| Janubiy Amerika | |
|---|---|
Janubiy Amerika yarimsharlar xaritasida | |
| Hududi | 17 840 000 km² |
| Aholisi | 438 039 138 (2021) kishi |
| Zichligi | 21,4 kishi/km² |
| Aholisining nomlanishi | janubiy amerikalik, amerikalik |
| O‘z ichiga oladi | 13 ta davlat |
| Qaram hududlar | 3 |
| Tillar | portugal tili, ispan tili, ingliz tili, niderland tili, mahalliy hindular tillari |
| Vaqt mintaqalari | UTC-2 dan UTC-5 |
| Eng yirik shaharlar |
|
Janubiy Amerika — sayyoramizdagi oltita materikdan biri. U Yer sayyorasi G‘arbiy yarimsharining janubida joylashgan. G‘arbdan Tinch okeani, sharqdan — Atlantika okeani, shimoldan — Karib dengizi bilan o‘ralgan. Karib dengizi ikki Amerika orasidagi tabiiy chegara hisoblanadi. Panama bo‘yni materikning shimoli-g‘arbida Janubiy Amerikani Shimoliy Amerika bilan tutashtiradi. Har ikkala materik birgalikda dunyo qismi Amerikani tashkil qiladi.
Janubiy Amerika tarkibiga turli orollar ham kiradi. Ularning aksariyati materik mamlakatlariga tegishli. Karib dengizi bilan chegaradosh Janubiy Amerika mamlakatlari, jumladan, Kolumbiya, Venesuela, Gayana, Surinam, Fransuz Gvianasi va Panama — Karib Janubiy Amerikasi deb ataladi.
Materikning maydoni — 17,84 mln km² (materiklar orasida 4-o‘rinda; uning maydoni Rossiya maydonidan biroz kattaroq), aholisi — 438 039 139 kishi (2021-yil; materiklar orasida 4-o‘rin).
Etimologiya
Bu materik nomida «Amerika» so‘zini birinchi marta Martin Valdzemyuller o‘zining xaritasiga 1507-yilda Amerigo Vespuchchi ismining lotincha shaklini kiritish orqali qo‘llagan. Vespuchchi birinchi bo‘lib Xristofor Kolumb kashf etgan yerlar Hindistonga aloqador emas, balki yevropaliklarga ilgari noma’lum bo‘lgan Yangi Dunyo ekanini taxmin qilgan. Ikkala materikka ham «Amerika» nomini birinchi bo‘lib flamand kartografi Gerard Merkator qo‘llagan. U 1538-yilgi xaritasida janubiy materikni Amerikaning janubiy qismi, shimoliy materikni esa Amerikaning shimoliy qismi deb belgilagan. 1541-yilgi xaritada esa «Amerika» yozuvini ikki qismga ajratgan: Ame qismini shimoliy materikka, rika qismini esa janubiy materikka joylashtirgan. XVI asrning ikkinchi yarmidan «Amerika» nomi ko‘plab globus va xaritalarda har ikkala materikka nisbatan qo‘llana boshladi; faqat ispanlar va italiyaliklarning ayrimlari hali ham Hindlar yerlari, G‘arbiy Hindiston, Yangi Dunyo deb yozishda davom etdilar. Shu tariqa mashhur geograf A. Gumboldt «insoniy adolatsizlik yodgorligi» deb atagan xato nom mustahkamlanib qoldi.


Tarix

Materik tarixini shartli ravishda uch bosqichga ajratish mumkin. Birinchisi — mahalliy sivilizatsiyalarning shakllanishi, ravnaqi va tanazzuli davri (inklar va boshqalar). Ikkinchisi — yevropaliklar istilosi (Konkista) va mustamlakachilik 1500—1800 davri bo‘lib, o‘sha vaqtda materikning katta qismi Yevropaning ikki mamlakatiga (Ispaniya va Portugaliya) qaram edi. Nisbatan qisqa davom etganiga qaramay, aynan shu davrda hozirgi Lotin Amerikasi davlatlarining aksariyatida tillar, madaniyatlar, iqtisodiyotlar va davlatchilik asoslari shakllandi. Gviana sohilidagi mamlakatlar tarixini alohida ko‘rib chiqish lozim. Gayana, Surinam va kamroq darajada Fransuz Gvianasi materikdagi aksariyat ispan va portugal tilli mamlakatlardan sezilarli darajada farq qiladi.
Janubiy Amerikaga odamlar Osiyodan, hozirgi Rossiya hududidan Bering bo‘yni va Shimoliy Amerika orqali taxminan 14 000 yil avval ko‘chib kelgan. Materikda dehqonchilikning dastlabki tajribalari miloddan avvalgi 6500-yilga to‘g‘ri keladi. O‘sha paytda Amazoniyada quyidagilarni yetishtirish boshlangan: dukkaklilar, kartoshka va achchiq qizil qalampir.
Dengiz yo‘li orqali yangi manzilga, ya’ni Hindistonga, yetib borishga intilgan Xristofor Kolumb 1492-yilda Atlantika okeanidan o‘tib, Katta Antil orollarini kashf etdi. Birinchi ekspeditsiyadan keyin ikkinchi, so‘ng uchinchi ekspeditsiya amalga oshirildi. U uchinchi ekspeditsiya yo‘nalishini o‘ziga ma’lum bo‘lgan yerlardan ancha janubroqdan o‘tkazib, Trinidad orolini kashf etdi va kemasini orol bilan noma’lum qirg‘oq orasidan olib o‘tdi. Sohil bo‘ylab suvning deyarli chuchukligi ispanlarni hayratda qoldirdi. Admiral kundaligiga shunday yozdi: «… bunday ulkan daryo faqat materikda bo‘lishi mumkin, demak, janubda yana bir materik mavjud».
Kolumb ortidan yangi yerlar va yangi boyliklar — oltin hamda qimmatbaho toshlarni izlab Janubiy Amerikaga ko‘plab ispan ekspeditsiyalari yo‘l oldi.
1541-yil dekabr oyining oxirida Fransisko Orellyana boshchiligidagi bir brigantina va to‘rtta kanoedan iborat flotiliya Napo daryosi bo‘ylab okean tomon suza boshladi. Bir oydan ko‘proq suzgach, ular «dengizdek keng» daryoga, ya’ni Amazonkaga yetib bordilar. Sharqqa qarab yo‘l olgan ispanlar hindular qishloqlarini uchratib, ko‘plab irmoqlarni ko‘rdilar. Suvlari «siyohdek qora» bo‘lgan ulkan chap irmoqni ular Rio-Negro — «qora daryo» deb atadilar. Faqat 1542-yil avgustida ular daryoning quyilish joyiga.
Geografik tadqiqotlar
Materik tabiatini o‘rganishda nemis tabiatshunosi va geografi Aleksandr Gumboldtning roli katta. U Markaziy va Janubiy Amerikada 1799—1804-yillarda sayohat qilgan. Materikning ayrim hududlarini chuqur o‘rganish XIX asrda boshlandi. 1821—1828-yillarda Rossiya ekspeditsiyasi Grigoriy Ivanovich Langsdorf boshchiligida Braziliyaning ichki hududlarini tadqiq etdi. Amazonka pasttekisligining geologik tuzilishi, iqlimi, o‘simlik va hayvonot dunyosi haqida qimmatli ma’lumotlarni ingliz sayyohi Genri Beyts 1848—1859-yillardagi ekspeditsiyasi davomida to‘plagan.
Geografiya
Materikning shimoldan janubga uzunligi 7350 km, g‘arbdan sharqqa esa 5180 km. Qit’a shimoli-g‘arbda Daryen bo‘shlig‘i orqali, Kolumbiya va Panama chegarasi bo‘ylab ajralib turadi, biroq ayrimlar chegara Panama kanali bo‘ylab o‘tadi deb hisoblaydi. Geosiyosiy va geografik jihatdan butun Panama, shu jumladan, Panama kanalidan sharqdagi bo‘yin qismi ham, odatda, faqat Shimoliy va Markaziy Amerika tarkibiga kiritiladi. Janubiy Amerikaning quruqlikdagi deyarli butun qismi Janubiy Amerika litosfera plitasida joylashgan.
Sohil chizig‘ining uzunligi qariyb 26 ming kilometr.
Janubiy Amerikada dunyodagi eng baland sharshara — Anxel (Venesuela), bir oqimli (tarmoqlarga ajralmaydigan) eng baland sharshara — Kayetur (Gayana), Yer yuzidagi eng sersuv va eng uzun daryo — Amazonka, dunyodagi eng uzun tog‘ tizmasi — And tog‘lari, dengiz sathidan balandligi bo‘yicha eng baland vulqon — Ohos-del-Salado (6887 m) va eng baland joylashgan muzlamaydigan ko‘l mavjud (Mauna-Loa dengiz tubidan hisoblaganda Yerdagi eng baland vulqondir); eng baland faol vulqon — Lyulyaylyako, Antarktida — dan tashqaridagi eng quruq joy — Atakama cho‘li, Yerdagi eng seryomg‘ir joylardan biri — Lopes-de-Mikay (Kolumbiya), eng katta tropik o‘rmon — Amazoniyaning yomg‘irli o‘rmonlari, dunyodagi kemalar qatnaydigan eng baland tog‘ ko‘li — Titikaka ham shu yerda. Antarktikadagi tadqiqot stansiyalarini hisobga olmaganda, dunyodagi eng janubiy aholi manzilgohi — Puerto-Toro, Chili.
Janubiy Amerikada dunyoning eng balandda joylashgan uchta poytaxti bor: Bogota, Kito va ular orasida eng balandi — La-Pas (Boliviya). And tog‘larining eng janubiy qismida Janubiy Patagoniya muzlik platosi joylashgan. Andning shimoliy qismida yirik muzliklar qatori bor, ammo 19° va 28° janubiy kengliklar oralig‘ida iqlim shu qadar quruqki, hatto eng baland cho‘qqilarda ham doimiy muz qatlami shakllanmaydi.
Eng baland nuqta — Akonkagua tog‘i, balandligi 6 962 m. Eng past nuqta — Laguna-del-Karbon (Ko‘mir lagunasi), Argentina hududida, −105 m.
Chekka nuqtalar
- Shimoliy — Galinas burni 12°27′ sh. k. 71°39′ g‘. u.HGЯO
- Janubiy (materikda) — Frouard burni 53°54′ j. k. 71°18′ g‘. u.HGЯO
- Janubiy (orollarda) — Diego-Ramires 56°30′ j. k. 68°43′ g‘. u.HGЯO
- G‘arbiy — Parinyas burni 4°40′ j. k. 81°20′ g‘. u.HGЯO
- Sharqiy — Kabu-Branku burni 7°10′ j. k. 34°47′ g‘. u.HGЯO
Relyef
Relyef xususiyatlariga ko‘ra Janubiy Amerikani tog‘li G‘arb va tekislikli Sharqqa ajratish mumkin.
Materikning dengiz sathidan o‘rtacha balandligi 580 metr. Uning butun g‘arbiy chekkasi bo‘ylab And tog‘ tizimi cho‘zilgan. Materik shimolida Gviana yassi tog‘ligi, sharqida Braziliya yassi tog‘ligi joylashgan, ularning orasida esa Amazonka pasttekisligi mavjud. And tog‘larining sharqida, tog‘oldi botiqlarida pasttekisliklar joylashgan.
Geologik jihatdan yaqinda And tog‘larida faol vulqon jarayonlari yuz bergan va hozirgi davrda ham ayrim hududlarda davom etmoqda.
And tog‘lari kaynozoy davrida shakllangan va hanuz shakllanmoqda. Unda baland tog‘li Altiplano platosi va turli yirik vodiylar, jumladan, Rio-Magdalena.
Tog‘li g‘arb
Atakama cho‘li
El-Ninyo
Tekislikli sharq
Pasttekisliklar — Orinoko, Amazonka va La-Plata — materikning katta maydonini egallaydi. Bu tekisliklarning deyarli yassi yuzasi Amazonka, Orinoko va Parana kabi keng va chuqur vodiyli yirik daryo tizimlari shakllanishiga qulay. Materikning katta qismini Gviana va Braziliya yassi tog‘liklari egallaydi. Ular ko‘pincha bir necha platodan iborat bo‘ladi.
Braziliya yassi tog‘ligi
Pampa
Patagoniya
Geologiya
Qadimgi supermaterik Pangeya parchalangach, Janubiy Amerika hududi bo‘r davrida Afrika, Avstraliya va Antarktida bilan birgalikda Gondvana materigi tarkibida bo‘lgan. Bo‘r davri oxirida Gondvana parchalanib, uchlamchi davr oxirigacha Janubiy Amerika orol bo‘lib qolgan. Bu yerda notoungulyatlar (Notoungulata) hukmronlik qilgan o‘ziga xos fauna mavjud edi. Shimoliy Amerika bilan bo‘yin hosil bo‘lgach, yangi faunaning kirib kelishi mahalliy hayvonot dunyosining deyarli butunlay qirilib ketishiga olib keldi.
Iqlim
Janubiy Amerikada 6 ta iqlim mintaqasi mavjud: subekvatorial mintaqa (2 marta), ekvatorial mintaqa, tropik mintaqa, subtropik mintaqa va mo‘tadil mintaqa.
. Janubiy Amerikaning ko‘p qismida iqlim subekvatorial va tropik bo‘lib, quruq hamda nam fasllar aniq ajralib turadi; Amazonka pasttekisligida esa yil bo‘yi nam ekvatorial iqlim, materik janubida subtropik va mo‘tadil iqlim hukm suradi. Janubiy Amerikaning shimoliy tekisliklarida, Janubiy tropik chizig‘igacha harorat yil davomida 20—28 °C atrofida bo‘ladi; undan janubroqda yanvarda (yozda) 10 °C gacha pasayadi. Iyulda, ya’ni qishda o‘rtacha oylik harorat Braziliya yassi tog‘ligida 10—16 °C gacha, Patagoniya platosida esa 0 °C va undan pastga tushadi. And tog‘larida balandlik ortgan sari harorat sezilarli pasayadi; baland tog‘larda 10 °C dan oshmaydi, qishda esa sovuq va ayoz tez-tez kuzatiladi.
Eng ko‘p yog‘in And tog‘larining Kolumbiyadagi va Chilining janubidagi shamolga ro‘para yonbag‘irlariga tushadi — yiliga 5—10 ming mm.
And tog‘larining janubiy qismida va shimolroqdagi ayrim vulqon cho‘qqilarida muzliklar uchraydi.
Janubiy Amerika — Yer yuzidagi eng nam materik.
Gidrografiya
Daryo tizimi

Janubiy Amerikadagi eng muhim daryo tizimlari — Amazonka, Orinoko va Parana. Ularning havzalari umumiy maydoni 9 583 000 km² (Janubiy Amerikaning maydoni 17 850 568 km²).
Janubiy Amerikada (Venesuelada) dunyodagi eng baland sharshara — Anxel joylashgan. Materikda eng katta quvvatga ega sharshara — Iguasu.
Ko‘llar
Janubiy Amerika ko‘llarining aksariyati And tog‘larida joylashgan. Ularning eng yirigi hamda dunyodagi eng balandda joylashgan kemalar qatnaydigan ko‘l — Titikaka, u Boliviya va Peru chegarasida joylashgan. Maydoni bo‘yicha eng katta ko‘l — Marakaybo (Venesuela). U sayyoradagi eng qadimiy ko‘llardan biri hamdir.
Siyosiy bo‘linish

| Mamlakatlar va hududlar | Maydoni (km²) |
Aholisi (1-iyul holatiga 2008) |
Aholi zichligi (kishi/km²) |
|---|---|---|---|
| 2 766 890 | 40 677 348 | 14,3 | |
| 1 098 580 | 8 857 870 | 8,1 | |
| 8 514 877 | 191 908 598 | 22,0 | |
| 912 050 | 26 414 815 | 27,8 | |
| 214 970 | 770 794 | 3,6 | |
| 1 138 910 | 45 013 674 | 37,7 | |
| 406 750 | 6 347 884 | 15,6 | |
| 1 285 220 | 27 925 628 | 21,7 | |
| 163 270 | 438 144 | 2,7 | |
| 176 220 | 3 477 778 | 19,4 | |
| 12 173 | 2967 | 0,24 | |
| 91 000 | 209 000 | 2,1 | |
| 756 950 | 16 454 143 | 21,1 | |
| 283 560 | 13 927 650 | 47,1 | |
| 3093 | 20 | 0 | |
| Jami | 17 824 513 | 382 426 293 | 21,5 |
Janubiy Georgiya va Janubiy Sandvich orollarida doimiy aholi yo‘q. Orollar Buyuk Britaniyaga tegishli bo‘lib, o‘zini o‘zi boshqaruvchi dengizorti hududiga kiradi; uning ma’muriyati Folklend orollarida joylashgan.
Siyosat


XXI asr boshida Janubiy Amerika siyosatida chap qanot kuchlarning hokimiyatga kelishi kuzatildi; sotsialistik rahbarlar Chili, Urugvay, Braziliya, Argentina, Ekvador, Boliviya, Paragvay va Venesuela kabi mamlakatlarda saylandi. Shu bilan birga, Janubiy Amerika bo‘ylab bozor iqtisodiyoti va xalqaro hamkorlik rivojlanayotgani kuzatiladi. Masalan, MERKOSUR va And hamjamiyati, tashkilotlari tuzilgan bo‘lib, ularning maqsadi fuqarolarning erkin harakatlanishi, iqtisodiy taraqqiyot, bojxona to‘lovlarini bekor qilish va umumiy mudofaa siyosatini yuritishdir.
2004-yildan buyon Janubiy Amerika millatlari ittifoqi, faoliyat yuritmoqda va rivojlanmoqda. U UNASUR nomi bilan ham tanilgan. Bu Janubiy Amerikaning deyarli barcha mamlakatlarini birlashtiruvchi va Yevropa Ittifoqi namunasi asosida tashkil etilgan tuzilmadir. Ittifoq doirasida maslahat organi — Janubiy Amerika mudofaa kengashi tuzilgan; umumiy parlament va yagona bozor yaratish, a’zo mamlakatlar o‘rtasidagi bojxona tariflarini bekor qilish rejalashtirilgan.
Demografiya

Etnik guruhlar

Etnik jihatdan Janubiy Amerika aholisini uch guruhga bo‘lish mumkin: mahalliy hindular, oq tanlilar va qora tanlilar. Kolumbiya, Ekvador, Paragvay va Venesuela kabi mamlakatlar aholisining katta qismini metislar (ispanlar va tubjoy aholining aralash nikohlaridan tug‘ilgan avlodlar) tashkil etadi. Faqat ikkita mamlakatda (Peru va Boliviya) hindular ko‘pchilikni tashkil qiladi. Braziliya, Kolumbiya va Venesuelada afrikalik kelib chiqishga ega aholi salmoqli.
Argentina, Urugvay, Chili va Braziliya kabi davlatlarda aholining aksariyati yevropalik kelib chiqishga ega. Dastlabki ikki mamlakatda ko‘pchilik Ispaniya va Italiyadan ko‘chib kelganlarning avlodlaridir. Braziliyaning janubiy va janubi-sharqiy qismida portugallar, nemislar, italiyaliklar va ispanlarning avlodlari yashaydi.
XVIII va XX asr boshlarida Chili Ispaniya, Germaniya, Angliya, Fransiya, Italiya, Avstriya, Shveytsariya, Skandinaviya, Gretsiya va Xorvatiyadan muhojirlar oqimini qabul qildi. Turli ma’lumotlarga ko‘ra, mamlakatda 1 600 000 (aholining 10 %) dan 4 500 000 (27 %) gacha Basklar mamlakatidan kelib chiqqan kishi yashaydi. 1848-yil nemislar (shuningdek, avstriyaliklar va shveytsariyaliklar) hamda qisman fransuzlarning, asosan, mamlakat janubidagi ilgari deyarli aholi yashamagan, ammo tabiati va foydali qazilmalari boy hududlarga ommaviy ko‘chib kelish davri bo‘ldi. Bu ko‘chish Birinchi va Ikkinchi jahon urushlaridan keyin ham davom etdi. Natijada, bugungi kunda qariyb 500 000 chililik nemis kelib chiqishiga ega. Bundan tashqari, mamlakat aholisining taxminan 5 %i Yaqin Sharqdan kelgan nasroniy muhojirlar (falastinliklar, suriyaliklar, livanliklar, armanlar) avlodlaridir. Yana taxminan 3 %i nasl-nasab jihatidan[aniqlashtirish kerak] xorvatlarga mansub. Yunonlar avlodlari qariyb 100 000 kishi bo‘lib, ularning ko‘pchiligi Santyago va Antofagastada yashaydi. Aholining taxminan 5 %i fransuz kelib chiqishiga ega; 600 000—800 000 kishi esa italyan kelib chiqishiga ega.
Nemislar Braziliyaga, asosan, XIX va XX asrlarda o‘z vatanlaridagi siyosiy-ijtimoiy voqealar sabab ko‘chib kelgan. Hozir braziliyaliklarning qariyb 10 %i (18 mln) nemis kelib chiqishiga ega. Bundan tashqari, Lotin Amerikasida eng ko‘p etnik ukrainlar (1 mln) yashaydigan mamlakat — Braziliyadir.
Janubiy Amerikadagi etnik ozchiliklar orasida Braziliyada arablar va yaponlar, Peruda xitoylar, Gayanada esa hindlar ham bor.
Demografik inqiroz va aholining qarishi
Janubiy Amerika Yer aholisining qarishi bilan bog‘liq global demografik jarayonda (Sahroi Kabirdan janubdagi Afrika bundan mustasno) ishtirok etmoqda. Bu jarayon bir qator rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda allaqachon demografik inqirozni yuzaga keltirgan. BMTning 2019-yilgi prognoziga ko‘ra, dunyo aholisining o‘sishi XXI asr oxiriga kelib deyarli to‘xtaydi. Bunga asosan tug‘ilish ko‘rsatkichlarining jahon bo‘yicha pasayishi va aholining qarishi sabab bo‘ladi. Lotin Amerikasi va Karib havzasi aholisi soni 2037-yilga borib Yevropanikidan oshishi, 2058-yilda 768 millionga yetib, eng yuqori nuqtaga chiqishi, keyin esa qisqarishi kutilmoqda. Lotin Amerikasi va Karib havzasidagi 50 mamlakatning yarmida aholi soni kamayishi prognoz qilinmoqda. 1950—2020-yillar orasida dunyoda atigi oltita mamlakatning aholisi kamaygan, chunki tug‘ilish darajasi umuman olganda ancha yuqori va dunyo mamlakatlari aholisi nisbatan yosh bo‘lgan. 1950-yilda Lotin Amerikasi va Karib havzasining aholisi dunyodagi eng yoshlardan biri edi. 2100-yilga borib esa, XX asrdagi holatdan keskin farqli ravishda, bu mintaqa aholisi barcha hududlar ichida eng qari bo‘lishi kutilmoqda. 1950-yilda mintaqa aholisining o‘rtacha yoshi atigi 20 yosh bo‘lgan. Prognozlarga ko‘ra, 2100-yilda bu ko‘rsatkich ikki baravardan ko‘proqqa ko‘tarilib, 49 yoshga yetadi. Ushbu tendensiya alohida mamlakatlarda ham yaqqol ko‘rinadi. Masalan, 2020-yilda Braziliyada (33 yosh), Argentinada (32 yosh) va Meksikada (29 yosh) o‘rtacha yosh AQSHdagidan (38 yosh) kichik bo‘lishi kutilgan. Biroq 2100-yilga borib bu uch Lotin Amerikasi mamlakati aholisi AQSH aholisidan kattaroq yoshda bo‘lishi prognoz qilinmoqda (AQSH aholisi XXI asrda asosan immigratsiya hisobiga o‘sishi sababli). O‘rtacha yosh Braziliyada 51 yosh, Meksikada 49 yosh, Argentinada 47 yosh, AQSHda esa 45 yosh bo‘lishi kutilmoqda. Kolumbiyada o‘rtacha yosh eng keskin oshib, 1965—2100-yillarda uch baravardan ko‘proqqa — 16 yoshdan 52 yoshga ko‘tarilishi prognoz qilinadi.
Tillar


Janubiy Amerikada eng keng tarqalgan tillar — portugal tili va ispan tili. Portugal tilida Braziliya aholisi so‘zlashadi; bu mamlakat aholisi qit’a aholisining qariyb 50 % ini tashkil qiladi. Ispan tili materikdagi mamlakatlarning aksariyatida rasmiy tildir. Janubiy Amerikada boshqa tillarda ham gaplashiladi: Surinamda niderland tilida, Gayanada ingliz tilida, Fransuz Gvianasida esa, tabiiyki, fransuz tilida so‘zlashiladi.
Shuningdek, mahalliy hindular tillari ham uchraydi: kechua (Ekvador, Boliviya va Peru), guarani (Paragvay va Boliviya), aymara (Boliviya va Peru) va araukan tili (janubiy Chili va Argentina hududlarida). Oxirgisidan tashqari, bu tillarning barchasi tarqalgan mamlakatlarda rasmiy maqomga ega.
Janubiy Amerika aholisining salmoqli qismi Yevropadan kelib chiqqani sababli ularning ko‘pchiligi hozirgacha ota-bobolari tilini saqlab qolgan. Argentina, Braziliya, Urugvay, Venesuela va Chili kabi mamlakatlarda ular orasida eng keng tarqalganlari italyan va nemis tillaridir.
Iqtisodiyot

Inqirozdan keyingi 2010—2011-yillarda Lotin Amerikasi mamlakatlari iqtisodiyoti jahon o‘rtacha ko‘rsatkichidan yuqori sur’atlarda o‘sdi: 2010-yilda o‘sish 6 % ni tashkil etdi, 2011-yil prognozi esa 4,7 % bo‘lgan. Janubiy Amerikaning deyarli barcha mamlakatlarida tarixan yuqori inflyatsiya kuzatilgani sababli foiz stavkalari yuqoriligicha qolmoqda; ular odatda AQSHdagidan ikki baravar katta. Masalan, Venesuelada foiz stavkasi taxminan 22 %, Surinamda esa 23 %. Istisno — Chili. Bu mamlakat 1973-yilda harbiy diktatura o‘rnatilganidan buyon erkin bozor iqtisodiyoti siyosatini yuritadi va 1990-yillar boshida demokratik boshqaruv tiklangach, ijtimoiy xarajatlarni faol oshirmoqda. Natijada iqtisodiy barqarorlik va past foiz stavkalari ta’minlangan.
Janubiy Amerika tovarlar va tabiiy resurslar eksportiga tayanadi. Braziliya (dunyoda iqtisodiyoti hajmi bo‘yicha yettinchi, Amerika qit’alarida esa ikkinchi o‘rinda) umumiy eksport hajmida yetakchi — $ 137.8 mlrd AQSH dollari. Undan keyin Chili — $ 58.12 mlrd va Argentina — 46.46 mlrd AQSH dollari turadi.
Iqtisodiy tafovut Janubiy Amerika mamlakatlarining aksariyatida boylar va kambag‘allar o‘rtasida boshqa materiklardagidan kattaroq hisoblanadi. Venesuela, Paragvay, Boliviya va ko‘plab boshqa mamlakatlarda eng boy 20 % aholi mamlakat boyligining 60 % dan ortig‘iga ega, eng kambag‘al 20 % esa 5 % dan kamiga egalik qiladi. Bu tafovut ko‘plab yirik Janubiy Amerika shaharlarida yaqqol ko‘rinadi: vaqtinchalik kulbalar va xarob mahallalar osmono‘par binolar va hashamatli xonadonlar yonida joylashgan.
| Mamlakatlar | YIM (nominal), 2019-yil | YIM, 2009-yil | Aholi jon boshiga YIM, 2021-yil | Inson taraqqiyoti indeksi, 2021-yil | |
|---|---|---|---|---|---|
| 444 458 | 572 860 | 9929 | ▲ | 0,842 | |
| 41 193 | 43 424 | 3266 | ▼ | 0,692 | |
| 1 839 077 | 1 981 642 | 7741 | ▼ | 0,754 | |
| 282 254 | 243 044 | 16 799 | ▲ | 0,855 | |
| 323 561 | 400 300 | 5892 | ▼ | 0,752 | |
| 107 436 | 106 993 | 5884 | ▲ | 0,740 | |
| ? | 75 | ? | N/A | ||
| 3524 | N/A | 2300 (nominal, 2007) | N/A | ||
| 5174 | 3082 | 9369 | ▼ | 0,714 | |
| 37 433 | 29 403 | 5028 | ▼ | 0,717 | |
| 230 738 | 245 883 | 6676 | ▬ | 0,762 | |
| 3697 | 4436 | 4620 | ▼ | 0,730 | |
| 56 686 | 42 543 | 16 965 | ▼ | 0,809 | |
| 63 960 | 335 200 | 1627 | ▼ | 0,691 | |
Turizm

Turizm Janubiy Amerikaning ko‘plab mamlakatlari uchun tobora muhim daromad manbaiga aylanmoqda. Tarixiy yodgorliklar, me’moriy va tabiiy mo‘jizalar, xilma-xil taomlar hamda madaniyatlar, go‘zal shaharlar va hayratlanarli manzaralar har yili Janubiy Amerikaga millionlab sayyohlarni jalb qiladi. Mintaqadagi eng ko‘p tashrif buyuriladigan maskanlar qatoriga Machu-Pikchu, Rio-de-Janeyro, Salvador, Natal, Buenos-Ayres, San-Paulu, Kusko, Kartaxena, Amazoniyaning tropik o‘rmonlari, Anxel sharsharasi, Galapagos orollari, Margarita oroli, Titikaka ko‘li va Patagoniya mintaqasi.
Madaniyat

Janubiy amerikaliklar madaniyatiga Yevropa, ayniqsa Ispaniya va Portugaliya bilan tarixiy aloqalar, shuningdek, AQSHning ommaviy madaniyati ta’sir ko‘rsatgan.
Janubiy Amerika mamlakatlari boy musiqiy an’analarga ega. Eng mashhur janrlar — kumbiya (Kolumbiya), samba, bossa-nova (Braziliya) va tango (Argentina va Urugvay). Notijorat xalq musiqa janri bo‘lgan Nueva Kansyon (Nueva Canción) ham yaxshi tanilgan. Bu musiqiy yo‘nalish Argentina va Chilida paydo bo‘lib, tezda Lotin Amerikasining boshqa hududlariga tarqalgan. Peru sohillarida yashovchilar gitara va kaxonda Janubiy Amerika ritmlari aralashgan uslubda duet va triolar ijro etgan. Masalan, marinera (Marinera) — Lima, tondero (Tondero) — Pyura shaharlarida; XIX asrda kreol valsi yoki Peru valsi, ta’sirchan Arequipan Yaravi hamda XX asr boshida Paragvayning guaraniya (Guarania) janri mashhur bo‘lgan. XX asr oxirida Britaniya va AQSH pop-roki ta’sirida ispancha rok paydo bo‘ldi. Braziliyaga esa portugalcha pop-rok xos bo‘lgan.
Janubiy Amerika adabiyoti butun dunyoda, ayniqsa, 1960—1970-yillardagi Lotin Amerikasi adabiy yuksalishi davrida va Mario Vargas Lyosa, Gabriel Garsia Markes, Pablo Neruda, Xorxe Luis Borxes.
kabi mualliflar maydonga chiqqanidan keyin mashhur bo‘ldi. Etnik aloqalar kengligi sababli Janubiy Amerika oshxonasi Afrika, Amerika hindulari, Osiyo va Yevropa xalqlari oshxonalaridan ko‘p narsalarni o‘zlashtirgan. Masalan, Braziliyaning Baiya hududi oshxonasi G‘arbiy Afrikaga borib taqaluvchi ildizlari bilan mashhur. Argentinaliklar, chililiklar, urugvayliklar, braziliyaliklar va venesuelaliklar muntazam vino iste’mol qilishadi. Argentina, Paragvay va Urugvay, shuningdek, Chili va Braziliyaning janubida yashovchilar esa mate yoki bu ichimlikning Paragvaydagi turi — terereni afzal ko‘rishadi. U boshqa turlardan sovuq holda tortilishi bilan farq qiladi. Pisko — uzumdan tayyorlanadigan distillangan spirtli ichimlik. Peru va Chilida ishlab chiqariladi, biroq bu mamlakatlar o‘rtasida uning kelib chiqishi haqida muntazam bahslar bor. Peru oshxonasi xitoy, yapon, ispan, afrika va And.
Sport
| Diego Maradona (Argentina) va Pele (Braziliya) — asr futbolchilari; buni belgilagan tashkilot — FIFA. | |
Sport Janubiy Amerikada muhim o‘rin tutadi. Eng ommabop sport turi — futbol bo‘lib, professional darajada unga Janubiy Amerika futbol konfederatsiyasi (KONMEBOL) rahbarlik qiladi. Bu tashkilot FIFA tarkibiga kiradi hamda eng yirik musobaqalar — Amerika kubogi (xalqaro turnir) va Libertadores kubogi (klublar o‘rtasidagi musobaqa)ni tashkil etadi. Janubiy Amerikadagi Urugvayda futbol bo‘yicha ilk jahon chempionati 1930-yilda bo‘lib o‘tgan. Janubiy Amerika mamlakatlari musobaqalar tarixidagi 10 ta chempionlikni jami 22 turnirda qo‘lga kiritgan (Braziliya 5 marta, Argentina 3 marta, Urugvay 2 marta).
Boshqa ommabop sport turlari — basketbol, suzish va voleybol. Ayrim mamlakatlarning milliy sport turlari ham bor: Argentinada pato, Kolumbiyada texo, Chilida esa rodeo Chilida o‘ynaladi.
Boshqa sport yo‘nalishlari orasida Argentinada regbi, polo va xokkey, Braziliyada avtosport, Kolumbiyada velosport ommabop. Argentina, Chili va Braziliya sportchilari tennis bo‘yicha Katta dubulg‘a turnirlarida.
Adabiyotlar
- Pospelov Ye. M. Dunyo geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — M.: Russkiye slovari, Astrel, AST, 2002. — 512 b. — 3 000 nusxa. — ISBN 5-17-001389-2.
Havolalar
- Janubiy Amerikadagi o‘rta sinf (ingliz tilida)
- Skromnitskiy A., Talax V.. Kolumbgacha bo‘lgan Amerika ensiklopediyasi. 1-qism. Janubiy Amerika. 2-jild. Janubiy Amerika tarixi bo‘yicha XVI—XVII asr manbalari: xronikalar, hujjatlar. www.kuprienko.info (A. Skromnitskiy) (11-fevral 2012-yil). Murojaat sanasi: 11-mart 2012-yil.