Hind okeani

Hind okeani
Xususiyatlari
Maydoni76,174 mln km²
Hajmi282,65 mln km³
Eng katta chuqurligi7729 m
O‘rtacha chuqurligi3711 m
Joylashuvi
14°05′34″ j. k. 76°18′38″ sh. u.HGYaO
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Hind okeani — maydoni va chuqurligi bo‘yicha dunyodagi uchinchi okean. Yer sayyorasi suv yuzasining taxminan 20 % ini egallaydi. Uning maydoni — 76,174 million km², hajmi — 282,65 mln km³. Okeanning eng chuqur nuqtasi Zond botig‘ida (7729 metr) joylashgan.

Shimolda Osiyoni, g‘arbda — Afrikani, sharqda — Avstraliyani yuvib turadi; janubda Antarktida (boshqa qarashga ko‘ra, Janubiy okean) bilan chegaradosh. Atlantika okeani bilan chegarasi sharqiy uzunlikning 20° meridiani bo‘ylab, Tinch okeani bilan esa sharqiy uzunlikning 146°55′ meridiani bo‘ylab o‘tadi. Hind okeanining eng shimoliy nuqtasi taxminan 30° shimoliy kenglikda, Fors qo‘ltig‘ida joylashgan. Hind okeanining kengligi Avstraliya va Afrikaning janubiy chekkalari orasida taxminan 10 000 km ni tashkil etadi. Maydoni jihatidan u istalgan qit’adan kattaroq.

Etimologiyasi

Qadimgi yunonlar okeanning o‘zlariga ma’lum g‘arbiy qismini unga tutash dengiz va qo‘ltiqlar bilan birgalikda Eritrey dengizi (qadimgi yunoncha Ἐρυθρἀ θάλασσα — Qizil dengiz, qadimgi rus manbalarida esa Chyormnoye dengizi deb atashgan). Asta-sekin bu nom faqat yaqin dengizga nisbatan qo‘llanila boshlagan, okean esa o‘sha davrda boyligi bilan mashhur bo‘lgan qirg‘oqbo‘yi mamlakati — Hindiston nomi bilan atalgan. Masalan, Aleksandr Makedonskiy miloddan avvalgi IV asrda uni Indikon pelagos (qadimgi yunoncha Ἰνδικὸν πέλαγος) — «Hind dengizi» deb atagan. Arablar orasida u Bahr al-Hind (hozirgi arabcha المحيط الهندي‎ — al-muhit al-hindiy) — «Hind okeani» nomi bilan mashhur. XVI asrdan boshlab rimlik olim Katta Pliniy tomonidan hali I asrda kiritilgan Okeanus Indikus (lotincha Oceanus Indicus) — Hind okeani nomi mustahkamlangan.

Fizik-geografik tavsifi

Okeanlarning asosiy morfologik xususiyatlari
(«Okeanlar atlasi» ma’lumotlariga ko‘ra, 1980-yil)
Okeanlar Maydoni
suv yuzasi
, mln km²
Hajmi,
mln km³
O‘rtacha
chuqurligi,
metr
Eng katta
okean chuqurligi,
metr
Atlantika 91,66 329,66 3597 Puerto-Riko botig‘i (8742)
Hind 76,17 282,65 3711 Zond botig‘i (7729)
Shimoliy Muz 14,75 18,07 1225 Grenlandiya dengizi (5527)
Tinch 178,68 710,36 3976 Mariana botig‘i (11022)
Jahon okeani 361,26 1340,74 3711 11 022

Umumiy ma’lumotlar

Hind okeani asosan Saraton tropigidan janubda, shimolda Yevrosiyo, g‘arbda Afrika, sharqda Avstraliya va janubda Antarktida oralig‘ida joylashgan. Atlantika okeani bilan chegara Igna burni (20° sh. u.) bo‘ylab Antarktida sohillarigacha (Qirolicha Mod Yeri). Tinch okeani bilan chegarasi: Avstraliyadan janubda — Bass bo‘g‘ozining sharqiy chegarasidan Tasmaniya oroligacha, so‘ng sharqiy uzunlikning 146°55′ meridiani bo‘ylab Antarktidagacha; Avstraliyadan shimolda — Andaman dengizi bilan Malakka bo‘g‘ozi, keyin Sumatra orolining janubi-g‘arbiy sohili va , Zond bo‘g‘ozi, janubiy qirg‘og‘i bo‘ylab Yava oroli, janubiy chegaralari bo‘ylab Bali dengizi va Savu dengizi, shimoliy chegarasi bo‘ylab Arafura dengizi, janubi-g‘arbiy sohili bo‘ylab Yangi Gvineya va g‘arbiy chegarasi bo‘ylab Torres bo‘g‘ozi. Ba’zan okeanning janubiy qismi, shimoliy chegarasi suv va atmosfera aylanishiga ko‘ra 35° j. k. dan, dengiz tubi relyefiga ko‘ra 60° j. k. gacha bo‘lgan hudud, quyidagiga ham kiritiladi: Janubiy okean.

Dengizlar, qo‘ltiqlar, orollar

Hind okeaniga qarashli dengizlar, qo‘ltiqlar va bo‘g‘ozlarning maydoni 11,68 million km² (okean umumiy maydonining 15 % i), hajmi esa 26,84 million km³ (9,5 %). Okean sohillari bo‘ylab joylashgan dengizlar va asosiy qo‘ltiqlar (soat mili yo‘nalishida): Qizil dengiz, Arabiston dengizi (Adan qo‘ltig‘i, Ummon qo‘ltig‘i, Fors qo‘ltig‘i), Lakkadiv dengizi, Bengal qo‘ltig‘i, Andaman dengizi, Timor dengizi, Arafura dengizi (Karpentariya qo‘ltig‘i), Katta Avstraliya qo‘ltig‘i, Mouson dengizi, Devis dengizi, Hamdo‘stlik dengizi, Kosmonavtlar dengizi (so‘nggi to‘rttasi ba’zan Janubiy okean).

Ayrim orollar — masalan, Madagaskar, Sokotra, Maldiv — qadimgi materiklarning bo‘laklari hisoblanadi, boshqalari esa — Andaman, Nikobar yoki Rojdestvo oroli — vulqon kelib chiqishiga ega. Hind okeanidagi eng katta orol — Madagaskar (590 ming km²). Eng yirik orollar va arxipelaglar: Tasmaniya, Shri-Lanka, Kergelen arxipelagi, Andaman orollari, Melvill, Maskaren orollari (Reyunion, Mavrikiy), Kenguru, Nias, Mentavay orollari (Siberut), Sokotra, Grut-Aylend, Komor orollari, Tivi orollari (Batyorst), Zanzibar, Simyolue, Fyurno orollari (Flinders), Nikobar orollari, Qeshm, King, Bahrayn orollari, Seyshel orollari, Maldiv orollari, Chagos arxipelagi.

Okeanning shakllanish tarixi

Ilk yura davrida qadimgi supermaterik Gondvana parchalana boshladi. Natijada Afrika va Arabiston, Hindiston yarimoroli hamda Antarktida bilan Avstraliya shakllandi.

150 mln yil avval Hindiston yarimoroli va Madagaskar; Madagaskar bilan Afrika orasidagi dastlabki okean po‘sti

Bu jarayon yura va bo‘r davrlari chegarasida (140—130 million yil avval) yakunlandi va hozirgi Hind okeanining yosh botig‘i shakllana boshladi.

70 mln yil avval Hind okeanining g‘arbiy qismi ochilishi: Hindiston va Madagaskar orasidagi dastlabki okean po‘sti

Bo‘r davrida Hindiston yarimorolining shimolga siljishi va Tinch hamda Tetis okeanlari maydonining qisqarishi hisobiga okean tubi kengayib bordi. Kechki bo‘r davrida yagona Avstraliya-Antarktida materigi parchalanishi boshlandi. Ayni vaqtda yangi rift zonasi hosil bo‘lishi natijasida Arabiston plitasi Afrika plitasidan ajraldi va Qizil dengiz hamda Adan qo‘ltig‘i paydo bo‘ldi. kaynozoy erasining boshida Hind okeanining Tinch okeani tomonga kengayishi to‘xtadi, ammo Tetis dengizi tomonga davom etdi. eotsen oxiri — oligotsen boshida Hindiston tektonik plitasi Osiyo materigi bilan to‘qnashdi.

Hozir ham tektonik plitalarning harakati davom etmoqda. Bu harakatning o‘qi Afrika–Antarktida tizmasi, Markaziy Hind tizmasi va Avstraliya–Antarktida ko‘tarilmasining okean o‘rtasidagi rift zonalari hisoblanadi. Avstraliya plitasi yiliga 5—7 sm tezlikda shimolga harakatlanmoqda. Hindiston plitasi ham shu yo‘nalishda yiliga 3—6 sm siljimoqda. Arabiston plitasi yiliga 1—3 sm tezlikda shimoli-sharqqa harakatlanadi. Afrika plitasidan Somali plitasi Sharqiy Afrika rift zonasi bo‘ylab yiliga 1—2 sm tezlikda shimoli-sharqqa siljimoqda. 26-dekabr 2004-yilda Hind okeanida Simyolue, Sumatra orolining shimoli-g‘arbiy sohili yaqinida joylashgan Sumatra (Indoneziya) kuzatuvlar tarixidagi eng kuchli 9,3 gacha magnitudali zilzila. Bunga yer po‘stining taxminan 1200 km (ayrim baholarga ko‘ra — 1600 km) uzunlikdagi qismi subduksiya zonasida 15 m ga siljishi sabab bo‘ldi. Siljish subduksiya zonasi, natijada Hindiston plitasi Birma plitasi ostiga surildi. Zilzila sunamini keltirib chiqardi va u ulkan vayronagarchilik hamda juda ko‘p qurbonlarga (300 ming kishigacha) sabab bo‘ldi.

Geologik tuzilishi va tub relyefi

Hind okeanining chuqurlik xaritasi

Okean o‘rtasidagi tizmalar

Okean o‘rtasidagi tizmalar Hind okeani tubini uch sektorga ajratadi: Afrika, Hind–Avstraliya va Antarktida sektorlari. Beshta okean o‘rtasi tizmasi ajratiladi: G‘arbiy Hind, Arabiston–Hind, Markaziy Hind, Sharqiy Hind tizmalari va Avstraliya–Antarktida ko‘tarilmasi. G‘arbiy Hind tizmasi okeanning janubi-g‘arbida joylashgan. Unga suvosti vulqonizmi, seysmik faollik, rift hosil bo‘lishiga xos yer po‘sti va o‘q zonasining rift tuzilishi xos; uni meridian bo‘ylab cho‘zilgan bir qancha okean yoriqlari kesib o‘tadi. Rodriges oroli (Maskaren arxipelagi) atrofida tizma tizimi shimolga Arabiston–Hind tizmasiga va janubi-g‘arbga Markaziy Hind tizmasiga ajraladigan uchlik tutashuv joyi mavjud. Arabiston–Hind tizmasi ultraasosli jinslardan tarkib topgan; meridian yo‘nalishiga yaqin cho‘zilgan bir qator kesuvchi yoriqlar meridianga yaqin yo‘nalishda cho‘zilgan bo‘lib, ular bilan juda chuqur okean botiqlari (troglari) bog‘liq; ularning chuqurligi 6,4 km gacha yetadi. Tizmaning shimoliy qismini eng yirik Ouen yorig‘i kesib o‘tadi; u bo‘ylab tizmaning shimoliy bo‘lagi 250 km shimolga siljigan. G‘arbga qarab rift zonasi Adan qo‘ltig‘ida va shimoliy-shimoli-g‘arbda Qizil dengizda davom etadi. Bu yerda rift zonasi karbonat cho‘kindilar va vulqon kullari bilan qoplangan. Qizil dengiz rift zonasida evaporitlar hamda metall saqlovchi balchiqlar qatlamlari aniqlangan; ular kuchli issiq (70 °C gacha) va juda sho‘r (350 gacha ‰) yuvenil suvlar bilan bog‘liq.

Uchlik tutashuvdan janubi-g‘arbga yaxshi ifodalangan rift va yon zonalarga ega Markaziy Hind tizmasi cho‘zilgan bo‘lib, u janubda vulqonli Amsterdam platosi bilan tugaydi; platoda vulqon kelib chiqishiga ega Sen-Pol va Amsterdam orollari joylashgan. Bu platodan sharqiy-janubi-sharqqa tomon keng, kam parchalangan gumbaz shaklidagi Avstraliya–Antarktida ko‘tarilmasi cho‘ziladi. Uning sharqiy qismi bir qator meridian yo‘nalishidagi yoriqlar bilan meridian bo‘ylab bir-biriga nisbatan siljigan qismlarga ajralgan.

Okeanning Afrika sektori

Suvosti chekka qismi Afrikada tor shelf, aniq ifodalangan materik yonbag‘ri, chekka platolar va materik etagi bilan ajralib turadi. Janubda Afrika materigi janubga tomon cho‘zilgan quyidagi turtmalarni hosil qiladi: Agulyas sayozligi, Mozambik va Madagaskar tizmalari; ular materik turidagi yer po‘stidan tashkil topgan. Materik etagi janubga tomon kengayib boradigan qiya tekislikni hosil qilib, u Somali va Keniya sohillari bo‘ylab cho‘ziladi, Mozambik bo‘g‘ozida davom etadi va Madagaskarni sharqdan o‘rab turadi. Sektorning sharqiy qismi bo‘ylab Maskaren tizmasi o‘tadi, uning shimoliy qismida Seyshel orollari.

joylashgan. Sektordagi okean tubi, ayniqsa okean o‘rtasi tizmalari bo‘ylab, ko‘plab qirlar va botiq vodiylar bilan parchalangan; ular meridian yo‘nalishiga yaqin yoriqlar zonalari bilan bog‘liq. Ko‘plab suvosti vulqon tog‘lari mavjud bo‘lib, aksariyatining ustida marjon tuzilmalari, jumladan atollar va suvosti marjon riflari shakllangan. Tog‘ ko‘tarilmalari orasida tepalik va tog‘li relyefga ega okean tubi havzalari joylashgan: Agulyas, Mozambik, Madagaskar, Maskaren va Somali havzalari. Somali va Maskaren havzalarida keng, tekis abisal tekisliklar hosil bo‘lgan; ularga katta hajmda terragen va biogen cho‘kindi materiallar kelib tushadi. Mozambik havzasida Zambezi daryosining yoyilma konuslari tizimiga ega suvosti vodiysi joylashgan.

Okeanning Hind–Avstraliya sektori

Hind–Avstraliya sektori Hind okeani maydonining yarmini egallaydi. G‘arbda meridian yo‘nalishida Maldiv tizmasi cho‘zilgan bo‘lib, uning yuqori qismida Lakkadiv, Maldiv va Chagos orollari joylashgan. Tizma materik tipidagi yer po‘stidan tashkil topgan. Arabiston va Hindiston yarimoroli sohillari bo‘ylab juda tor shelf, tor va tik materik yonbag‘ri hamda juda keng materik etagi cho‘ziladi. Materik etagi asosan Hind va Gang daryolari loyqa oqimlarining ikki ulkan yotqiziq konusidan tashkil topgan. Bu ikki daryo okeanga har biri 400 million tonnadan parchalangan tog‘ jinslarini olib keladi. Hind daryosi yotqiziq konusi Arabiston havzasi ichkarisiga ancha kirib borgan. Bu havzaning faqat janubiy qismini alohida suvosti tog‘lari uchraydigan tekis abisal tekislik egallaydi.

Sharqiy uzunlikning deyarli aynan 90° meridiani bo‘ylab shimoldan janubga 4000 km masofaga ulkan bloklardan tuzilgan okean Sharqiy Hind tizmasi cho‘zilgan. Maldiv va Sharqiy Hind tizmalari orasida Markaziy havza — Hind okeanining eng katta havzasi joylashgan. Uning shimoliy qismini Bengal yotqiziq konusi (Gang daryosidan) egallaydi, janubiy chegarasiga esa abisal tekislik tutashadi. Havzaning markaziy qismida kichik Lanka tizmasi va suvosti Afanasiy Nikitin tog‘i bor. Sharqiy Hind tizmasidan sharqda Kokos va G‘arbiy Avstraliya havzalari joylashgan bo‘lib, ularni kenglik yo‘nalishida joylashgan blokli Kokos ko‘tarilmasi ajratib turadi. Bu yerda Kokos va Rojdestvo orollari joylashgan. Kokos havzasining shimoliy qismida tekis abisal tekislik mavjud. Janubdan u G‘arbiy Avstraliya ko‘tarilmasi bilan chegaralangan; ko‘tarilma janubga tik uzilib tushadi, shimolda esa havza tubiga asta-sekin pasayadi. Janubda G‘arbiy Avstraliya ko‘tarilmasi Diamantina yoriqlar zonasi bilan bog‘liq tik pog‘ona bilan chegaralangan. Yoriqlar zonasida chuqur va tor grabenlar (eng yiriklari — Ob va Diamantina) hamda ko‘plab tor gorstlar mavjud.

Hind okeanining o‘tish hududi Andaman botig‘i va chuqur suvli Zond botig‘i bilan ifodalangan; Hind okeanining eng katta chuqurligi (7209 m) shu yerda qayd etilgan. Zond orollar yoyining tashqi tizmasini suvosti Mentavay tizmasi hamda uning davomi bo‘lgan Andaman va Nikobar orollari tashkil qiladi.

Avstraliya materigining suvosti chekkasi

Avstraliya materigining shimoliy qismini ko‘plab marjon tuzilmalariga ega keng Sahul shelfi o‘rab turadi. Janubga qarab shelf torayadi, Janubiy Avstraliya sohillarida yana kengayadi. Materik yonbag‘ri chekka platolardan iborat (eng kattalari — Eksmut platosi va Naturalistlar platosi). G‘arbiy Avstraliya havzasining g‘arbiy qismida Zenit ko‘tarilmasi, Kyuvye va materik tuzilmasining bo‘laklari hisoblangan boshqa ko‘tarilmalar mavjud. Avstraliyaning janubiy suvosti chekkasi bilan Avstraliya–Antarktida ko‘tarilmasi orasida kichik Janubiy Avstraliya havzasi joylashgan bo‘lib, u tekis abisal tekislikdan iborat.

Okeanning Antarktida sektori

Antarktida sektori G‘arbiy Hind va Markaziy Hind tizmalari, janubda esa Antarktida sohillari bilan chegaralangan. Tektonik va muzliklarga oid omillar ta’sirida Antarktida shelfi juda chuqurlashgan. Keng materik yonbag‘rini yirik va keng kanyonlar kesib o‘tadi; ular orqali shelfdan o‘ta sovigan suv abisal botiqlarga oqib tushadi. Antarktida materik etagida bo‘shoq cho‘kindilarning keng tarqalgan va qalin (1,5 km gacha) qatlamlari mavjud.

Antarktida materigining eng katta turtib chiqqan qismi — Kergelen platosi, shuningdek, Prins-Eduard orollari va Krozening vulqon ko‘tarilmalari Antarktida sektorini uch havzaga bo‘ladi. G‘arbda Afrika–Antarktida havzasi joylashgan, uning yarmi Atlantika okeaniga to‘g‘ri keladi. Tubining katta qismi tekis abisal tekislikdir. Shimolda joylashgan Kroze havzasi tubining yirik tepalikli relyefi bilan ajralib turadi. Avstraliya–Antarktida havzasi Kergelendan sharqda joylashgan bo‘lib, janubiy qismini tekislik, shimoliy qismini abisal tepaliklar egallaydi.

Tub cho‘kindilari

Hind okeanida ohaktoshli foraminiferali-kokkolitli cho‘kindilar ustun bo‘lib, ular tub maydonining yarmidan ko‘prog‘ini egallaydi. Biogen, jumladan marjon kelib chiqishidagi ohaktosh cho‘kindilarning keng tarqalishi Hind okeanining katta qismi tropik va ekvatorial mintaqalarda joylashgani, shuningdek, okean havzalari nisbatan sayozligi bilan izohlanadi. Ko‘plab tog‘ ko‘tarilmalari ham ohaktosh cho‘kindilar hosil bo‘lishiga qulay. Ayrim havzalarning chuqur qismlarida (masalan, Markaziy va G‘arbiy Avstraliya havzalarida) chuqur suvli qizil gillar yotadi. Ekvatorial mintaqaga radiolyariyli balchiqlar xos. Okeanning sovuq janubiy qismida diatomli flora rivojlanishi uchun sharoit ayniqsa qulay bo‘lib, bu yerda kremniyli diatomli cho‘kindilar uchraydi. Antarktida sohillarida aysberg cho‘kindilari to‘planadi. Hind okeani tubida temir-marganes konkretsiyalari keng tarqalgan bo‘lib, ular asosan qizil gil va radiolyariyli balchiq cho‘kadigan hududlarda uchraydi.

Iqlimi

Bu hududda parallellar bo‘ylab cho‘zilgan to‘rtta iqlim mintaqasi ajratiladi. Osiyo materigining ta’sirida Hind okeanining shimoliy qismida musson iqlimi va tez-tez sodir bo‘ladigan siklonlar bilan tavsiflanadi; ular qirg‘oqlar tomon harakatlanadi. Qishda Osiyo ustidagi yuqori atmosfera bosimi shimoli-sharqiy mussonning shakllanishiga sabab bo‘ladi. Yozda uning o‘rnini okeanning janubiy hududlaridan havo olib keluvchi nam janubi-g‘arbiy musson egallaydi. Yozgi musson davrida tez-tez 7 balldan kuchli shamol esadi (takrorlanish ehtimoli 40 %). Yozda okean ustidagi harorat 28—32 °C ni tashkil etadi, qishda esa 18—22 °C gacha pasayadi.

Janubiy tropiklarda janubi-sharqiy passat shamoli hukmron bo‘lib, u qishda 10° sh. k. dan shimolga yetib bormaydi. O‘rtacha yillik harorat 25 °C ga yetadi. 40—45° j. k. mintaqasida yil davomida g‘arbdan sharqqa havo massalari ko‘chishi xos bo‘lib, ayniqsa mo‘tadil kengliklarda kuchli kuzatiladi; bu yerda bo‘ronli ob-havo 30—40 % hollarda takrorlanadi. Okeanning o‘rta qismida bo‘ronli ob-havo tropik dovullar bilan bog‘liq. Qishda ular janubiy tropik mintaqada ham yuzaga kelishi mumkin. Dovullar eng ko‘p okeanning g‘arbiy qismida (yiliga 8 martagacha), Madagaskar va Maskaren orollari yaqinida sodir bo‘ladi. Subtropik va mo‘tadil kengliklarda yozgi harorat 10—22 °C, qishki harorat 6—17 °C ga yetadi. 45° dan janubda kuchli shamollar xos. Qishda bu yerda harorat −16 °C dan 6 °C gacha, yozda esa −4 °C dan 10 °C gacha o‘zgaradi.

Eng ko‘p yog‘in (2,5 ming mm) ekvatorial mintaqaning sharqiy qismiga to‘g‘ri keladi. Bu yerda bulutlilik ham yuqori (5 balldan ortiq). Eng kam yog‘in Janubiy yarimsharning tropik hududlarida, ayniqsa sharqiy qismida kuzatiladi. Shimoliy yarimsharda Arabiston dengiziga yilning katta qismida ochiq ob-havo xos. Eng yuqori bulutlilik Antarktida suvlarida kuzatiladi.

Yuza suvlarining aylanishi

Okeanning shimoliy qismida musson aylanishi tufayli oqimlarning mavsumiy almashishi kuzatiladi. Qishda Bengal qo‘ltig‘idan boshlanuvchi Shimoli-sharqiy musson oqimi shakllanadi. 10° sh. k. dan janubda bu oqim Nikobar orollaridan Sharqiy Afrika sohillarigacha okeanni kesib o‘tadigan G‘arbiy oqimga aylanadi. Keyin u ikki tarmoqqa bo‘linadi: biri shimolga, Qizil dengizga yo‘naladi, ikkinchisi esa janubga, 10° j. k. gacha borib, sharqqa buriladi va Ekvatorial qarshi oqimni hosil qiladi. U okeanni kesib o‘tib, Sumatra sohillarida yana ikki tarmoqqa bo‘linadi: ulardan biri Andaman dengiziga kiradi, asosiy tarmog‘i esa Kichik Zond orollari bilan Avstraliya orasidan Tinch okeanga yo‘naladi. Yozda janubi-g‘arbiy musson barcha yuza suvlarini sharqqa suradi va Ekvatorial qarshi oqim yo‘qoladi. Yozgi musson oqimi Afrika sohillari yaqinida kuchli Somali oqimi bilan boshlanadi, unga Adan qo‘ltig‘i yaqinida Qizil dengizdan keluvchi oqim qo‘shiladi. Bengal qo‘ltig‘ida yozgi musson oqimi shimoliy va janubiy tarmoqqa ajraladi, janubiy tarmoq esa Janubiy passat oqimiga qo‘shiladi.

Janubiy yarimsharda oqimlar mavsumiy o‘zgarishsiz, doimiy xususiyatga ega. Passat shamollari hosil qiladigan Janubiy passat oqimi okeanni sharqdan g‘arbga, Madagaskargacha kesib o‘tadi. Janubiy yarimsharda qishda u Avstraliyaning shimoliy sohili bo‘ylab Tinch okeanidan keluvchi suvlar hisobiga kuchayadi. Madagaskar yaqinida Janubiy passat oqimi tarmoqlanib, Ekvatorial qarshi oqim, Mozambik va Madagaskar oqimlarini hosil qiladi. Ular Madagaskardan janubi-g‘arbda qo‘shilib, iliq Agulyas oqimini hosil qiladi. Ushbu oqimning janubiy qismi Atlantika okeaniga o‘tadi, bir qismi esa G‘arbiy shamollar oqimiga qo‘shiladi. Avstraliya yaqinida undan shimolga tomon sovuq G‘arbiy Avstraliya oqimi ajraladi. Arabiston dengizi, Bengal va Katta Avstraliya qo‘ltiqlarida hamda Antarktida yaqinidagi suvlarda mahalliy aylanma oqimlar mavjud.

Hind okeanining shimoliy qismida yarim sutkalik suv qalqishi ustun. Ochiq okeanda qalqish amplitudasi kichik bo‘lib, o‘rtacha 1 m ga teng. Antarktida va subantarktida zonalarida qalqish amplitudasi sharqdan g‘arbga 1,6 m dan 0,5 m gacha kamayadi, sohil yaqinida esa 2—4 m gacha ko‘tariladi. Eng katta amplitudalar orollar orasida va sayoz qo‘ltiqlarda kuzatiladi. Bengal qo‘ltig‘ida qalqish 4,2—5,2 m, Mumbay yaqinida — 5,7 m, Yangon yaqinida — 7 m, shimoli-g‘arbiy Avstraliya qirg‘oqlarida — 6 m, Darvin portida esa — 8 m. Boshqa hududlarda qalqish amplitudasi taxminan 1—3 m.

Hind okeanining suv balansi («Okeanlar atlasi» ma’lumotlari, 1980-yil).
KirimSuv miqdori
ming km³
yiliga
ChiqimSuv miqdori
ming km³
yiliga
Atlantika okeanidan Afrika — Antarktida kesimi (20° sh. u.) orqali G‘arbiy shamollar oqimi (Antarktida aylanma oqimi)4976Atlantika okeaniga Afrika — Antarktida kesimi (20° sh. u.) orqali Antarktida qirg‘oq oqimi, chuqur va tub suvlar bilan1692
Indoneziya dengizlari bo‘g‘ozlari orqali Tinch okeanidan67Tinch okeaniga Avstraliya — Antarktida kesimi (147° sh. u.) orqali G‘arbiy shamollar oqimi (Antarktida aylanma oqimi) bilan5370
Avstraliya — Antarktida kesimi (147° sh. u.) orqali Tinch okeanidan Antarktida qirg‘oq oqimi, chuqur va tub suvlar bilan2019Bug‘lanish108
Yog‘inlar100
Daryo oqimi6
Yerosti oqimi1
Antarktida muzlarining erishidan keladigan suv1
Jami7170Jami7170

Suv harorati va sho‘rligi

Hind okeanining ekvatorial zonasida yil bo‘yi yuzaki suvlar harorati okeanning g‘arbiy va sharqiy qismlarida taxminan 28 °C bo‘ladi. Qizil va Arabiston dengizlarida qishki harorat 20—25 °C gacha pasayadi, ammo yozda Qizil dengizda butun Hind okeani bo‘yicha eng yuqori harorat — 30—31 °C gacha yetadi. Avstraliyaning shimoli-g‘arbiy qirg‘oqlarida qishda suv harorati yuqori (29 °C gacha) bo‘ladi. Janubiy yarimsharda shu kengliklarda okeanning sharqiy qismidagi suv harorati qishda ham, yozda ham g‘arbiy qismga nisbatan 1—2° pastroq. Yozda suv harorati 0 °C dan past bo‘lgan hududlar 60° j. k. dan janubda joylashadi. Muz hosil bo‘lishi bu hududlarda aprelda boshlanadi va qish oxiriga borib qirg‘oq muzining qalinligi 1—1,5 m ga yetadi. Erish dekabr—yanvarda boshlanadi, martga kelib qirg‘oqqa yopishgan muzlar butunlay yo‘qoladi. Hind okeanining janubiy qismida aysberglar keng tarqalgan, ular ba’zan 40° j. k. dan shimolga o‘tib ketadi.

Yuza suvlarining eng yuqori sho‘rligi Fors qo‘ltig‘i va Qizil dengizda kuzatiladi, bu yerda u 40—41 ‰ ga yetadi. Yuqori sho‘rlik (36 ‰ dan ortiq) janubiy tropik mintaqada, ayniqsa sharqiy hududlarda, shimoliy yarimsharda esa Arabiston dengizida ham kuzatiladi. Qo‘shni Bengal qo‘ltig‘ida quyidagi daryolarning chuchuk suv oqimi ta’sirida: Gang bilan Brahmaputra va Iravadi — natijada sho‘rlik 30—34 ‰ gacha tushadi. Sho‘rlikning yuqori bo‘lishi bug‘lanish eng kuchli va atmosfera yog‘inlari eng kam hududlarga to‘g‘ri keladi. Past sho‘rlik (34 ‰ dan kam) muzliklardan erigan suv kuchli chuchuklashtiradigan Antarktida yaqinidagi suvlarga xos. Sho‘rlikning mavsumiy farqi faqat Antarktida va ekvatorial zonalarda sezilarli. Qishda okeanning shimoli-sharqiy qismidan chuchuklashgan suvlar musson oqimi bilan ko‘chib, 5° sh. k. bo‘ylab sho‘rligi past suv yo‘lagini hosil qiladi. Yozda bu yo‘lak yo‘qoladi. Arktika suvlarida qishda muz hosil bo‘lishi jarayonida suvning sho‘rlanishi sabab sho‘rlik biroz oshadi. Okean yuzasidan tubigacha sho‘rlik kamayadi. Ekvatordan Arktika kengliklarigacha tub suvlarining sho‘rligi 34,7—34,8 ‰ ga teng.

Suv massalari

Hind okeani suvlari bir necha suv massasiga ajratiladi. 40° j. k. dan shimoldagi okean qismida markaziy va ekvatorial yuza hamda yuzaosti suv massalari va ularning tagidagi (1000 m dan chuqur) chuqur suv massasi ajratiladi. Markaziy suv massasi shimolga, 15—20° j. k. gacha tarqaladi. Harorat chuqurlik bilan 20—25 °C dan 7—8 °C gacha o‘zgaradi, sho‘rlik 34,6—35,5 ‰. 10—15° j. k. dan shimoldagi yuza qatlamlari harorati 4—18 °C va sho‘rligi 34,9—35,3 ‰ bo‘lgan ekvatorial suv massasini tashkil etadi. Bu suv massasi gorizontal va vertikal harakatlarning yuqori tezligi bilan ajralib turadi. Okeanning janubiy qismida subantarktida (harorat 5—15 °C, sho‘rlik 34 ‰ gacha) va antarktida (harorat 0 dan −1 °C gacha, muzlar erishi sabab sho‘rlik 32 ‰ gacha pasayadi) suv massalari ajratiladi. Chuqur suv massalari quyidagilarga bo‘linadi: Arktika suv massalarining cho‘kishi va Atlantika okeanidan aylanma suvlar kelishi natijasida hosil bo‘ladigan juda sovuq aylanma suvlar; subarktika yuza suvlarining cho‘kishi natijasida yuzaga keladigan janubiy hind suv massalari; Qizil dengiz va Ummon qo‘ltig‘idan. 3,5—4 ming m dan chuqurda Antarktidaning o‘ta sovigan suvlaridan hamda Qizil dengiz va Fors qo‘ltig‘ining zich sho‘r suvlaridan shakllanadigan tub suv massalari tarqalgan.

Okeanning g‘arbiy va sharqiy qismlarida suvning notekis isishi hodisasi birinchi marta 1999-yilda ta’riflangan bo‘lib, u Hind okeani dipoli. El-Ninyo bilan bir qatorda, bu Avstraliya iqlimini belgilovchi asosiy omillardan biridir..

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Hind okeanining o‘simlik va hayvonot dunyosi nihoyatda xilma-xil. Tropik hudud planktonning boyligi bilan ajralib turadi. Ayniqsa, bir hujayrali trixodesmium (sianobakteriyalari ko‘p uchraydi; ular suvning yuza qatlamini kuchli loyqalatadi va rangini o‘zgartiradi. Hind okeani planktonida tunda nur taratadigan organizmlar ko‘p: peridineyalar, ayrim meduzalar, taroqsimonlar, qobiqlilar. Yorqin rangli sifonoforalar, jumladan zaharli fizaliyalar ko‘p uchraydi. Mo‘tadil va Arktika suvlarida planktonning asosiy vakillari kopepodalar, eufauziidlar va diatomlar. Hind okeanidagi eng ko‘p sonli baliqlar — korifenalar, tunetslar, nototeniyadoshlar va turli akulalar. Sudralib yuruvchilardan bir necha turdagi ulkan dengiz toshbaqalari va , dengiz ilonlari, sutemizuvchilardan esa kitsimonlar (tishsiz va ko‘k kitlar, kashalotlar, delfinlar), tyulenlar, dengiz fillari mavjud. Kitsimonlarning aksariyati mo‘tadil va qutbga yaqin hududlarda yashaydi; u yerda suvlarning jadal aralashishi plankton organizmlari rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratadi. Qushlar orasida albatroslar va fregat qushlari, shuningdek, pingvinlarning bir necha turi bor; ular Janubiy Afrika va Antarktida sohillarida hamda okeanning mo‘tadil mintaqasidagi orollarda yashaydi.

Hind okeanining o‘simlik dunyosi qo‘ng‘ir (sargassumlar, turbinaryalar) va yashil suvo‘tlar (kaulerpa) bilan ifodalanadi. Shuningdek, ohaksimon suvo‘tlar litotamniya va halimeda ham yaxshi rivojlangan bo‘lib, ular marjonlar bilan birga rif tuzilmalarini barpo etishda ishtirok etadi. Rif hosil qiluvchi organizmlar faoliyati natijasida ba’zan kengligi bir necha kilometrga yetadigan marjon platformalari paydo bo‘ladi. Hind okeani qirg‘oqbo‘yi zonasiga xos fitotsenoz mangra chakalakzorlari hosil qilgan o‘simlik jamoasidir. Bunday chakalakzorlar ayniqsa daryo quyilish joylariga xos bo‘lib, Janubi-sharqiy Afrika, Madagaskarning g‘arbiy qismi, Janubi-sharqiy Osiyo va boshqa hududlarda katta maydonlarni egallaydi. Mo‘tadil va Antarktida yaqinidagi suvlarga ko‘proq qizil va qo‘ng‘ir suvo‘tlar, asosan quyidagi guruhlarga mansub: fukussimonlar va laminariyasimonlar, porfira, gelidium. Janubiy yarimsharning qutbga yaqin hududlarida ulkan turlari uchraydi: makrotsistislar.

Zoobentos turli mollyuskalar, ohakli va kremniyli gubkalar, tikanterililar ((dengiz tipratikanlari, dengiz yulduzlari, ilondumlilar, dengiz bodringlari), ko‘plab qisqichbaqasimonlar, gidroidlar, msankalar. Tropik mintaqada keng tarqalgan organizmlar — marjon poliplari.

Ekologik muammolar

Insonning Hind okeanidagi xo‘jalik faoliyati uning suvlarini ifloslantirib, biologik xilma-xillikni kamaytirdi. XX asr boshlarida kitlarning ayrim turlari deyarli butunlay qirib yuborildi, boshqalari — kashalotlar va seyvallar — saqlanib qolgan bo‘lsa-da, soni keskin kamaydi. 1985—1986-yillar mavsumidan boshlab Xalqaro kit ovlash komissiyasi har qanday turdagi kitlarni tijorat maqsadida ovlashga to‘liq moratoriy joriy etdi. 2010-yil iyun oyida Xalqaro kit ovlash komissiyasining 62-yig‘ilishida Yaponiya, Islandiya va Daniya bosimi ostida moratoriy uzaytirilmadi. Turlarning yo‘qolib ketishi ramziga Mavrikiy dodosining 1651-yilga kelib Mavrikiy orolida qirib yuborilishi aylandi. U yo‘qolgach, insonlar o‘zlari boshqa hayvonlarning ham yo‘q bo‘lib ketishiga sabab bo‘lishi mumkinligini ilk marta anglay boshladilar.

Okean uchun suvlarning neft va neft mahsulotlari (asosiy ifloslantiruvchilar), ayrim og‘ir metallar va atom sanoati chiqindilari bilan ifloslanishi katta xavf tug‘diradi. Fors qo‘ltig‘i mamlakatlaridan neft tashuvchi tankerlar yo‘nalishlari okean orqali o‘tadi. Har qanday yirik avariya ekologik falokatga, ko‘plab hayvon, qush va o‘simliklarning nobud bo‘lishiga olib kelishi mumkin.

Hind okeani mamlakatlari

Hind okeani bo‘ylab joylashgan davlatlar (soat mili yo‘nalishida): Janubiy Afrika Respublikasi, Mozambik, Tanzaniya, Keniya, Somali, Jibuti, Eritreya, Sudan, Misr, Isroil, Iordaniya, Saudiya Arabistoni, Yaman, Ummon, Birlashgan Arab Amirliklari, Qatar, Quvayt, Iroq, Eron, Pokiston, Hindiston, Bangladesh, Myanma, Tailand, Malayziya, Indoneziya, Sharqiy Timor, Avstraliya. Hind okeanida orol davlatlar hamda mintaqadan tashqaridagi davlatlarga qarashli hududlar mavjud: Bahrayn, Hind okeanidagi Britaniya hududi (Buyuk Britaniya), Komor orollari, Mavrikiy, Madagaskar, Mayotta (Fransiya), Maldiv orollari, Reyunion (Fransiya), Seyshel orollari, Fransiyaning Janubiy va Antarktida hududlari (Fransiya), Shri-Lanka. Okeanning g‘arbiy akvatoriyasidagi beshta orol davlati va hudud Hind okeani komissiyasini[fransuzcha].

Tadqiq etilish tarixi

Hind okeani xaritasi. 1658-yil

Hind okeani sohillari qadimgi xalqlar joylashgan va ilk daryo sivilizatsiyalari vujudga kelgan hududlardan biridir. Qadim zamonlarda jonkalar va katamaranlar kabi kemalarda musson shamollari qulay esgan paytda Hindistondan Sharqiy Afrikaga va ortga yelkan ostida suzishgan. Misrliklar miloddan avvalgi 3500-yilda Arabiston yarimoroli, Hindiston va Sharqiy Afrika mamlakatlari bilan faol dengiz savdosi olib borishgan. Mesopotamiya davlatlari miloddan avvalgi 3000-yilda Arabiston va Hindistonga dengiz safarlarini amalga oshirgan. Miloddan avvalgi VI asrdan boshlab finikiyaliklar, yunon tarixchisi Gerodotning ma’lumotlariga ko‘ra, Qizil dengizdan Hind okeani orqali Hindistonga va Afrika atrofida dengiz sayohatlarini qilganlar. Miloddan avvalgi VI—V asrlarda fors savdogarlari Hind daryosi quyilish joyidan Afrikaning sharqiy qirg‘oqlari bo‘ylab dengiz savdosini olib borishgan. Aleksandr Makedonskiyning Hindiston yurishi tugagach, miloddan avvalgi 325-yilda yunonlar besh ming kishilik ekipajga ega ulkan flot bilan qattiq dovullar sharoitida bir necha oy davomida Hind va Furot daryolarining quyilish joylari orasida suzishgan. Vizantiya savdogarlari IV—VI asrlarda sharqda Hindistonga, janubda esa Efiopiya va Arabistonga yetib borgan. VII asrdan boshlab arab dengizchilari Hind okeanini faol o‘rgana boshlashgan. Ular Sharqiy Afrika, G‘arbiy va Sharqiy Hindiston sohillari, Sokotra, Yava va Seylon orollarini yaxshi o‘rganib, Lakkadiv va Maldiv orollariga, Sulavesi, Timor va boshqa orollarga borganlar.

XIII asr oxirida venetsiyalik sayyoh Marko Polo Xitoydan qaytayotib, Hind okeani orqali Malakka bo‘g‘ozidan Hormuz bo‘g‘ozigacha suzib, Sumatra, Hindiston va Seylonga tashrif buyurgan. Sayohat «Dunyoning turfa xilligi haqida kitob»da tasvirlangan bo‘lib, asar Yevropadagi O‘rta asr dengizchilari, kartograflari va yozuvchilariga katta ta’sir ko‘rsatgan. Xitoy jonkalarida Hind okeanining Osiyo qirg‘oqlari bo‘ylab safarlar uyushtirilib, Sharqiy Afrika sohillariga yetib borilgan (masalan, Chjen Xening yetti sayohati 1405—1433-yillarda). Portugaliyalik dengizchi Vasko da Gama boshchiligidagi ekspeditsiya 1498-yilda Afrikani janubdan aylanib o‘tib, qit’aning sharqiy sohili bo‘ylab Hindistonga yetib bordi. 1642-yilda Gollandiyaning Sharqiy Hindiston savdo kompaniyasi kapitan Tasman boshchiligidagi ikki kemali ekspeditsiyani tashkil etdi. Ekspeditsiya natijasida Hind okeanining markaziy qismi o‘rganildi va Avstraliya materik ekani isbotlandi. 1772-yilda Jeyms Kuk boshchiligidagi Britaniya ekspeditsiyasi Hind okeanining janubida 71° j. k. gacha yetib bordi va gidrometeorologiya hamda okeanografiyaga oid keng ilmiy materiallar yig‘di.

1872-yildan 1876-yilgacha birinchi ilmiy okean ekspeditsiyasi Britaniyaning yelkanli-bug‘li korveti «Chellenjer»da o‘tkazildi. Unda okean suvlarining tarkibi, o‘simlik va hayvonot dunyosi, tub relyefi va gruntlari haqida yangi ma’lumotlar olindi; okean chuqurligining dastlabki xaritasi tuzildi va chuqur suvli hayvonlarning ilk kolleksiyasi to‘plandi. Rossiyaning yelkanli-vintli «Vityaz» korvetida 1886—1889-yillardagi dunyo bo‘ylab ekspeditsiya okeanograf olim S. O. Makarov rahbarligida Hind okeanida keng ko‘lamli ilmiy tadqiqotlar olib bordi. Hind okeanini o‘rganishga Germaniyaning «Valkiriya» (1898—1899) va «Gauss» (1901—1903) kemalari, Britaniyaning «Diskaveri II» (1930—1951) kemasi, sovetlarning «Ob» (1956—1958) ekspeditsiya kemasi va boshqalar katta hissa qo‘shgan. 1960—1965-yillarda YUNESKO huzuridagi Hukumatlararo okeanografiya komissiyasi homiyligida xalqaro Hind okeani ekspeditsiyasi o‘tkazildi. Bu Hind okeanida ishlagan barcha ekspeditsiyalar orasidagi eng yirigi edi. Tadqiqotlar dasturi deyarli butun okeanni qamrab oldi; bunga 20 ga yaqin mamlakat olimlarining ishtiroki yordam berdi. Jumladan, sovet va xorijlik olimlar «Vityaz», «A. I. Voyeykov», «Yu. M. Shokalskiy» kemalarida, magnitsiz «Zarya» shxunasida (SSSR), «Natal» (JAR), «Diamantina» (Avstraliya), «Kistna» va «Varuna» (Hindiston), «Zulfikvar» (Pokiston) kemalarida tadqiqot olib bordi. Natijada Hind okeanining gidrologiyasi, gidrokimyosi, meteorologiyasi, geologiyasi, geofizikasi va biologiyasiga oid yangi qimmatli ma’lumotlar to‘plandi. 1972-yildan boshlab AQSHning «Glomar Chellenjer» kemasida muntazam chuqur suvli burg‘ilash ishlari, katta chuqurliklarda suv massalarining harakatini o‘rganish va biologik tadqiqotlar olib borildi.

Suvosti botig‘i «Ob» (33° j. k., 95—102° sh. u.) sovet okeanograflari tomonidan kashf etilib, «Ob» dizel-elektr kemasi sharafiga nomlangan.

So‘nggi o‘n yilliklarda okean bo‘yicha ko‘plab o‘lchash ishlari sun’iy yo‘ldoshlar yordamida amalga oshirildi. Natijada 1994-yilda AQSH Milliy geofizik ma’lumotlar markazi tomonidan xaritalar aniqligi 3—4 km va chuqurlik o‘lchovi aniqligi ±100 m bo‘lgan okeanlarning batimetrik atlasi chiqarildi.

2014-yilda Hind okeanining janubiy qismida Malaysia Airlines aviakompaniyasiga tegishli Boeing 777 yo‘lovchi samolyoti halokati munosabati bilan keng ko‘lamli qidiruv ishlari olib borildi. Qidiruv hududlarida dengiz tubi batafsil xaritalandi, natijada yangi suvosti tog‘lari, tizmalar va vulqonlar aniqlandi.

Iqtisodiy va xo‘jalik ahamiyati

Baliqchilik va dengiz ovchiligi

Hind okeanining jahon baliq ovlash sanoatidagi ahamiyati katta emas: bu yerda ovlanadigan baliqlar umumiy hajmning atigi 5 % ini tashkil qiladi. Mahalliy suvlarning asosiy tijorat baliqlari — tunets, sardina, hamsa, akulalarning bir necha turi, barrakudalar va skatlar; shuningdek, bu yerda krevetkalar, omarlar va langustlar ovlanadi. Yaqin vaqtgacha okeanning janubiy hududlarida jadal bo‘lgan kit ovlash ayrim kit. Avstraliyaning shimoli-g‘arbiy qirg‘oqlari, Shri-Lanka va Bahrayn orollarida quyidagilar qazib olinadi: marvarid va sadaf.

Transport yo‘llari

Hind okeanining eng muhim transport yo‘nalishlari Fors qo‘ltig‘idan Yevropa, Shimoliy Amerika, Yaponiya va Xitoy tomon, shuningdek, Adan qo‘ltig‘idan Hindiston, Indoneziya, Avstraliya, Yaponiya va Xitoyga boradigan yo‘llardir. Hind okeanining asosiy kema qatnovi bo‘g‘ozlari: Mozambik, Bob al-Mandab, Hormuz, Zond. Hind okeani sun’iy Suvaysh kanali orqali Atlantika okeanining O‘rta yer dengizi bilan tutashadi. Suvaysh kanali va Qizil dengizda Hind okeanining barcha asosiy yuk oqimlari tutashadi va tarqaladi. Yirik portlar: Durban, Maputu (eksport: ruda, ko‘mir, paxta, mineral xomashyo, neft, asbest, choy, xom shakar, keshyu yong‘og‘i; import: mashina va uskunalar, sanoat mahsulotlari, oziq-ovqat), Dorussalom (eksport: paxta, qahva, sisal, olmoslar, oltin, neft mahsulotlari, keshyu yong‘og‘i, chinnigul, choy, go‘sht, teri; import: sanoat mahsulotlari, oziq-ovqat, kimyoviy moddalar), Jidda, Salola, Dubay, Bandar-Abbos, Basra (eksport: neft, don, tuz, xurmo, paxta, teri; import: mashinalar, yog‘och, to‘qimachilik mahsulotlari, shakar, choy), Karachi (eksport: paxta, matolar, jun, teri, poyabzal, gilamlar, guruch, baliq; import: ko‘mir, koks, neft mahsulotlari, mineral o‘g‘itlar, uskunalar, metallar, don, oziq-ovqat, qog‘oz, jut, choy, shakar), Mumbay (eksport: marganes va temir rudalari, neft mahsulotlari, shakar, jun, teri, paxta, matolar; import: neft, ko‘mir, cho‘yan, uskunalar, don, kimyoviy moddalar, sanoat mahsulotlari), Kolombo, Chennay (temir rudasi, ko‘mir, granit, o‘g‘itlar, neft mahsulotlari, konteynerlar, avtomobillar), Kalkutta (eksport: ko‘mir, temir va mis rudalari, choy; import: sanoat mahsulotlari, don, oziq-ovqat, uskunalar), Chittagong (kiyim-kechak, jut, teri, choy, kimyoviy moddalar), Yangon (eksport: guruch, qattiq yog‘och, rangli metallar, kunjara, dukkaklilar, kauchuk, qimmatbaho toshlar; import: ko‘mir, mashinalar, oziq-ovqat, matolar), Pert-Frimantl (eksport: rudalar, gil-tuproq, ko‘mir, koks, kaustik soda, fosforli xomashyo; import: neft, uskunalar).

Foydali qazilmalar

Hind okeanining eng muhim foydali qazilmalari — neft va tabiiy gaz. Ularning konlari shelflarda, Fors va Suvaysh qo‘ltiqlarida, Bass bo‘g‘ozida va Hindiston yarimoroli shelfida. Hindiston, Mozambik, Tanzaniya, JAR hamda Madagaskar va Shri-Lanka orollari sohillarida ilmenit, monatsit, rutil, titanit va sirkoniy qazib olinadi. Hindiston va Avstraliya qirg‘oqlarida barit hamda fosforit konlari mavjud, Indoneziya, Tailand va Malayziyaning shelf hududlarida esa sanoat miqyosida kassiterit va ilmenit konlari o‘zlashtiriladi.

Rekreatsion resurslar

Hind okeanining asosiy dam olish va turizm hududlari: Qizil dengiz, Tailandning g‘arbiy sohili, Malayziya va Indoneziya orollari, Shri-Lanka, Hindistonning qirg‘oqbo‘yi shahar aglomeratsiyalari va orolning sharqiy sohili — Madagaskar, Seyshel va Maldiv orollari. Turistlar oqimi eng katta bo‘lgan Hind okeani mamlakatlari (Jahon turizm tashkilotining 2010-yilgi ma’lumotlari): Malayziya (yiliga 25 million tashrif), Tailand (16 million), Misr (14 million), Saudiya Arabistoni (11 million), Janubiy Afrika (8 million), Birlashgan Arab Amirliklari (7 million), Indoneziya (7 million), Avstraliya (6 million), Hindiston (6 million), Qatar (1,6 million), Ummon (1,5 million).

Adabiyotlar