1 — kontinental, 2 — dengiz suvi, 3 — mantiya, 4 — okean po‘sti
O‘rganiladi: planetalogiya, geologiya va geofizika
Yer po‘sti — Yerning tashqi qattiq qobig‘i (po‘st), litoseferaning yuqori qismi hisoblanadi . Uning katta qismi ustidan gidrosfera bilan, kichik qismi esa atmosfera bilan o‘zaro ta’sirda bo‘ladi.
Yer po‘sti tuzilishi jihatidan Merkuriydan tashqari ko‘pchilik Yer tipidagi sayyoralar (planetalar) po‘stiga o‘xshaydi. Shuningdek, shunga o‘xshash po‘st Oyda va sayyora-gigantlarining ko‘plab yo‘ldoshlarida ham mavjud. Yerning o‘ziga xosligi — unda ikki turdagi po‘stning bo‘lishi: kontinental va okeanik. Yer po‘stiga doimiy gorizontal hamda tebranish xarakteridagi harakatlar xos.
Po‘stning katta qismi bazaltlardan tuzilgan. Yer po‘sti massasi 2,8 × 10¹⁹ tonna deb baholanadi (shundan 21 % — okeanik po‘st, 79 % — kontinental). Bu Yer umumiy massasining atigi 0,473 % ini tashkil etadi. Kontinental po‘stning o‘rtacha zichligi 2,835 g/sm³; chuqurlik ortgani sayin zichlik 2,66 g/sm³ (yuza) dan 3,1 g/sm³ gacha (asos) o‘sadi.
Tavsif
Yer po‘stining ostida tarkibi va fizik xossalari bilan farq qiladigan — yanada zich, asosan yuqori erish haroratli elementlarni tutuvchi mantiya joylashgan. Po‘st va mantiyani Moxorovichich chegarasi (Moho) ajratib turadi; bu sathda seysmik to‘lqinlar tezligi keskin ortadi.
Okeanik po‘st
Okeanik po‘st asosan bazaltlardan iborat. Plitalar tektonikasi nazariyasiga ko‘ra, u doimo o‘rta okean tizmalarida hosil bo‘ladi, ulardan ikki tomonga yoyilib boradi va subduktsiya (subduction) zonalarida mantiyaga qayta «yutiladi». Shu bois okeanik po‘st nisbatan yosh bo‘lib, eng qadimgi qismlari kech Yura davriga mansub.
Okeanik po‘st qalinligi vaqt o‘tishi bilan deyarli o‘zgarmaydi, chunki u asosan o‘rta okean tizmalari zonalarida mantiya moddasidan ajralib chiqqan magmaning miqdori bilan belgilanadi. Qisman okean tubidagi cho‘kindi qatlami qalinligi ham ta’sir ko‘rsatadi. Turli hududlarda okeanik po‘st qalinligi 5—10 km (suv ustunini qo‘shganda 9—12 km) atrofida.
Mexanik xossalarga ko‘ra qatlamlanishda okeanik po‘st okeanik litoseferaning bir qismi hisoblanadi. Po‘stdan farqli ravishda, okeanik litosefera qalinligi asosan uning yoshiga bog‘liq. O‘rta okean tizmalari yaqinida astenosfera yuzaga juda yaqinlashadi va litosefera deyarli yo‘q hisob. Tizmalardan uzoqlashgan sari litosefera qalinligi avvaliga yoshiga mutanosib ortadi, keyin o‘sish sur’ati kamayadi. Subduktsiya zonalarida litosefera eng katta qiymatlarga yetib, 130—140 km ga boradi.
Kontinental (materik) po‘st
Kontinental po‘st uch qavatli: cho‘kindi, granit va bazalt qatlamlari. Yuqori qavat — cho‘kindi jinslarning uzilib-uzilib yotuvchi qoplami; keng tarqalgan bo‘lsa-da, ko‘pincha katta qalinlikka ega emas. Po‘stning asosiy qismi yuqori po‘st bo‘lib, u asosan granitlar va gneyslardan tashkil topgan; bu jinslar past zichlikka va juda qadimiy geologik tarixga ega. Tadqiqotlar ularning katta qismi taxminan 3 milliard yil avval hosil bo‘lganini ko‘rsatadi. Uning ostida quyi po‘st joylashgan bo‘lib, u metamorfik jinslar — granulitlar va shularga o‘xshash jinslardan iborat.
Kontinental po‘st tarkibi
Yer po‘sti nisbatan kam sondagi elementlardan tashkil topgan. Massaning qariyb yarmi kislorodga, 25 % dan ortig‘i esa kremniyga to‘g‘ri keladi. Atigi 18 ta element: O, Si, Al, Fe, Ca, Na, K, Mg, H, Ti, C, Cl, P, S, N, Mn, F, Ba — Yer po‘sti massasining 99,8 % ini tashkil etadi (quyidagi jadvalga qarang) [3].
Elementlarning tarqalganligi
| Element | Tartib raqami | Massadagi ulushi, % | Molyar massa | Atomlar ulushi, % |
|---|---|---|---|---|
| Kislorod | 8 | 49,13 | 16 | 53,52 |
| Kremniy | 14 | 26,0 | 28,1 | 16,13 |
| Alyuminiy | 13 | 7,45 | 27 | 4,81 |
| Temir | 26 | 4,2 | 55,8 | 1,31 |
| Kalsiy | 20 | 3,25 | 40,1 | 1,41 |
| Natriy | 11 | 2,4 | 23 | 1,82 |
| Kaliy | 19 | 2,35 | 39,1 | 1,05 |
| Magniy | 12 | 2,35 | 34,3 | 1,19 |
| Vodorod | 1 | 1,00 | 1 | 17,43 |
| Titan | 22 | 0,61 | 47,9 | 0,222 |
| Uglerod | 6 | 0,35 | 12 | 0,508 |
| Xlor | 17 | 0,2 | 35,5 | 0,098 |
| Fosfor | 15 | 0,125 | 31,0 | 0,070 |
| Oltingugurt | 16 | 0,1 | 32,1 | 0,054 |
| Marganes | 25 | 0,1 | 54,9 | 0,032 |
| Ftor | 9 | 0,08 | 19,0 | 0,073 |
| Bariy | 56 | 0,05 | 137,3 | 0,006 |
| Azot | 7 | 0,04 | 14,0 | 0,050 |
| Qolganlari | — | ~0,2 | — | — |
Yuqori kontinental po‘st tarkibini aniqlash yosh fan — geokimyo (geochemistry)ning ilk vazifalaridan biri bo‘ldi. Aslida, aynan shu muammoni hal qilishga urinishlar geokimyo fanini yuzaga keltirdi. Vazifa murakkab: Yer po‘sti turli-tuman tarkibli ko‘plab jinslardan iborat. Hatto bitta geologik jism ichida ham jinslar tarkibi ancha o‘zgaruvchan bo‘lishi mumkin; turli hududlarda mutlaqo boshqa-boshqa jins turlari ustun. Shu sharoitda materik yuzasiga chiqib turgan po‘stning umumiy, o‘rtacha tarkibini belgilash zarurati tug‘ildi; shu bilan birga, bunday «o‘rtacha» tushunchasining mazmuni haqida savollar ham paydo bo‘ldi.
Yuqori Yer po‘sti tarkibining dastlabki bahosini Frank Uiglsvort Klark berdi. AQSh Geologik xizmati xodimi bo‘lgan Klark ko‘plab tog‘ jinslarining kimyoviy tahlilini olib bordi. Yillar davomida yig‘ilgan ma’lumotlarni umumlashtirib, u o‘rtacha tarkibni hisoblab chiqdi. U minglab, aslida tasodifiy tanlangan namunalar Yer po‘stining o‘rtacha tarkibini aks ettiradi, deb faraz qildi (qarang: elementlarning Klark sonlari). Bu ish ilmiy hamjamiyatda katta rezonans keltirib chiqardi: ayrim olimlar bunday yondashuvni «morga ham qo‘shilgan shifoxonaning o‘rtacha harorati»ga qiyoslab, keskin tanqid qildi. Boshqalar esa shunchalik notekis obyekt — Yer po‘sti uchun aynan shunday usul ma’qul, deb hisoblashdi. Klark olgan o‘rtacha tarkib granitga yaqin chiqdi.
Keyingi urinishni Viktor Morits Goldshmidt amalga oshirdi. U muzlik kontinental po‘st yuzasidagi barcha jinslarni qirib, aralashtiradi, deb faraz qildi; demak, muzlik eroziyasi natijasida to‘plangan jinslar o‘rtacha kontinental po‘st tarkibini aks ettiradi. Goldshmidt Baltika dengizida so‘nggi muzlik davrida to‘plangan lentalangan gillarning tarkibini tahlil qildi. Ularning tarkibi Klark hisoblagan o‘rtacha qiymatlarga hayratlanarli darajada yaqin chiqdi. Bu ikki turlicha yondashuv natijalarining mos kelishi geokimyoviy usullarni kuchli tasdiqladi.
Keyinchalik kontinental po‘st tarkibini ko‘plab tadqiqotchilar o‘rgandi; ular orasida Aleksandr Pavlovich Vinogradov, Karl Gans Vedepol’, Aleksandr Borisovich Ronov va Yaroshevskiy (Yaroshevskiy) baholari ilmiy hamjamiyatda keng tan olindi.
So‘nggi yillardagi ayrim yondashuvlar kontinental po‘stni turli geodinamik sharoitlarda shakllangan qismlarga ajratib, alohida baholashga tayanadi.
Yuqori va quyi po‘st o‘rtasidagi chegara
Yer po‘sti tuzilishini o‘rganishda geokimyoviy va geofizik bilvosita usullar keng qo‘llansa-da, bevosita ma’lumotlar chuqur burg‘ilash bilan olinadi. Ilmiy chuqur burg‘ilash ishlarida ko‘pincha yuqori (granit) va quyi (bazalt) kontinental po‘st o‘rtasidagi Konrad chegarasi tabiatini aniqlash masalasi qo‘yiladi. Masalan, sobiq SSSRda Saatlin qudug‘i burg‘ilandi: bu hududda gravitatsion anomaliya kuzatilgan bo‘lib, u fundament ko‘tarilishi bilan bog‘langan edi. Biroq burg‘ilash natijasida quduq ostida intruziv massiv borligi ma’lum bo‘ldi. Kola superchuqur qudug‘ini burg‘ilashda ham Konrad chegarasiga yetilmadi. 2005 yilda esa matbuotda Moxorovichich chegarasi va yuqori mantiyaga radioaktiv izotoplar parchalanish issiqligi bilan qizdiriladigan o‘z-o‘zidan cho‘kadigan volfram kapsulalari yordamida yetib borish mumkinligi muhokama qilingan.
