| Janubiy okean | |
|---|---|
| Xususiyatlari | |
| Maydoni | 20,327 mln km² |
| Sohil chizig‘ining uzunligi | 17 968 km |
| Eng katta chuqurligi | 8264 m |
| O‘rtacha chuqurligi | 3270 m |
| Joylashuvi | |
| 65° j. k. 90° sh. u.HGYO | |
Janubiy okean (ingl. Southern Ocean; Antarktika okeani, ingl. Antarctic Ocean; eskirgan nomi: Janubiy Muz okeani) — Tinch, Atlantika va Hind okeanlarining janubiy qismlari yig‘indisining nomidir. Bu suvlar Antarktikani o‘rab turadi va ko‘pincha beshinchi okean sifatida ajratiladi. Biroq bu okeanning shimoliy chegarasi orollar yoki materiklar bilan aniq belgilanmagan. Janubiy okean maydonini okeanologik belgi — Antarktikaning sovuq oqimlari uch okeanning nisbatan iliq suvlari bilan tutashadigan chiziq orqali aniqlash mumkin. Ammo bu chegara joylashuvi mavsumga qarab doimo o‘zgarib turgani sababli amaliy maqsadlar uchun noqulay. 2000-yilda Xalqaro gidrografiya tashkilotiga a’zo davlatlar Atlantika, Hind va Tinch okeanlarining janubiy qismlarini birlashtiruvchi Janubiy okeanni mustaqil beshinchi okean sifatida ajratishga, uning shimoliy chegarasini janubiy kenglikning 60-paralleli hamda Antarktika to‘g‘risidagi shartnoma bilan belgilangan hudud doirasida aniqlashga qaror qildi. Janubiy okeanning qabul qilingan maydoni 20,327 mln km² (Antarktika qirg‘oqlari bilan janubiy kenglikning 60-paralleli oralig‘i). Biroq taklif qilingan chegaralarga barcha davlatlar ham rozi emas.
Okeanning eng chuqur joyi Janubiy Sendvich botig‘ida joylashgan bo‘lib, 8264 m ni tashkil etadi. O‘rtacha chuqurligi — 3270 m. Sohil chizig‘ining uzunligi — 17 968 km.
1978-yil holatiga ko‘ra, rus tilidagi barcha amaliy dengizchilik qo‘llanmalarida (dengiz navigatsiya xaritalari, lotsiyalar, chiroqlar va navigatsiya belgilari va h. k.) Janubiy okean tushunchasi bo‘lmagan, dengizchilar orasida ham bu atama ishlatilmagan.
XX asr oxiridan boshlab Janubiy okean nomi Roskartografiya. Xususan, bu nom fundamental atlasning 3-nashri — Dunyo atlasi — hamda XXI asrda nashr etilgan boshqa atlaslarda ko‘rsatilgan.
Janubiy okean nomi Rossiya Federatsiyasining Geografik nomlar davlat katalogida qo‘llanadi.
Antarktika atrofidagi dengizlar
Odatda Antarktika qirg‘oqlari bo‘ylab 13 ta dengiz: Ueddell, Skotia, Bellinsgauzen, Ross, Amundsen, Devis, Lazarev, Riser-Larsen, Kosmonavtlar, Hamdo‘stlik, Mouson, Dyurvil, Somov; Norvegiyada esa qo‘shimcha ravishda Qirol Xokon VII dengizi ham alohida ajratiladi. Janubiy okeanning eng muhim orollari: Janubiy Shetland, Janubiy Orkney. Antarktika shelfi 500 metr chuqurlikkacha cho‘kkan.
Antarktika qirg‘oqlarini yuvib turuvchi barcha dengizlar, Skotia dengizidan tashqari, chekka dengizlar hisoblanadi. Ko‘pchilik mamlakatlarda qabul qilingan an’anaga ko‘ra, ular Antarktika qirg‘oqlarini quyidagi sektorlarga ajratadi:
| Nomi | Sektori | Kimning sharafiga nomlangan | |||
|---|---|---|---|---|---|
| . | |||||
| Lazarev dengizi | 0—14° sh. u. | ||||
| Riser-Larsen dengizi | 14—34° sh. u. | ||||
| Kosmonavtlar dengizi | 34—45° sh. u. | ||||
| Hamdo‘stlik dengizi | 70—87° sh. u. | ||||
| Devis dengizi | 87—98° sh. u. | ||||
| Mouson dengizi | 98—113° sh. u. | ||||
| Dyurvil dengizi | 136—148° sh. u. | ||||
| Somov dengizi | 148—170° sh. u. | ||||
| Ross dengizi | 170° sh. u. — 158° g‘. u. | ||||
| Amundsen dengizi | 100—123° g‘. u. | ||||
| Bellinsgauzen dengizi | 70—100° g‘. u. | ||||
| Skotia dengizi | 30—50° g‘. u., 55—60° j. k. | ||||
| Ueddell dengizi | 10—60° g‘. u., 78—60° j. k. | ||||
| Qirol Xokon VII dengizi (kam qo‘llanadi) | 20° sh. u. 67° j. k. | ||||
| . | |||||
Janubiy okean kartografiyada

Janubiy okean ilk bor 1650-yilda niderlandiyalik geograf Bernhard Varenius tomonidan ajratib ko‘rsatilgan. U hali yevropaliklar kashf qilmagan «janubiy materik»ni hamda Janubiy qutb doirasidan yuqorida joylashgan barcha hududlarni ham o‘z ichiga olgan.
«Janubiy okean» atamasi xaritalarda XVIII asrda, mintaqani muntazam o‘rganish boshlangan paytda paydo bo‘lgan. 1845-yilda Qirollik geografiya jamiyati Londonda belgilagan chegaralarga ko‘ra, «Janubiy Muz okeani» odatda barcha tomondan Janubiy qutb doirasi bilan chegaralangan va shu doiradan janubiy qutbgacha, Antarktika materigi chegaralarigacha cho‘zilgan hudud deb tushunilgan. Xalqaro gidrografiya tashkiloti nashrlarida Janubiy okean Atlantika, Hind va Tinch okeanlaridan 1937-yilda alohida ajratilgan. Bunga o‘ziga xos sabab bor edi: uch okeanning janubiy qismlaridagi chegaralari juda shartli bo‘lsa, Antarktikaga tutash suvlarning o‘ziga xos xususiyatlari mavjud va ular Antarktika aylanma oqimi bilan birlashgan. Biroq keyinchalik Janubiy okeanni alohida ajratishdan voz kechilgan.
Hozirgi vaqtda bevosita okean deb quruqlik bilan katta qismi o‘ralgan suv massasi hisoblanishda davom etadi. 2000-yilda Xalqaro gidrografiya tashkiloti okeanlarni beshtaga ajratishni qabul qildi, ammo bu qaror ratifikatsiya qilinmadi. 1953-yildan amalda bo‘lgan okeanlar ta’rifida Janubiy okean mavjud emas. 2002-yilda XGT kotibiyati standartning yangi talqinini tayyorladi. Unda, jumladan, Janubiy okeanning rasmiy maqomini mustahkamlash taklif qilingan edi. Biroq hujjat hozirgacha qabul qilinmagan.
Rossiyaning XGTdagi manfaatlarini Mudofaa vazirligining Harbiy-dengiz floti gidrografiya xizmati ifodalaydi. Bu xizmat Janubiy okean mavjudligini tan olmaydi. 1998-yilda Rossiya geodeziya va kartografiya federal xizmati mamlakatda chiqariladigan xaritalarda 58-paralleldan janubroq hududni Janubiy okean deb ko‘rsatishni tavsiya etgan, biroq bu tavsiya majburiy emas.
Sovet an’anasida (1969-yil) Janubiy okeanning taxminiy chegarasi Antarktika konvergensiyasi zonasining shimoliy chegarasi, ya’ni taxminan 55° janubiy kenglik deb hisoblangan. Boshqa mamlakatlarda ham chegara aniq emas: Gorn burnidan, janubdagi kenglik, suzuvchi muzlarning chegarasi, Antarktika to‘g‘risidagi shartnoma amal qiladigan hudud (janubiy kenglikning 60-parallelidan janubdagi maydon). Avstraliya hukumati Janubiy okean deganda Avstraliya materigidan bevosita janubda joylashgan suvlarni tushunadi.
Janubiy okean nomi atlas va geografik xaritalarga XX asrning birinchi choragigacha kiritib kelingan. Sovet davrida bu atama kam qo‘llangan, XX asr oxiridan esa Roskartografiya nashr etgan xaritalarda yana ko‘rsatila boshlagan. Gidrofizika va ekotizimlarni o‘rganuvchi fanlar Janubiy okeanni anchadan beri alohida okean sifatida ajratadi.
Janubiy okean nomi Rossiya Federatsiyasining Geografik nomlar davlat katalogida qo‘llanadi.
Janubiy okean boshqa uchta okean bilan tutashadigan va quruqlik bilan chegaralanish o‘rniga butun bir materikni to‘liq o‘rab oladigan yagona okeandir.
Janubiy okeanni tadqiq etish tarixi
XVI—XIX asrlar

Janubiy okean chegarasidan o‘tgan birinchi kema niderlandiyaliklarga tegishli bo‘lib, unga Dirk Gerrits qo‘mondonlik qilgan. U Yakob Magyu eskadrasida suzgan. 1559-yilda Magellan bo‘g‘ozida Gerrits kemasi bo‘rondan so‘ng eskadrani ko‘zdan yo‘qotib, janubga yo‘l olgan. Janubiy kenglikning 64° darajasiga yetgach, baland quruqlikni ko‘rgan. Ehtimol, bu Janubiy Orkney orollari bo‘lgan. 1671-yilda Entoni de la Roshe Janubiy Georgiyani kashf etgan; 1739-yilda Buve oroli kashf etilgan; 1772-yilda esa fransuz dengiz zobiti Kergelen Hind okeanida orolni kashf etgan va unga o‘z nomi berilgan.
Kergelenning sayohati bilan deyarli bir vaqtda Angliyadan janubiy yarimsharga o‘zining birinchi sayohatiga Jeyms Kuk yo‘l oldi. Uning «Edvencher» («Adventure») va «Rezolyushn» («Resolution») kemalari 1773-yil yanvaridayoq janubiy qutb doirasini sharqiy uzunlikning 37°33' meridiani bo‘ylab kesib o‘tdi. Muzlar bilan og‘ir kurashdan so‘ng Kuk janubiy kenglikning 67°15' nuqtasiga yetdi va shimolga qaytishga majbur bo‘ldi. O‘sha yilning dekabrida u yana Janubiy okeanga yo‘l oldi. 8-dekabrda g‘arbiy uzunlikning 150°6' meridiani bo‘ylab janubiy qutb doirasidan o‘tdi va janubiy kenglikning 67°5' parallelida muzlar orasida qisilib qoldi. Muzdan chiqib, yana janubga qarab suzdi va 1774-yil yanvar oxirida janubiy kenglikning 71°15' nuqtasiga, g‘arbiy uzunlikning 109°14' meridianida, Olovli Yerning janubi-g‘arbiga yetdi. Shu yerda o‘tib bo‘lmas muz devori uning yo‘lini to‘sdi. Janubiy okeandagi ikkinchi sayohatida Kuk janubiy qutb doirasini ikki marta kesib o‘tdi. Ikkala sayohat davomida ham ko‘plab aysberglar mavjudligi Antarktikada katta materik borligini ko‘rsatishiga ishonch hosil qildi. U qutb sayohatlarining qiyinchiliklarini shunday tasvirladiki, natijada bu kengliklarga faqat kit ovlovchilar borishni davom ettirdi, janubiy qutbga ilmiy ekspeditsiyalar esa uzoq vaqtga to‘xtadi.
1819-yilda rus dengiz sayyohi Bellinsgauzen «Vostok» va «Mirniy» harbiy shlyuplariga qo‘mondonlik qilib, Janubiy Georgiyaga bordi va Janubiy okean ichkarisiga kirishga urindi. Birinchi marta 1820-yil yanvarida, deyarli nolinchi meridian — Grinvich meridiani yaqinida u janubiy kenglikning 69°21' nuqtasiga yetdi. Keyin janubiy qutb doirasidan chiqib, uning bo‘ylab sharqqa, sharqiy uzunlikning 19° meridianigacha suzdi; shu yerda doirani yana kesib o‘tib, fevralda deyarli avvalgi kenglikka (69°6') yetdi. Sharqroqda u faqat 62-parallelgacha ko‘tarilib, suzuvchi muzlar chekkasi bo‘ylab yo‘lini davom ettirdi. So‘ng Balleni orollari meridianida 64°55' kenglikka yetdi; 1820-yil dekabrida g‘arbiy uzunlikning 161° nuqtasida janubiy qutb doirasidan o‘tib, janubiy kenglikning 67°15' nuqtasiga yetdi. 1821-yil yanvarida esa g‘arbiy uzunlikning 99° va 92° meridianlari oralig‘ida 69°53' janubiy kenglikka bordi. Keyin 81° meridian yaqinida, janubiy kenglikning 68°40' nuqtasida Pyotr I orolining baland qirg‘og‘ini, undan sharqroqda, janubiy qutb doirasining ichida esa Aleksandr I Yerining qirg‘og‘ini kashf etdi. Shunday qilib, Bellinsgauzen o‘zi kashf qilgan Janubiy Muz materigini deyarli butunlay 60° — 70° kengliklar oralig‘ida, kichik yelkanli kemalarda birinchi bo‘lib to‘liq aylanib chiqqan dengizchi bo‘ldi.
Janubiy Orkney orollari 1821-yilda kit ovlovchi Jorj Pauell tomonidan kashf etilgan; o‘sha yili kit ovlovchi Nataniel Palmer Gorn burnidan janubda joylashgan, hozirgacha uning nomi bilan ataladigan yer qirg‘oqlarini ko‘rdi. 1823-yilda kit ovlovchi Ueddell g‘arbiy uzunlikning 34°17' meridiani bo‘ylab janubiy kenglikning 74°15' nuqtasiga yetdi. Qalin suzuvchi muzlarning birinchi zonasidan o‘tib, uning ortida deyarli butunlay ochiq va muzsiz dengizni topdi. Yetti yil o‘tib, kit ovlovchi Jon Bisko Folklend orollariga borib, sharqqa yo‘l oldi va asta-sekin janubga burilib, deyarli Grinvich meridiani bo‘ylab janubiy qutb doirasini kesib o‘tdi hamda 69° janubiy kenglikka yetdi. Ammo muzlarga duch kelib, shimoli-sharqqa burildi va 1831-yil fevralda 50 km janubda ko‘ringan qirg‘oqni kashf etib, unga Enderbi Yeri deb nom berdi. 1832-yil yanvarida Bisko janubiy qutb doirasi bo‘ylab g‘arbiy uzunlikning 70° meridianigacha suzib, janubiy kenglikning 67°1' va g‘arbiy uzunlikning 73°20' nuqtasida Grehem Yeri yaqinidagi Adelaida orolini kashf etdi va unga tushishga muvaffaq bo‘ldi. Undan biroz shimolda Bisko nomidagi orollar guruhi joylashgan. 1833-yilda Kemp o‘z nomi bilan atalgan qirg‘oqni kashf etdi. 1838-yilda Enderbi kema egalari Jon Balleni qo‘mondonligida yana uchta yelkanli kema jo‘natdi. 1839-yil fevralida janubiy kenglikning 66°30' va sharqiy uzunlikning 162°40' nuqtasida u quyidagi orollar guruhini kashf etdi — Balleni orollari. Bu orollar juda baland va tik qoyali edi. G‘arbga suzishda davom etib, u muzlar chegarasidan o‘tdi va sharqiy uzunlikning 120° meridiani yaqinida, qutb doirasidan sal shimolda quyidagi hududni kashf etdi — Sabrina qirg‘og‘i.

1837-yil oxirida Dyumon-Dyurvil boshchiligidagi Fransiya ekspeditsiyasi ikki bug‘ kemasi — «Astrolyabiya» («L’Astrolabe») va «Zele» («La Zélée») bilan Okeaniyani o‘rganish, Ueddell xabarlarini tekshirish va boshqa maqsadlarda yo‘lga chiqdi. 1838-yil yanvarida Dyumon-Dyurvil Ueddell yo‘nalishidan suzdi, ammo janubiy kenglikning 63-parallelida muzlar uning yo‘lini to‘sdi. Janubiy Shetland orollarining janubida u baland qirg‘oqni ko‘rib, unga Lui-Filipp Yeri nomini berdi. Keyinchalik bu joy orol ekani, uning g‘arbiy qirg‘oqlari esa Triniti Yeri va Palmer Yeri deb atalishi ma’lum bo‘ldi. Tasmaniyada qishlab chiqqach, Dyumon-Dyurvil janubga yo‘lida ilk muzlarga duch keldi va ular orasidan qiyinchilik bilan suzib, 9-yanvar kuni, 1840-yilda, janubiy kenglikning 66° — 67° nuqtalari, deyarli qutb doirasi va 141° sh. u. yaqinida baland tog‘li qirg‘oqni ko‘rdi. Bu hududga Adeli Yeri nomi berildi. Dyumon-Dyurvil bu qirg‘oqni qutb doirasi bo‘ylab sharqiy uzunlikning 134° meridianigacha kuzatdi. 17-yanvarda janubiy kenglikning 65° va sharqiy uzunlikning 131° nuqtasida yana bir qirg‘oq kashf etilib, u quyidagicha nomlandi — Klari qirg‘og‘i.
Leytenant Vilis boshchiligidagi uchta — «Vincennes», «Peacock» va «Porpoise» — kemadan iborat Amerika ekspeditsiyasi 1839-yil fevralida Olovli Yer arxipelagidan Ueddell yo‘nalishi bo‘ylab janubga o‘tishga urinish uchun jo‘nadi. Ammo Dyumon-Dyurvil duch kelganidek, yengib bo‘lmas to‘siqlar sababli katta natijasiz Chiliga qaytishga majbur bo‘ldi (g‘arbiy uzunlikning 103° meridianida deyarli 70° janubiy kenglikka yetgan va go‘yoki shu yerda quruqlikni ko‘rgan). 1840-yil yanvarida amerikalik tadqiqotchi Charlz Uilks sharqiy uzunlikning 160° meridiani bo‘ylab deyarli to‘g‘ri janubga yo‘l oldi. Janubiy kenglikning 64°11' parallelidayoq muzlar uning yo‘lini to‘sdi. G‘arbga burilib, sharqiy uzunlikning 153°6' meridiani bo‘ylab 66° janubiy kenglikka kelganda 120 km narida tog‘ni ko‘rdi va uni Ringold Noll deb nomladi. Ross bu joylarga biroz keyinroq kelib, Uilksning kashfiyotiga e’tiroz bildirgan, ammo bunga asos bo‘lmagan. Uilks Yerining turli qismlarini kashf etish sharafi aslida har uch dengizchi — Uilks, Dyumon-Dyurvil va Rossga — alohida-alohida tegishlidir. 1840-yil yanvar va fevral oylarida Uilks Antarktika materigi chekkalari bo‘ylab katta masofani bosib o‘tib, sharqiy uzunlikning 96° meridianigacha yetdi. Biroq butun sayohati davomida biror joyda qirg‘oqqa tusha olmadi.
Uchinchi ingliz ekspeditsiyasi Jeyms Klark Ross qo‘mondonligida «Erebus» («Erebus») va «Terror» («Terror») bug‘ kemalarida ( «Erebus»ga Krozyer qo‘mondonlik qilgan) umuman janubiy qutb o‘lkalarini o‘rganish uchun tashkil etildi. 1840-yil avgustida Ross Tasmaniyada edi. U yerda Dyumon-Dyurvil yaqinda Adeli Yeri qirg‘og‘ini kashf etganini bilib, izlanishlarini sharqroqda, Balleni orollari meridiani bo‘ylab boshlashga qaror qildi. 1840-yil dekabrda ekspeditsiya sharqiy uzunlikning 169°40' meridianida janubiy qutb doirasini kesib o‘tdi va ko‘p o‘tmay muzlarni yorib o‘tishga kirishdi. 10 kundan so‘ng muzlar zonasi ortda qoldi va 31-dekabrda (eski taqvim bo‘yicha) Viktoriya Yerining baland qirg‘og‘i ko‘rindi. Ross uning eng baland tog‘ cho‘qqilaridan birini ekspeditsiya tashabbuskori Sabin sharafiga, balandligi 2-3 ming metr bo‘lgan butun tog‘ tizmasini esa Admiralteystvo tizmasi deb atadi. Bu tizmaning barcha vodiylari qor va dengizgacha tushib keladigan ulkan muzliklar bilan qoplangan edi. Adar burnidan keyin qirg‘oq janubga burilib, tog‘li va yaqinlashib bo‘lmas holicha qolgan. Ross janubiy kenglikning 71°56' va sharqiy uzunlikning 171°7' nuqtasidagi Posseshn orollaridan biriga tushdi. U yerda o‘simliklar butunlay yo‘q, qirg‘oqlarni esa ko‘plab pingvinlar egallagan bo‘lib, qalin guano qatlami bilan qoplagan edi. Janubga yo‘lini davom ettirib, Ross Kulman va Franklin orollarini (keyingisini janubiy kenglikning 76°8' nuqtasida) kashf etdi. To‘g‘ri janubda qirg‘oq va baland tog‘ — Erebus vulqoni (balandligi 3794 metr) ko‘rindi. Uning biroz sharqida ilgari o‘chgan yana bir vulqon bor edi, u Terror deb nomlandi va balandligi 3230 metr edi. Janubga keyingi yo‘lni sharqqa burilgan, suv sathidan 60 metrgacha balandlikdagi uzluksiz tik muz devori bilan o‘ralgan qirg‘oq to‘sdi. Ross hisobiga ko‘ra, muz devori suv ostiga qariyb 300 metr chuqurlikkacha tushgan. Bu muz to‘sig‘ida sezilarli qo‘ltiqlar, ko‘rfazlar yoki burunlar yo‘q edi; uning deyarli tekis, tik devori juda uzoq masofaga cho‘zilgan. Muzli qirg‘oq ortida janub tomon, qutb materigi ichkarisiga kirib ketadigan baland tog‘ tizmasi cho‘qqilari ko‘rinardi. Bu tizma Parri nomi bilan ataldi. Ross Viktoriya Yeridan sharqqa qariyb 840 km suzdi; bu masofaning barchasida muzli qirg‘oq xususiyati o‘zgarmadi. Nihoyat, yil fasli kech bo‘lib qolgani sababli Ross Tasmaniyaga qaytdi. Ushbu safarda u janubiy kenglikning 78°4' nuqtasiga, g‘arbiy uzunlikning 173- va 174-meridianlari oralig‘ida yetgan edi. Ikkinchi sayohatida, 20-dekabr (1841-yil) kuni kemalari yana janubiy qutb doirasini kesib o‘tib, janubga suzdi. 1842-yil fevral boshida ular g‘arbiy uzunlikning 165° meridianida ochiqroq dengizga chiqib, to‘g‘ri janubga yo‘l oldi va 1841-yildagiga qaraganda sal sharqroqda muzli qirg‘oqqa yaqinlashdi. G‘arbiy uzunlikning 161°27' nuqtasida ular janubiy kenglikning 78°9' nuqtasiga yetishdi, ya’ni shu paytgacha boshqa hech kim yetib bormagan darajada Janubiy qutbga yaqinlashishdi. Sharqqa keyingi harakatni zich suzuvchi muzlar (pak muzlar) to‘sdi va ekspeditsiya shimolga burildi. 1842-yil dekabrda Ross janubga kirishga uchinchi bor urindi. Bu safar Ueddell yo‘nalishini tanlab, Lui-Filipp Yeriga qarab yo‘l oldi. Sharqqa suzib, g‘arbiy uzunlikning 8° meridianida qutb doirasini kesib o‘tdi va 21-fevralda janubiy kenglikning 71°30' nuqtasiga, g‘arbiy uzunlikning 14°51' meridiani bo‘ylab yetdi.
Deyarli 30 yil o‘tgach, «Chellenjer» korvetasidagi ekspeditsiya boshqa joylar qatori janubiy qutb o‘lkalariga ham tashrif buyurdi. Kergelen oroliga borgach, «Chellenjer» janubga suzib, janubiy kenglikning 65°42' nuqtasiga yetdi. Janubiy kenglikning 64°18' va sharqiy uzunlikning 94°47' nuqtasida u 2380 metr chuqurlikni aniqladi. Uilks xaritasiga ko‘ra, qirg‘oq atigi 30 kilometr uzoqlikda bo‘lishi kerak edi, biroq ko‘rinmadi.
1893-yilda bir nechta Britaniya va Norvegiya kit ovlash kemalari Juanvil oroli hamda Grehem Yeri qirg‘oqlari yaqinidagi janubiy qutb materigiga bordi. Ular bu hududlarning meteorologiyasi va geologiyasi haqida ma’lumotlar to‘pladi.
XX—XXI asrlar
XX asrda Janubiy okean turli mamlakatlarning faol kit ovlash hududiga aylandi. 1946-yildan boshlab kit ovlashda SSSR («Slava» kit ovlash bazasi) ham qatnashgan va bir vaqtning o‘zida ilmiy tadqiqotlar olib borgan.
Iqlim va ob-havo
Dengiz suvi harorati taxminan −2 dan 10 °C gacha o‘zgaradi. Bo‘ron siklonlari materik atrofida sharq tomon harakatlanadi va muz bilan ochiq okean o‘rtasidagi harorat farqi tufayli ko‘pincha kuchayadi. Janubiy kenglikning 40 darajasidan Janubiy qutb doirasigacha bo‘lgan okean hududida Yerdagi eng kuchli o‘rtacha shamollar kuzatiladi. Qishda okean Tinch okeani sektorida janubiy kenglikning 65 darajasigacha, Atlantika sektorida esa 55 darajasigacha muzlaydi, buning natijasida suv yuzasi harorati 0 °C dan ancha pastga tushadi. Ayrim qirg‘oq hududlarida doimiy kuchli shamollar tufayli qirg‘oq chizig‘i qish bo‘yi muzsiz qoladi.
Aysberglar Janubiy okeanning har qanday qismida yilning istalgan vaqtida uchrashi mumkin. Ayrimlarining o‘lchami bir necha yuz metrga yetadi. Kichikroq aysberglar, ularning bo‘laklari va dengiz muzlari (odatda 0,5 dan 1 metrgacha) ham kemalarga xavf tug‘diradi. Uchrab turadigan aysberglarning yoshi 6-15 yil bo‘lib, bu okean suvlarida bir vaqtning o‘zida 200 mingdan ortiq aysberg bo‘lishi mumkinligini anglatadi. Ularning uzunligi 500 metrdan 180 km gacha, eni esa bir necha o‘n kilometrgacha yetadi.
Yelkanli kemalar davridan beri dengizchilarga janubiy kenglikning 40 dan 70 darajasigacha bo‘lgan hududlari «O‘kiruvchi qirqliklar», «Quturgan ellikliklar» va «O‘tkir oltmishliklar» nomlari bilan tanish. Bunga yomon ob-havo, bo‘ronli shamollar va kuchli to‘lqinlar sabab bo‘ladi: Yer sharini aylanib harakatlanadigan havo massalarining yo‘lida yirik quruqlik to‘siqlari deyarli yo‘q. Suzuvchi muzlar, ayniqsa maydan oktabrgacha bo‘lgan davrda, bu hududni yanada xavfli qiladi. Mintaqaning Yer yuzidagi aholi yashaydigan joylardan uzoqligi esa qidiruv-qutqaruv ishlarining samaradorligini pasaytiradi.
Hayot
Qattiq iqlimga qaramay, Janubiy okean tirik organizmlarga boy.

Janubiy okean qutb yaqinida joylashgani sababli fotosintezning eng muhim omili — Quyosh nurlanishi yil davomida keskin mavsumiy o‘zgaradi. Shunday sharoitda yil davomida fitoplankton miqdorida katta tebranishlar kuzatiladi va uning ommaviy ko‘payish zonasi bahor ertaroq boshlanadigan shimoldan bahor kechroq keladigan janubga siljiydi. Past kengliklarda ko‘payish ikki marta avjiga chiqadi, yuqori kengliklarda esa faqat bir marta. Suvning sirtqi qatlamlarida biologik kenglik zonalligi yaqqol namoyon bo‘ladi. Dengiz tubida yashovchi organizmlarda esa bunday zonallik yo‘q, chunki ularning rivojlanishida tub relyefi hamda o‘simlik va hayvonot dunyosi almashinuviga to‘sqinlik qiluvchi to‘siqlar muhim rol o‘ynaydi. Janubiy okean fitoplanktonida diatom suvo‘tlar (taxminan 180 tur) ustunlik qiladi. Ko‘k-yashil suvo‘tlar kam turlarga ega. Miqdor jihatidan ham diatom suvo‘tlar ko‘p, ayniqsa yuqori kengliklarda ularning ulushi deyarli 100 % ga yetadi. Ommaviy ko‘payish eng kuchaygan davrda diatom suvo‘tlar soni eng yuqori darajaga chiqadi.
Suvo‘tlarning tarqalishi bilan suvning vertikal zonalligi o‘rtasida aniq bog‘liqlik bor. Yozda suvo‘tlarning asosiy qismi suv yuzasidan 25 metrgacha bo‘lgan qatlamda joylashadi.
Janubdan shimolga tomon fitoplankton tarkibi o‘zgarib boradi: yuqori kengliklarga xos sovuq suv turlari asta-sekin kamayib, ularning o‘rnini iliq suv turlari egallaydi.

Janubiy okean, shuningdek, zooplankton, krill, ko‘plab gubkalar va ignaterililarning katta zaxiralariga ega. Bu yerda bir necha oilaga mansub baliqlar uchraydi, ayniqsa nototeniyadoshlar ko‘p. Qushlardan bo‘ronqushlar, yirtqich dengiz qushlari — pomorniklar, pingvinlar keng tarqalgan. Bu suvlarda quyidagi hayvonlar yashaydi: kitlar (ko‘k kit, finval, seyval, bukri kit va boshqalar) hamda tyulenlar (Ueddell tyuleni, krabxo‘r tyulen, dengiz qoploni, dengiz mushugi).
Janubiy okean suvlarida zooplankton kopepodalar (taxminan 120 tur), ikki juft oyoqlilar (taxminan 80 tur) va boshqa organizmlardan iborat. Kamroq ahamiyatga ega guruhlar — qiljag‘lilar (Chaetognatha), ko‘p tukli chuvalchanglar, ostrakodalar, appendikulyariyalar va mollyuskalar. Miqdor jihatidan kopepodalar (eshkakoyoqli qisqichbaqasimonlar) birinchi o‘rinda turadi: ular okeanning Tinch va Hind okeanlari sektorlaridagi zooplankton biomassasining deyarli 75 % ini tashkil etadi. Atlantika sektorida kopepodalar kam, lekin bu yerda Antarktika krilli keng tarqalgan.
Janubiy okean, ayniqsa uning Antarktika hududlari uchun krill (Antarktika mayda qisqichbaqasimonlari)ning katta to‘dalari xos. Bu hududlarda krill biomassasi 2200 million tonnaga yetadi va har yili 50—70 mln tonnagacha krill ovlash imkonini beradi. Bu yerda krill tishsiz kitlar, tyulenlar, baliqlar, boshoyoqli mollyuskalar, pingvinlar va nayburunli qushlarning asosiy ozig‘i hisoblanadi. Krillning o‘zi fitoplankton bilan oziqlanadi.
Yil davomida zooplankton sonida ikkita eng yuqori davr kuzatiladi. Birinchisi qishlab chiqqan turlarning ko‘payishi bilan bog‘liq bo‘lib, suvning sirtqi qatlamlarida kuzatiladi. Ikkinchisi esa suvning butun qalinligi bo‘ylab zooplankton ko‘pligi bilan ajralib turadi va yangi avlod paydo bo‘lishi bilan bog‘liq. Bu zooplanktonning yozgi ommaviy ko‘payish davri bo‘lib, unda organizmlarning katta qismi yuqori qatlamlarga ko‘tariladi va shimolga siljiydi; ularning sezilarli to‘planishi Antarktika konvergensiyasi zonasida yuz beradi. Ikkala yuqori davr ham zooplankton to‘plangan ikkita kenglik mintaqasi shaklida namoyon bo‘ladi.
Aerobiologiya
- Asosiy maqola: Antarktika va Janubiy okean aerobiologiyasi
Atmosferadagi mikrobiomni Antarktika va Janubiy okean hududida aerobiologik tadqiq etish bakterial jamoalarning xilma-xilligi yuqori bo‘lsa-da, biomassasi kamligini ko‘rsatdi. Bunda Janubiy okean mikroorganizmlar uchun mutlaq to‘siq emas, balki tanlab o‘tkazuvchi filtr vazifasini bajaradi.