashakllanishiga olib kelgan. Unda vodorod miqdori ancha kam, azot va karbonat angidrid esa sezilarli darajada ko‘p bo‘lgan (ular ammiak va uglevodorodlardan kimyoviy reaksiyalar natijasida hosil bo‘lgan).

Birlamchi atmosfera

Birlamchi atmosfera Quyosh tumanligi gazlaridan, avvalo, vodoroddaniborat bo‘lgan. Ehtimol, unda oddiy gidridlar ham bo‘lgan. Bunday moddalar hozir sayyoralar, jumladan gaz gigantlari (Yupiter va Saturn) — atmosferalarida uchraydi: suv bug‘i, metan va ammiak.

Ikkilamchi atmosfera

Gazlarning vulqonizmnatijasida ajralib chiqishi, shuningdek kechki kuchli bombardimon davrida Yerga asteroidlartushishi natijasida hosil bo‘lgan gazlar asosan azot, karbonat angidrid va inert gazlardaniborat atmosferani shakllantirdi. Ajralgan karbonat angidridning katta qismi suvda erib, Yer po‘sti jinslarining nurashi natijasida ajralgan kalsiy va magniy kabi metallar bilan reaksiyaga kirishgan. Bunda karbonatlar hosil bo‘lib, cho‘kindi sifatida to‘plangan. Suv bilan bog‘liq, yoshi 3,8 milliard yil bo‘lgan cho‘kindilar topilgan.

Taxminan 3,4 milliard yil avval azot o‘sha davrdagi barqaror «ikkinchi atmosfera»ning asosiy qismini tashkil etgan. Atmosfera tarixining ilk davrlaridayoq hayotning ta’sirini hisobga olish kerak, chunki dastlabki hayot shakllarining izlari 3,5 milliard yil avvalga borib taqaladi. Ilk Quyosh bugungiga qaraganda 30% kamroq nurlanish chiqargan bo‘lsa, o‘sha vaqtda Yer suyuq suv va hayot uchun yetarlicha iliq iqlimni qanday saqlab qolgan? Bu jumboq fanda quyidagi nom bilan ma’lum: «xira yosh Quyosh paradoksi».

Biroq geologik ma’lumotlar Yerning dastlabki tarixida, taxminan 2,4 milliard yil oldingi bitta sovuq muzlik davridan tashqari, uning yuzasi doim nisbatan iliq bo‘lganini ko‘rsatadi. Kechki arxey davrida, aftidan, fotosintez qiluvchi sianobakteriyalar hosil qilgan kislorodli atmosfera rivojlana boshlagan (qarang: Kislorod falokati). Ushbu bakteriyalar toshqotgan stromatolitlar ko‘rinishida topilgan bo‘lib, ularning yoshi 2,7 mlrd yil. Uglerodning izotop tarkibi (barqaror izotoplar nisbati (Stable isotope ratio)) hozirgiga o‘xshash sharoitlar mavjud bo‘lganini va uglerodning geokimyoviy aylanishi bilan bog‘liq asosiy xususiyatlar 4 milliard yil avval shakllanganini ishonchli ko‘rsatadi.

Gabondagi taxminan 2,15–2,08 milliard yil oldingi qadimgi cho‘kindilar Yerning kislorod bilan boyish jarayoni o‘zgaruvchan kechganini ko‘rsatadi. Bu tebranishlarga, ehtimol, Lomagundi izotop anomaliyasi sabab bo‘lgan.

Azot

Ko‘p miqdordagi azotning NA2 hosil bo‘lishiga ammiak-vodorod atmosferasining molekulyar kislorod ta’sirida oksidlanishi sabab bo‘lgan. Ushbu kislorod OA2taxminan 3 milliard yil avval fotosintez natijasida sayyora yuzasidan atmosferaga ajrala boshlagan. Azot NA2 nitratlar va boshqa azotli birikmalarning denitrifikatsiyasi natijasida ham atmosferaga ajraladi. Yuqori qatlamlarda azot ozon ta’sirida NO gacha oksidlanadi.

Azot NA2 faqat maxsus sharoitlarda (masalan, chaqmoq razryadi paytida) reaksiyaga kirishadi. Molekulyar azotning elektr razryadlari paytida ozon ta’sirida oz miqdorda oksidlanishidan azotli o‘g‘itlar ishlab chiqarishda foydalaniladi. Azotni kam energiya sarflab oksidlash va biologik faol shaklga o‘tkazish qobiliyatiga sianobakteriyalar (ko‘k-yashil suvo‘tlar) hamda dukkakli o‘simliklar bilan rizobial simbioz hosil qiladigan tugunak bakteriyalari ega. Bunday dukkakli o‘simliklar samarali sideratlar — tuproqni holdan toydirmay, tabiiy o‘g‘itlar bilan boyitadigan o‘simliklar bo‘lishi mumkin.

Kislorod

Yerda tirik organizmlarpaydo bo‘lib, fotosintezjarayoni natijasida atmosfera tarkibi tubdan o‘zgara boshlagan: bu jarayonda kislorod ajralib, karbonat angidrid yutiladi. Dastlab kislorod qaytarilgan birikmalar — ammiak, uglevodorodlar va okeanlarda mavjud bo‘lgan temirningikki valentli shakli hamda boshqa moddalarning oksidlanishiga sarflangan. Bu bosqich tugagach, atmosferadagi kislorod miqdori ortib borgan. Asta-sekin oksidlovchi xususiyatga ega hozirgi atmosfera shakllangan. Bu jarayon atmosfera, litosfera va biosferadajarayonlarda keskin va jiddiy o‘zgarishlarga sabab bo‘lgani uchun bu hodisa quyidagicha nomlangan: Kislorod falokati.

Butun Fanerozoy davomida atmosfera tarkibi va kislorod miqdori o‘zgarib turgan. Bu o‘zgarishlar, avvalo, organik cho‘kindi jinslarning to‘planish tezligi bilan bog‘liq bo‘lgan. Masalan, ko‘mir hosil bo‘lishi kuchaygan davrlarda atmosferadagi kislorod miqdori hozirgidan sezilarli darajada yuqori bo‘lgan ko‘rinadi.

Karbonat angidrid

Atmosferadagi COA2 miqdori vulqon faoliyati, Yer qobiqlaridagi kimyoviy jarayonlar, biosintez jadalligi hamda organik moddalarning Yer biosferasida parchalanishiga bog‘liq. Sayyoradagi hozirgi deyarli barcha biomassa (taxminan 2,4⋅1012 tonna) atmosfera havosidagi karbonat angidrid, azot va suv bug‘i hisobiga hosil bo‘ladi. Shu bilan birga, okeanlarda, botqoqliklarda va o‘rmonlarda saqlanib qolgan organik moddalar vaqt o‘tishi bilan quyidagilarga aylanadi: ko‘mir, neft va tabiiy gaz.

Atmosferadagi karbonat angidrid miqdori gazning okean suvida eruvchanligiga ham bog‘liq; bu esa suv harorati va kislotaliligi bilan bog‘langan.

Inert gazlar

Inert gazlarning manbalari vulqon otilishlari va radioaktiv elementlarning parchalanishidir. Umuman olganda, Yerda, xususan uning atmosferasida kosmos va ayrim boshqa sayyoralarga nisbatan inert gazlar kam. Bu geliy, neon, kripton, ksenon va radonga tegishli. Argon konsentratsiyasi esa, aksincha, g‘ayrioddiy yuqori bo‘lib, atmosfera gazlari tarkibining deyarli 1 % ini tashkil etadi. Bu gazning ko‘pligi Yer qa’rida radioaktiv kaliy-40 izotopining jadal parchalanishi bilan bog‘liq.

Atmosferaning ifloslanishi

So‘nggi davrlarda atmosfera rivojlanishiga inson faoliyati ta’sir qila boshladi. Insonlar avvalgi geologik davrlarda to‘plangan uglevodorod yoqilg‘ilarini yoqishi sababli atmosferadagi karbonat angidrid miqdori muntazam oshmoqda. Juda katta miqdordagi COA2 bir tomondan fotosintez jarayonida sarflansa, boshqa tomondan Jahon okeani tomonidan yutiladi. Bu gaz karbonat jinslar va o‘simlik hamda hayvonlardan kelib chiqqan organik moddalarning parchalanishi, shuningdek vulqonizm va insonning ishlab chiqarish faoliyati natijasida atmosferaga chiqadi. So‘nggi 100 yil ichida atmosferadagi COA2 miqdori 10 % ga oshgan, uning asosiy qismi (360 mlrd tonna) yoqilg‘i yoqilishi natijasida ajralgan. Agar yoqilg‘i yoqish sur’ati ortishda davom etsa, yaqin 200—300 yil ichida atmosferadagi COA2 miqdori ikki baravar ortishi va global iqlim o‘zgarishlariga olib kelishi mumkin.

Yoqilg‘ining yonishi — ifloslantiruvchi gazlarning asosiy manbai (CO, NO, SOA2). Oltingugurt dioksidi havo kislorodi ta’sirida SOA3gacha, azot oksidi esa NOA2 gacha oksidlanadi. Atmosferaning yuqori qatlamlarida ular suv bug‘i bilan reaksiyaga kirishadi va hosil bo‘lgan sulfat kislota HA2SOA4 va nitrat kislota HNOA3 Yer yuzasiga kislotali yomg‘irlar deb ataladigan yog‘inlar shaklida tushadi. Ichki yonuv dvigatellaridan foydalanish atmosferaning azot oksidlari, uglevodorodlar va qo‘rg‘oshin birikmalari (tetraetilqo‘rg‘oshin Pb(CHA3CHA2)A4, uning benzinda ishlatilishi so‘nggi o‘n yilliklarda sezilarli kamaygan) bilan jiddiy ifloslanishiga olib keladi.

Atmosferaning aerozollar bilan ifloslanishiga ham tabiiy sabablar (vulqon otilishlari, chang bo‘ronlari, dengiz suvi tomchilari va o‘simlik changlarining shamol bilan ko‘tarilishi va boshqalar), ham insonning xo‘jalik faoliyati (ruda va qurilish materiallarini qazib olish, yoqilg‘i yoqish, sement ishlab chiqarish va hokazolar) sabab bo‘ladi. Atmosferaga katta miqyosda qattiq zarrachalarning jadal ko‘tarilishi sayyora iqlimi o‘zgarishining ehtimoliy sabablaridan biridir.

Adabiyotlar

  • Pogosyan X. P., Turketti Z. L. Yer atmosferasi: o‘qituvchilar uchun qo‘llanma. — Moskva: Prosveshcheniye, 1970. — 320 bet — 29 000 nusxa
  • Parin V. V., Kosmolinskiy F. P., Dushkov B. A. Kosmik biologiya va tibbiyot. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Prosveshcheniye, 1975. — 224 bet
  • Gusakova N. V. Atrof-muhit kimyosi. Rostov-Don: Feniks, 2004, 192 bet. ISBN 5-222-05386-5
  • Sokolov V. A. Tabiiy gazlar geokimyosi. — Moskva, 1971.
  • MakIven M., Fillips L. Atmosfera kimyosi. — Moskva, 1978.
  • Uork K., Uorner S. Havoning ifloslanishi. Manbalar va nazorat, ingliz tilidan tarjima, Moskva, 1980;
  • Tabiiy muhitlarning fon ifloslanishi monitoringi, 1-son, Leningrad, 1982.
  • GOST 4401-81 «Standart atmosfera. Parametrlar»
  • GOST R 53460-2009 «Aerokosmik amaliyot uchun 0 dan 120 km gacha balandliklardagi global ma’lumotnoma atmosferasi. Parametrlar»
  • GOST 24631-81 «Ma’lumotnoma atmosferalari. Parametrlar»

Havolalar