Orol haqida

Quyidagi arxipelagdagi orol: Fiji

Orol — quruqlikning bir qismi (odatda tabiiy kelib chiqqan) bo‘lib, okean, dengiz, ko‘l yoki daryoda joylashadi. U har tomondan suv bilan o‘ralgan va hatto eng yuqori suv qalqishi vaqtida ham suv sathidan doimo ko‘tarilib turadi. Materiklardan orollar kichikroq o‘lchamlari bilan farq qiladi. Rus tilidagi «ostrov» so‘zi, Fasmerning etimologik lug‘atiga ko‘ra, qadimgi umumslavyan tilidagi *o-strovъ — «suv oqib aylanib o‘tadigan narsa» ma'nosidagi shakldan kelib chiqqan.

Maydoni bo‘yicha eng katta orol deb Grenlandiya hisoblanadi; u maydoni eng kichik materik — Avstraliyadan taxminan uch baravar kichik. Bir-biriga yaqin joylashgan dengiz orollari guruhi arxipelag deb ataladi (masalan, Malay arxipelagi). Bir yo‘nalishda cho‘zilgan kichik orollar ketma-ketligi orollar tizmasi deyiladi (masalan, Kuril tizmasi).

Quyosh tizimida Yerdan tashqarida ma'lum bo‘lgan orollarning yagona namunalari — Saturnning Titan yo‘ldoshidagi orollardir.

Orollarning turlari

Vulqonli Gavayi orollari, kosmosdan ko‘rinishi

Orollar kelib chiqishi va materiklarga nisbatan joylashuviga ko‘ra farqlanadi. Avvalo, ular dengiz va chuchuk suv havzalaridagi orollarga ajratiladi.

Geografik joylashuviga ko‘ra, okean va dengizlardagi orollar materik (kontinental), o‘tish zonasi va okean orollariga bo‘linadi.

Kelib chiqishiga ko‘ra, dengizlar va okeanlardagi orollar quyidagilarga bo‘linadi:

Daryo va ko‘l orollari orasida cho‘kindi to‘planishidan hosil bo‘lgan va eroziya natijasida vujudga kelgan orollar farqlanadi; daryo orollari esa qayir va o‘zan orollariga ham bo‘linadi. Inson faoliyati, ya'ni tuproq to‘kish yoki kanallar qazish natijasida vujudga kelgan «sun'iy orollar» alohida guruhga kiritiladi. Shuningdek, quyidagi tur ham mavjud: «suzuvchi orollar».

Materik orollari materiklarning suvosti chekkalarida joylashadi va odatda tub tog‘ jinslaridan tuzilgan bo‘ladi. Ularga eng yirik orollar — Grenlandiya, Yangi Gvineya, Kalimantan, Madagaskar va boshqalar kiradi. Kichik materik orollari to‘lqin va qirg‘oq to‘lqinlarining cho‘kindilarni to‘plashi natijasida ham hosil bo‘lishi mumkin.

O‘tish zonasidagi orollar odatda vulqonlardan hosil bo‘ladi, biroq ular orasida marjon orollari ham uchraydi.

Okean orollari okean tubida, jumladan, okean o‘rtaligidagi tog‘ tizmalarida joylashadi. Ular asosan vulqon yoki marjonlardan hosil bo‘lgan. Birinchi turga, xususan, Gavayi orollari kiradi (bu yerda lava qatlamlarining okean tubidan balandligi 9,7 km ga yetishi mumkin), ikkinchi turga esa Layn arxipelagi.

Daryo va ko‘l orollari kelib chiqishiga ko‘ra cho‘kindi to‘planishi yoki eroziya natijasida hosil bo‘lgan orollarga bo‘linadi. Cho‘kindi orollar daryo o‘zanida yoki ko‘l qirg‘og‘ida cho‘kindilar to‘planishidan vujudga keladi. Erozion orollar esa tub tog‘ jinslari yoki allyuviydan tuzilgan qoldiq balandlikni daryo tarmoqlari ikki tomondan aylanib oqishi yoxud suv havzasi atrofidagi quruqlikning bo‘rtib chiqqan qismi to‘lqinlarning yemiruvchi ta'sirida ajralib qolishi natijasida hosil bo‘lishi mumkin.

Har tomondan suv bilan o‘ralgan quruqlik qismi qoya ham bo‘lishi mumkin. Suv yuzasidan ko‘tarilgan quruqlikni qoya yoki orol deb tan olish xalqaro chegaralarga oid nizolarda muhim ahamiyatga ega. Bunga misol — chegaralarni delimitatsiya qilish: Ukraina va Ruminiya o‘rtasidagi hududiy nizo.

Aholi bor-yo‘qligiga ko‘ra, aholi yashaydigan va aholi yashamaydigan orollar farqlanadi.

Yer yuzidagi eng katta orollar

Maydoni 30 000 km²:

Grenlandiya — Yer yuzidagi eng katta orol
Madagaskar — dunyodagi to‘rtinchi eng katta orol, kosmosdan olingan surat
№ Orol nomi Maydoni, km² Davlat
1 Grenlandiya 2 175 600 Флаг Дании Daniya
2 Yangi Gvineya 790 000 Флаг Индонезии Indoneziya va Флаг Папуа — Новой Гвинеи Papua — Yangi Gvineya
3 Kalimantan (Borneo) 737 500 Флаг Брунея Bruney, Флаг Индонезии Indoneziya, Флаг Малайзии Malayziya
4 Madagaskar 587 041 Флаг Мадагаскара Madagaskar
5 Baffin Yeri 507 451 Флаг Канады Kanada
6 Sumatra 425 000 Флаг Индонезии Indoneziya
7 Buyuk Britaniya 229 946 Флаг Великобритании Buyuk Britaniya
8 Xonsyu 227 414 Флаг Японии Yaponiya
9 Viktoriya 217 291 Флаг Канады Kanada
10 Elsmir 196 236 Флаг Канады Kanada
11 Sulavesi 174 600 Флаг Индонезии Indoneziya
12 Janubiy orol 150 737 Флаг Новой Зеландии Yangi Zelandiya
13 Yava 132 000 Флаг Индонезии Indoneziya
14 Shimoliy orol 114 050 Флаг Новой Зеландии Yangi Zelandiya
15 Nyufaundlend 108 860 Флаг Канады Kanada
16 Kuba 105 007 Флаг Кубы Kuba
17 Luson 104 688 Флаг Филиппин Filippin
18 Islandiya 102 828 Флаг Исландии Islandiya
19 Mindanao 94 630 Флаг Филиппин Filippin
20 Irlandiya 84 406 Флаг Великобритании Buyuk Britaniya va Флаг Ирландии Irlandiya
21 Xokkaydo 78 073 Флаг Японии Yaponiya
22 Gaiti 76480 Флаг Гаити Gaiti va Флаг Доминиканской Республики Dominikan Respublikasi
23 Saxalin 76400 Флаг России Rossiya
24 Banks 70 028 Флаг Канады Kanada
25 Shri-Lanka 65 268 Флаг Шри-Ланки Shri-Lanka
26 Tasmaniya 60 637 Флаг Австралии Avstraliya
27 Devon 55 247 Флаг Канады Kanada
28 Severniy oroli, Novaya Zemlya 48 904 Флаг России Rossiya
29 Olovli Yer (Isla-Grande) 47 992 Флаг Аргентины Argentina va Флаг Чили Chili
30 Aleksandr I Yeri 43 200 Antarktida
31 Aksel-Xayberg 43 178 Флаг Канады Kanada
32 Melvill 42 149 Флаг Канады Kanada
33 Sautgempton 41 214 Флаг Канады Kanada
34 Marajo 40 100 Флаг Бразилии Braziliya
35 G‘arbiy Shpitsbergen 39 044 Флаг Норвегии Norvegiya
36 Kyusyu 36 555 Флаг Японии Yaponiya
37 Yangi Britaniya 36 514 Флаг Папуа — Новой Гвинеи Papua — Yangi Gvineya
38 Tayvan 35 801 Флаг Тайваня Tayvan
39 Xaynan 33 572 Флаг Китайской Народной Республики Xitoy
40 Uels shahzodasi oroli 33 339 Флаг Канады Kanada
41 Yujniy oroli, Novaya Zemlya 33 275 Флаг России Rossiya
42 Vankuver 31 285 Флаг Канады Kanada
43 Timor 30 777 Флаг Восточного Тимора Sharqiy Timor va Флаг Индонезии Indoneziya

Shuningdek, eng katta orollarning maydoni bo‘yicha (5000 km² dan ortiq) va aholisi soni bo‘yicha (1 million kishidan ortiq) ro‘yxatlariga qarang.

Davlatlar o‘rtasida bo‘lingan orollar

Uchta davlat
Amalda uchta davlat
Ikkita davlat

Rekordchi orollar

Orol va qoya o‘rtasidagi huquqiy farq

Quruqlik qismini qoya yoki orol deb hisoblash katta iqtisodiy va siyosiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bu masala 121-moddada, ya'ni Birlashgan Millatlar Tashkilotining Dengiz huquqi to‘g‘risidagi konvensiyasida quyidagicha bayon qilingan:

1. Orol — suv bilan o‘ralgan va suv qalqiganda ham suv sathidan yuqorida turadigan, tabiiy ravishda hosil bo‘lgan quruqlik hududi.

2. 3-bandda nazarda tutilgan holatdan tashqari, orolning hududiy dengizi, tutash zonasi, eksklyuziv iqtisodiy zona va kontinental shelfi ushbu Konvensiyaning boshqa quruqlik hududlariga tatbiq etiladigan qoidalariga muvofiq belgilanadi.

3. Inson yashashi yoki mustaqil xo‘jalik faoliyatini yuritish uchun yaroqsiz qoyalar eksklyuziv iqtisodiy zonaga ham, kontinental shelfga ham ega bo‘lmaydi.

— 

Biroq BMT Xalqaro sudi ayrim orolchalarni, ularda aholi yashashi yoki yashamasligidan qat'i nazar, e'tiborga olmaydi. Masalan, bunday holat 2009-yilda Ruminiya va Ukraina o‘rtasidagi nizo ko‘rilganda, undan oldinroq esa Liviya va Malta o‘rtasidagi nizoda ham kuzatilgan.

Orol davlatlari

Orol davlati — butun hududi bir yoki bir nechta orolda joylashgan davlat. Orol davlatlari eng ko‘p Okeaniyada, Tinch okeanida joylashgan. Maydoni va aholisi bo‘yicha eng katta orol davlati — Indoneziya bo‘lib, u Janubi-Sharqiy Osiyoda joylashgan.

Avstraliya — materik. Uni ba'zan majoziy ma'noda «orol-materik» deb ham atashadi.

Orollar biologiyasi

Orollarning ajralib qolgan sharoitida tirik organizmlarning rivojlanishi ilm-fan uchun qiziqish uyg‘otadi. Qadimiy orollarda o‘simlik va hayvonlar nafaqat materiklardagi, balki ba'zan qo‘shni orollardagi qarindoshlaridan ham farq qiluvchi shakllarga ega bo‘ladi. Bu farqlarning xususiyatlari muayyan orol qanday jarayonlar natijasida hosil bo‘lganini aniqlashga yordam beradi. Masalan, Uolles chizig‘i ajratib turadigan Bali—Lombok va Kalimantan—Sulavesi orol juftlarining g‘arbida Osiyo biotasi, sharqida esa Avstraliya biotasi tarqalgan, garchi dengiz bo‘g‘ozining Bali va Lombok o‘rtasidagi kengligi juda kichik bo‘lsa ham. Biologik xilma-xillik okean orollarida odatda bir necha turdagi o‘simliklar (ularning urug‘larini shamol va qushlar olib keladi) va hayvonlar (asosan dengiz qushlari hamda uchuvchi hasharotlar) bilangina cheklanadi. Turlar xilma-xilligining kamligi ko‘plab orollarning serhasham o‘simlik qoplami bilan qoplanishiga to‘sqinlik qilmaydi.

Havolalar