Qozog‘iston (qozoq. Қазақстан / Qazaqstan, XFA: fayl haqida), eskirgan — Qozog‘iston, rasmiy nomi — Qozog‘iston Respublikasi (qozoq. Қазақстан Республикасы / Qazaqstan Respublikasy, XFA: fayl haqida, shu nom bilan ham yuritiladi — Qozog‘iston, qisqartma — QR) — Markaziy Osiyo va Sharqiy Yevropada joylashgan davlat. Aholisi — 20,5 mln kishi (2026), hududi — 2 724 910 km² (hududining kattaligi bo‘yicha dunyoda 9-o‘rinda, aholi soni bo‘yicha 62-o‘rinda). Jahonda Jahon okeaniga chiqish imkoniyati bo‘lmagan.
eng katta davlat. Yevrosiyo markazida, Kaspiy dengizi, , Quyi Volgabo‘yi, , Ural, , Sibir, , Xitoy va O‘rta Osiyo oralig‘ida joylashgan. Shimol va g‘arbda Rossiya (chegara uzunligi — 7548,1 km), sharqda Xitoy (1782,8 km), janubda Qirg‘iziston (1241,6 km), O‘zbekiston (2351,4 km) va Turkmaniston (426 km) bilan chegaradosh. Quruqlik chegaralarining umumiy uzunligi — 13 392,6 km. Mamlakat sharqdan g‘arbga 2963 km, shimoldan janubga 1652 km masofaga cho‘zilgan.
Mamlakat poytaxti — Ostona, eng yirik shahri — Olmaota, boshqa yirik shaharlari — Chimkent, Aqto‘be, Qarag‘anda, Taroz, O‘skemen, Pavlodar, Atirau, Semey va Aqtau. Ma’muriy-hududiy jihatdan 17 ta viloyat va respublika ahamiyatidagi 3 ta shaharga bo‘lingan: Ostona, Olmaota va Chimkent.
Amaldagi konstitutsiyaga ko‘ra, Qozog‘iston Respublikasi — demokratik, dunyoviy, huquqiy va unitar, prezidentlik boshqaruv shakliga ega davlat. 2019-yil 20-martdan buyon mamlakat prezidenti — Qosim-Jo‘mart To‘qayev, u 2019-yil 9-iyundagi saylovlarda 70,96 % ovoz olib g‘alaba qozongan. Prezidentni qo‘llab-quvvatlovchi hukmron partiya ««Adilet» 2026-yilgi saylovlarda g‘alaba qozondi .
Qozog‘iston — ko‘p millatli davlat bo‘lib, etnomadaniy xilma-xilligi.
keng. 2025-yil boshida mamlakatda: qozoqlar — 14 456 709 kishi (aholining 71,3 %), ruslar — 2 963 938 (14,6 %), o‘zbeklar — 678 487 (3,3 %), ukrainlar — 371 807 (1,8 %), uyg‘urlar — 305 648 (1,5 %), nemislar — 223 272 (1,1 %), tatarlar — 218 926 kishi (1,1 %); boshqa xalqlar vakillari va millatini ko‘rsatmaganlar — 1 064 612 kishi (5,25 %) yashagan.
2021-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, aholining taxminan 69 % i islom diniga, qariyb 17 % i esa pravoslavlik diniga e’tiqod qiladi. Qozog‘iston Konstitutsiyasi vijdon erkinligini e’lon qiladi, biroq hukumatga qarshi diniy qarashlar bostiriladi. Human Rights Watch va boshqa inson huquqlarini himoya qiluvchi tashkilotlar Qozog‘istonda inson huquqlariga rioya etilish holatini muntazam ravishda «yomon» deb baholaydi.
Davlat tili — qozoq tili, u turkiy tillar oilasiga mansub. Rus tili mamlakatda davlat tashkilotlari va mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlarida qozoq tili bilan birga rasman qo‘llanadi.
XIII asrdan Qozog‘iston hududi Mo‘g‘ullar imperiyasi tarkibiga kirib, Chingizxon hokimiyati ostida bo‘lgan; Oltin O‘rda parchalanishi natijasida 1465-yilda Qozoq xonligi. Rossiya imperiyasi XVIII asrda Qozoq dashtiga qarab kengaya boshlagan va XIX asr oxiriga kelib Rossiya tarkibiga asosiy qismi Buyuk dasht, shuningdek butun G‘arbiy Turkiston. 5-dekabr 1936-yilda SSSR ikkinchi konstitutsiyasi, Qozoq ASSR, ilgari Rossiya SFSR tarkibiga kirgan respublika, Qozoq SSRga aylantirilib, Sovet Ittifoqi. tarkibiga qo‘shilgan. 10-dekabr 1991-yilda Qozog‘iston Respublikasi SSSR respublikalari orasida Qozog‘iston Respublikasi eng so‘nggi bo‘lib mustaqillikka erishdi .
Qozog‘iston iqtisodiyoti — o‘tish davri turidagi bo‘lib, aholi jon boshiga nominal YAIM $17,5 mingni tashkil etadi. mamlakat iqtisodiyotining katta qismini 3 ta yirik davlat kompaniyasi: «Samruq-Qazina», «Bayterek» va «KazAgro» tashkil qiladi. Mustaqillikka erishgach, mamlakatda xususiylashtirish va iqtisodiyotni erkinlashtirish jarayonlari yuz berdi. Hozirgi vaqtda Qozog‘iston dunyodagi eng yirik eksportchilar neft va uran eksport qiluvchi mamlakatlardan biridir. qishloq xo‘jaligining mamlakat iqtisodiyotidagi ulushi — 3,7 %. Investitsiyalar 2025-yilda mamlakat iqtisodiyotiga 22.7 trillion tenge miqdorida kiritilgan. 2024-yil 1-yanvardan Qozog‘istondagi eng kam ish haqi oyiga 85 000 tengeni tashkil etadi.
Qozog‘iston fan uchun 220 mlrd tenge (2024-yilda YAIMning 0,16 % i) sarflaydi hamda ilmiy nashrlar soni bo‘yicha 67-o‘rinda bo‘lib, Scopus bazasida yiliga 5339 ta nashr ko‘rsatkichiga ega .
Davlat BMT, JST, Turkiy davlatlar tashkiloti, MDH, ShHT, Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi, KXShT, YXHT, Islom hamkorlik tashkiloti, Tinchlik kengashi va TURKSOY.
a’zosi hisoblanadi
Davlat nomi uning asosiy etnik guruhining o‘zini atash nomi — qazaq so‘zidan kelib chiqqan, bu so‘z qadimgi turkiy quzzāq (quzzaq) so‘ziga borib taqaladi va «erkin ko‘chib yuruvchi» yoki «ko‘chmanchi» degan ma’noni anglatadi. Bu mahalliy aholining an’anaviy ko‘chmanchi turmush tarzini aks ettiradi. Nomning ikkinchi qismi — «-ston» — «yer, joy, hudud» ma’nolarini bildiradi; u eroniy tillardan kelib chiqqan va Sharqda keng tarqalgan. Shu sabab «Qozog‘iston» nomini so‘zma-so‘z «ko‘chmanchilar yurti» deb tarjima qilish mumkin.
1936-yilda SSSRda «kazak» nomi «kazax»ga o‘zgartirilgan, ya’ni so‘nggi «k» harfi «x»ga almashtirilgan. Bu kazaklar tabaqasi bilan kazaklar (qozoqlar).
xalqini chalkashtirmaslik uchun qilingan«Qozog‘iston» nomi ilk bor «XVI asrga oid» «Badoyi ul-vaqoye».
nomli tarixiy asarda Vosifiy tomonidan tilga olingan. An’anaga ko‘ra, «qozoq» so‘zi Xitoy, Rossiya, Turkiya, O‘zbekiston va boshqa qo‘shni mamlakatlarda yashovchi etnik qozoqlarga nisbatan qo‘llangan bo‘lsa-da, hozir u Qozog‘istonning har qanday aholisini, jumladan etnik jihatdan qozoq bo‘lmagan kishilarni ham anglatish uchun tobora ko‘proq ishlatilmoqda. Xalq nomi «kazak» so‘zi bilan bevosita bog‘liq, ammo ushbu so‘zlar bilan ataluvchi kishilar etnik jihatdan bir-biriga aloqador emas.
Geografiya



Qozog‘iston — ikki qit’a qismida joylashgan davlat bo‘lib, uning hududidan Yevropa va Osiyo chegarasi o‘tadi. Mamlakatning katta qismi Osiyoda, kichik qismi esa Yevropada joylashgan. Sovet davri, shuningdek hozirgi Rossiya va Qozog‘iston manbalarida Yevropa chegarasining Qozog‘istondan o‘tadigan qismi Mug‘ojar tog‘lari va Emba daryosi.
tog‘lari va Emba daryosi bo‘ylab belgilangan. Maydoni 2,7 mln km² — maydoni taxminan G‘arbiy Yevropaga teng — bo‘lgan Qozog‘iston hududi kattaligi bo‘yicha dunyoda to‘qqizinchi, Jahon okeaniga.
chiqish imkoniyati bo‘lmagan eng yirik davlatdir. Qozog‘istonning Rossiya bilan chegarasi dunyodagi eng uzun uzluksiz quruqlik chegarasi bo‘lib, 6846 kmni tashkil etadi; O‘zbekiston bilan chegara — 2203 km, Xitoy bilan — 1533 km, Qirg‘iziston bilan — 1051 km va Turkmaniston bilan — 379 km.Qozog‘iston 46°29′37″ va 87°18′55″ sharqiy uzunlik, 40°34′07″ va 55°26′34″ shimoliy kenglik oralig‘ida joylashgan.

Mamlakat landshaftlari g‘arbdan sharqqa Kaspiy dengizidan Oltoy tog‘larigacha, shimoldan janubga esa G‘arbiy Sibir tekisliklaridan O‘rta Osiyo vohalari va cho‘llarigacha cho‘zilgan. Qozoq dashti (tekislik) maydoni taxminan 804 500 km² bo‘lib, mamlakat hududining uchdan bir qismini egallaydi va dunyodagi eng katta quruq dasht mintaqasi hisoblanadi. Dashtda yaylov-o‘tloqlar va qumli yerlarning katta maydonlari mavjud.
Asosiy yirik suv havzalari: Orol dengizi, Balxash ko‘li va Zaysan ko‘li, shuningdek Ili, Irtish, Ishim, Ural va Sirdaryo.
Geologiya

Mamlakat g‘arbida Sharqiy Yevropa platformasining bir qismi, janubi-g‘arbida Alp mintaqasining burmali tuzilmalari, qolgan hududlarida esa Ural–Mo‘g‘ul mintaqasining burmali tuzilmalari va epigersin plitalari joylashgan. Shu sabab zilzilalar tez-tez sodir bo‘ladi (qarang: Kemin zilzilasi, Olmaotadagi zilzilalar).
Alp burmalanish mintaqasining burmali tuzilmalari Mang‘ishloq yarimorolida joylashgan. Ural–Mo‘g‘ul mintaqasining burmali tuzilmalari mamlakatning markaziy, sharqiy va janubi-sharqiy qismlarini egallaydi. Ularga kaledon burmalanish tizimlari — Qozog‘iston va Oltoy–Sayan burmalanish tizimlari; shuningdek gersin burmalanish tizimlari — Jung‘oriya–Balxash, Ural va Irtish burmalanish tizimlari kiradi.

Ural–Mo‘g‘ul mintaqasining epigersin plitalari shimoldan janubgacha bo‘lgan hududni egallaydi. Ularga Turon va G‘arbiy Sibir plitalari kiradi. Ikki plitani To‘rg‘ay botig‘i ajratib turadi. Plitalar Qozog‘istondagi Ural–Mo‘g‘ul mintaqasining kaledon va gersin tuzilmalarini ajratadi.
Relyef
Qozog‘iston relyefi nihoyatda xilma-xil, biroq hududining katta qismini tekisliklar, past tog‘lar va qir-adirlar tashkil etadi. Mamlakatning markaziy qismida Qozoq past tog‘ligi yoki qozoqcha Sariarqa («Sariq dasht») joylashgan. Qozoq past tog‘ligining markazida, Ishim daryosining yuqori oqimida poytaxt Ostona, past tog‘likning g‘arbida esa To‘rg‘ay platosi joylashgan. Mamlakatning butun shimoliy qismi G‘arbiy Sibir tekisligida, g‘arbiy qismi esa asosan Sharqiy Yevropa tekisligida joylashgan bo‘lib, bu yerda Kaspiybo‘yi pasttekisligi va Uraloldi platosi.
bor. Qozog‘iston g‘arbida, shuningdek, Mug‘ojar past tog‘lari — Ural tog‘larining janubiy davomi mavjud. Mang‘ishloq yarimorolida dengiz sathidan 132 m pastda Qoragiye (Botir) botig‘i joylashgan. Mang‘ishloqning sharqida Ustyurt platosi cho‘zilgan; uning chekkalari baland tik jarliklar (chinklar).

Sharqda Oltoy va Tarbag‘atoy tog‘lari ko‘tarilgan bo‘lib, ularni Zaysan ko‘li.

Qozog‘istonning janubidan sharqigacha Qirg‘iziston va Xitoy chegaralari bo‘ylab Tyanshanning shimoliy chekka tizmalari cho‘ziladi. Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Xitoy chegaralari tutashgan joyda ularning balandligi dengiz sathidan qariyb 7 ming metrga yetadi (Xontangri cho‘qqisi, 6995 m). Mamlakat janubi-sharqida Jung‘or Olatovi va Ili Olatovi tizmalari joylashgan. Ili Olatovi etagida Qozog‘istonning sobiq poytaxti va eng yirik shahri — Olmaota.
joylashgan.


Qozog‘istonda kema qatnovi mumkin bo‘lgan bir qancha yirik daryolar bor. Ularning barchasi asosan mamlakatning chekka, ayniqsa shimoliy qismlaridan oqib o‘tadi. Janubiy va markaziy qismlarda daryolar asosan dasht daryolari bo‘lib, yozning jaziramasida ko‘pincha butunlay qurib qoladi.
Mamlakatning eng uzun daryolari — Irtish (4473 km, shundan 1700 km Qozog‘istonda), Sirdaryo (2212/1400 km), Ural (2428/1100 km) va Ili (1001/815 km). Boshqa muhim daryolar qatoriga Ishim, Tobol, Emba, Sarisuv (eng uzun suvsiz dasht daryosi), Chu va Nura kiradi. Irtish va Nurani mamlakatning suv ta’minoti uchun qurilgan eng muhim kanali — Irtish — Qarag‘anda (500 km) tutashtiradi.
Qozog‘istonda ko‘llar ko‘p, ayniqsa mamlakat shimolida. Bu yerda jami taxminan 48 mingta katta-kichik ko‘l mavjud bo‘lib, ularning aksariyati sho‘r suvli. Mamlakatdagi eng katta ko‘l — Kaspiy dengizi bo‘lib, hozir uning maydoni qariyb 371 ming km²ni tashkil qiladi; akvatoriyasining taxminan to‘rtdan biri Qozog‘istonga tegishli. Kaspiy boy tabiiy resurslarga, jumladan baliq zaxiralariga ega; bu yerda muhofaza qilinadigan Kaspiy tyuleni.
ham yashaydi. Qozog‘istondagi maydoni bo‘yicha ikkinchi ko‘l — Balxash, uning maydoni 18 428 km², uzunligi esa 620 km. Balxashning o‘ziga xos jihatlaridan biri — u suvining qariyb yarmi chuchuk, qolgan yarmi sho‘r bo‘lgan kam sonli ko‘llardan biridir.
Ilgari kattaligi bo‘yicha ikkinchi o‘rinni Balxash emas, Orol dengizi egallagan, biroq XX asr ikkinchi yarmi — XXI asr boshida uning suv maydoni keskin qisqargan. Ko‘lning qurishi allaqachon insonlar va tabiatga katta zarar yetkazgan. Bunga O‘zbekiston va Qozog‘istonning ko‘p yillar davomida sug‘orish (avvalo paxtachilik) uchun Orolni to‘yintiradigan Amudaryo va Sirdaryo oqimining katta qismidan foydalanishi sabab bo‘lgan. Qurib borayotgan Orol dengizi uchta suv havzasiga ajralgan; ularning eng shimoliysi — Kichik Orol dengizi (3300 km²) — butunlay Qozog‘istonda joylashgan. U Sirdaryo suvi bilan to‘yinadi va suvning janubga, O‘zbekiston tomon oqib ketishining oldini olish uchun to‘g‘on bilan ajratilgan.
Eng yirik suv omborlari — Qopchig‘ay, Buxtarma va Chordara.
Iqlim
Qozog‘istonda asosan keskin kontinental iqlim hukm suradi: yozi iliq, qishi esa juda sovuq. Ostona Ulan-Batordan keyin dunyodagi ikkinchi eng sovuq poytaxt hisoblanadi. Yog‘adigan yog‘inlar miqdori turlicha bo‘lib, ko‘plab hududlar qurg‘oqchil yoki yarim qurg‘oqchil; ayniqsa qish fasli quruq keladi.
| Joylashuvi | Iyul (°C) | Yanvar (°C) |
|---|---|---|
| Olmaota | 30/18 | 0/−8 |
| Chimkent | 32/17 | 4/−4 |
| Qarag‘anda | 27/14 | −8/−17 |
| Ostona | 27/15 | −10/−18 |
| Pavlodar | 28/15 | −11/−20 |
| Aqto‘be | 30/15 | −8/−16 |
Tabiiy resurslar
Qozog‘iston yoqilg‘i va boshqa xomashyo turlariga oid juda ko‘plab foydali qazilmalarning boy zaxiralariga ega. Neft, tabiiy gaz va mineral resurslarni qazib olishning rivojlanishi 1993-yildan buyon Qozog‘istonga kiritilgan 40 mlrd dollardan ortiq xorijiy investitsiyalarning asosiy qismini jalb qilgan va mamlakat sanoat ishlab chiqarishining taxminan 57 % ini (yoki yalpi ichki mahsulotning qariyb 13 % ini) tashkil etadi. Ayrim baholarga ko‘ra, Qozog‘istonda dunyoda ikkinchi eng katta uran, xrom, qo‘rg‘oshin va rux zaxiralari; uchinchi eng katta marganes zaxiralari; beshinchi eng katta mis zaxiralari mavjud. Shuningdek, mamlakat ko‘mir, temir va oltin zaxiralari bo‘yicha dunyoning birinchi o‘ntaligiga kiradi hamda olmos eksport qiladi. Iqtisodiy taraqqiyot uchun eng muhimi — Qozog‘istonning aniqlangan neft va tabiiy gaz zaxiralari bo‘yicha dunyoda 11-o‘rinda turishidir.
Hozirgacha umumiy zaxirasi 2,7 mlrd tonnadan ortiq bo‘lgan 160 ta neft koni aniqlangan. Ammo hozirgi baholarga ko‘ra, Kaspiy qirg‘og‘idagi konlar bundan ancha katta neft zaxirasining kichik qismidir. Mazkur hududda 3,5 mlrd tonna neft va 2,5 mlrd m3 gaz aniqlanishi mumkinligi taxmin qilinadi. Qozog‘istondagi neft konlarining umumiy zaxirasi 6,1 mlrd tonna deb baholanadi. Mamlakatda atigi 3 ta neftni qayta ishlash zavodi bor, ular Atirau, Pavlodar va Chimkent shaharlarida joylashgan. Ular qazib olinayotgan barcha xom neftni qayta ishlay olmaydi, shu sabab neftning katta qismi Rossiyaga eksport qilinadi. AQSH Energetika axboroti boshqarmasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2009-yilda Qozog‘iston kuniga qariyb 1 540 000 barrel (245 000 m3) neft qazib olgan.

Qozog‘istonda, shuningdek, yirik fosforit konlari mavjud. Eng yiriklaridan biri Qoratov havzasi bo‘lib, uning zaxirasi 650 mln tonna P2O5; boshqasi esa Aqto‘be fosforit havzasidagi Chilisoy koni bo‘lib, u Qozog‘iston shimoli-g‘arbida joylashgan. Uning ruda zaxirasi 500—800 mln tonnagacha, P miqdori esa 9—10 % 2O5.
ga teng. 17-oktabr 2013-yilda Qazib oluvchi tarmoqlar shaffofligi tashabbusi (EITI) Qozog‘istonni «EITI talablariga mos» deb tan oldi. Bu mamlakatda tabiiy resurslardan olinadigan daromadlar haqidagi asosiy ma’lumotlar izchil va muntazam oshkor etilishini anglatadi.
Tuproqlar
Respublikaning shimoliy qismida qora tuproqlar ustunlik qiladi. Ular dashtlarning nam tekisliklarida tarqalgan. Ularning tarqalish hududi butun Shimoliy Qozog‘iston viloyatini qamrab oladi va mamlakatning asosiy g‘allachilik mintaqasi hisoblanadi.
Qora tuproqlardan janubroqda Markaziy Qozog‘iston va Kaspiybo‘yi pasttekisligining bir qismini egallovchi kashtan tuproqlar tarqalgan. Bu tuproqlar dasht va chalacho‘l zonalarida uchrab, mamlakat umumiy maydonining 34 % ini egallaydi. Chirindi miqdori ularda 4—3 % ni tashkil etadi. Ular quruq dashtning to‘q kashtan tuproqlari, o‘rtacha quruq dasht tuproqlari va chalacho‘lning och kashtan tuproqlariga bo‘linadi.
Mamlakat janubini qo‘ng‘ir va bo‘z-qo‘ng‘ir tuproqlar qoplagan. Ulardagi chirindi miqdori kam — taxminan 1—2 %. Bu yerlardan asosan chorvachilikda foydalaniladi, dehqonchilik esa faqat sun’iy sug‘orish.
orqali mumkin. G‘arbiy Tyanshan tog‘larida jigarrang tuproqlar mintaqasi; Tarbag‘atoy va G‘arbiy Oltoy tog‘larida kashtan, to‘q kashtan va qora tuproqlar uchraydi. Tog‘oldi va tog‘ tuproqlari mamlakat hududining 12,4 % ini egallaydi.
Hozir Qozog‘istonda tuproqlarning ortiqcha eroziyasi muammosi kuzatilmoqda. QR Tuproqshunoslik instituti ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakat tuproqlarining taxminan 26 % i eroziyaga moyil; qariyb 52 mln ga maydon shamol eroziyasiga, 17 mln ga esa suv eroziyasiga duchor bo‘lishi mumkin.
O‘simlik va hayvonot dunyosi

Qozog‘istonda 10 ta tabiiy qo‘riqxona va 10 ta milliy bog‘ bor. Ular ko‘plab noyob va yo‘qolib ketish xavfi ostidagi o‘simlik hamda hayvonlar uchun boshpana hisoblanadi. Keng tarqalgan o‘simliklarga astragal, g‘ozpiyoz, piyoz, qiyoq va oksitropis kiradi. Yo‘qolib borayotgan o‘simliklar qatoriga mahalliy yovvoyi olma (Malus sieversii), yovvoyi uzum (Vitis vinifera), yovvoyi lolalarning bir necha turi (masalan, Tulipa greigii), shuningdek piyozning noyob Allium karataviense turi hamda Iris willmottiana va Tulipa kaufmanniana.
kiradi. Eng ko‘p tarqalgan sutemizuvchilar — bo‘ri, qizil tulki, qorsaq, los, arxar (yovvoyi qo‘ylarning eng yirik turi), Yevrosiyo silovsini, manul va qor barsi bo‘lib, ularning ayrimlari muhofaza qilinadi. 2016-yil holatiga ko‘ra, Qozog‘iston Qizil kitobida 125 tur umurtqali hayvon, jumladan ko‘plab qushlar va sutemizuvchilar, shuningdek, zamburug‘lar, suvo‘tlar va lishayniklarni ham o‘z ichiga olgan 404 tur o‘simlik muhofaza qilinadi. Lishayniklar.
Ekologik holat
Qozog‘istonning asosiy ekologik muammolari iqlim o‘zgarishi, biologik xilma-xillikning qisqarishi, cho‘llanish, suv resurslari va havoning ifloslanishi, shuningdek ishlab chiqarish va iste’mol chiqindilarining to‘planishi bilan bog‘liq. Respublika maydonining 70 % gacha qismi turli darajada cho‘llanish va degradatsiyaga uchraydi, bu ko‘p jihatdan tabiiy sharoit bilan bog‘liq. 188,9 mln ga yaylovning 26,6 mln gektari jiddiy degradatsiyaga uchragan.
Quyidagi hisobotga ko‘ra: Environmental Performance Index, 2018-yilda Yel universiteti Yel universiteti mutaxassislari chop etgan ushbu ma’lumotlarga ko‘ra, Qozog‘iston ekologik holat bo‘yicha 101-o‘rinni (180 mamlakat orasida) egallagan. Havo ifloslanishi ham jiddiy: 2018-yilda havo tozaligi bo‘yicha mamlakat 90-o‘rinda edi. Bu natija Environmental Performance Index hisobotida keltirilgan. Mamlakat, shuningdek, atrof-muhit va yo‘qolish xavfi ostidagi biologik turlarni muhofaza qilish, qishloq xo‘jaligini yuritish sifati kabi mezonlarda past o‘rinlarda turadi.
Tarix
Qadimgi davr
Hozirgi Qozog‘iston hududida paleolit davridan odamlar yashagan. Inson faoliyatining eng qadimgi izlari, ehtimol, olduvay madaniyati.
bilan bog‘liq. Chorvachilik neolit davrida rivojlangan, chunki hozirgi Qozog‘iston iqlimi va relyefi ko‘chmanchi turmush tarziga eng mos kelgan. Qozog‘iston Yevrosiyo dasht yo‘lining muhim qismi, quruqlikdagi Ipak yo‘lining ilk shakli bo‘lgan. Qozoq dashtidan Buyuk ipak yo‘li.
yo‘nalishlari o‘tgan. Turkiylar davri

Hozirgi Qozog‘iston hududida o‘rta asr davlatchiligi Turk xoqonligi VI asr o‘rtalarida tashkil topganidan keyin shakllangan. 630-yilda Sharqiy xoqonlik xitoyliklar tomonidan mag‘lubiyatga uchratilib, parchalanib, Tan imperiyasi tarkibiga singib ketgan. 658-yilda G‘arbiy xoqonlik ham xitoyliklardan yengilib, parchalanib ketgan. Ammo VII asr oxirida turkiy davlatchilik qayta tiklangan: Qutlug‘–Eltarish xoqon 682-yilda Sharqiy xoqonlikni qayta barpo etgan. G‘arbiy xoqonlik hududida 699-yilda Turgesh xoqonligi tashkil topgan. Uch-Eliq boshqaruvida u 720—730-yillarda arab istilosiga qarshilik ko‘rsatgan, biroq 740-yillarda arablar tomonidan tor-mor etilgan. O‘sha davrda Sharqiy Turk xoqonligi ichki urushlar oqibatida bir necha mustaqil hududga bo‘linib ketgan.
VIII asrdan XIII asr boshigacha Qozog‘iston hududi qarluqlar, o‘g‘uzlar, kimoqlar va qipchoqlar hukmronligi ostida bo‘lgan. Janubiy Qozog‘iston va Yettisuvda hukmdorlari yabg‘u unvonini olgan qarluqlarga 840-yilda yangi xoqon boshchilik qilgan, ammo tez orada ular Somoniylar bosimiga duch kelib, vassallikni tan olganidan so‘ng Qoraxoniylar.
O‘g‘uzlar Orolbo‘yidagi turkiy mulklarni egallab, Yangikentni poytaxt qilib olgan; boshqa yirik shaharlari Sig‘noq va Jand edi. Hukmdorlari hokimiyatni mustahkamlashga uringan bo‘lsalar-da, ichki g‘alayonlar davlatni zaiflashtirgan.
IX—XI asrlarda hozirgi Shimoliy va Markaziy Qozog‘iston hududi kimoqlar qo‘l ostida bo‘lgan. Vaqt o‘tishi bilan ular xoqon unvoniga da’vo qila boshlagan. Oxir-oqibat ularning davlatini qipchoqlar bosib olgan. Rus yilnomalarida «poloveslar» deb atalgan qipchoqlar O‘rta Osiyoda kuchli siyosiy kuchga aylangan. Ularning hukmdorlari Xorazm siyosatida qatnashgan; XII asrda esa ularning otliq qo‘shinlari xorazmshohlarning asosiy zarbdor kuchi bo‘lib, 12—13-asrlar chegarasida Qoraxoniylar davlati hamda Markaziy Osiyoning boshqa davlat va xalqlarini bo‘ysundirishga yordam bergan. 1218-yilda Xorazm Chingizxon bilan to‘qnashib, keyinchalik Mo‘g‘ullar imperiyasi.
tomonidan bosib olingan. Mo‘g‘ullar imperiyasi. Oltin O‘rda

XIII asr boshida hozirgi Qozog‘istonning g‘arbiy va shimoliy yerlari (Dashti Qipchoqning sharqiy qismi) Chingizxonning — to‘ng‘ich o‘g‘li Jo‘ji hokimiyatiga o‘tib, Oltin O‘rdaning chap qanotini ( (Ko‘k O‘rda) tashkil etgan. Janubiy hudud esa Jo‘jining ukasi Chig‘atoy ( boshqaruviga o‘tgan (Chig‘atoy ulusi). Jo‘ji ulusining etnik tarkibi xilma-xil bo‘lib, hali yaxlit xalq sifatida shakllanmagan ko‘chmanchi turkiy va mo‘g‘ul qabila hamda urug‘laridan iborat bo‘lgan. Aynan shu davlat doirasida turkiy va mo‘g‘ul qabilalari keyinchalik «qozoqlar» deb atalgan bir umumiy jamoaga birlasha boshlagan.
Qiyosiy tahlil muallifi I. V. Yerofeyevaning fikricha, qozoqlarning og‘zaki tarixiy xotirasida Oltin O‘rda va undan keyingi davlat tarixi yuksalish va tanazzul davrlarining davriy almashinuvi sifatida talqin qilinadi. Qozoq folklori o‘rta asrlar Yevrosiyosida asosan Jo‘ji ulusining tarixiy shaxslari — Chingizxon, Jo‘ji, Botu, Jonibek, To‘xtamish, O‘rusxon, Edigey va Temurga bag‘ishlangan..

Jo‘ji vafot etgach, uning o‘rnini Botu egalladi. O‘rda (Jo‘jining to‘ng‘ich o‘g‘li) hokimiyatni ixtiyoriy ravishda ukasiga bergan. Shu vaqtda Jo‘ji ulusi amalda ikki ulusga (ikki aholi jamoasiga) bo‘lingan. Rashididdinning, so‘zlariga ko‘ra, «Jo‘jixon lashkarining yarmiga u (O‘rda), ikkinchi yarmiga esa Botu boshchilik qilgan». Botu buyuk sarkardalik qobiliyatini namoyon etmagan bo‘lsa-da, rahbar va siyosatchi sifatida ajralib turgan; 1242—1256-yillarda yirik urushlar olib bormagan. Bosib olingan yerlarda u syuzerenlik hokimiyatini rus knyazliklari, Gruziya, Armaniston, Saljuqiylar sultonligi va Eronning bir qator viloyatlari ustidan o‘rnatishga muvaffaq bo‘lgan. Oltin O‘rdaning bir qancha shaharlariga uning nomi bilan asos solinishi bog‘lanadi.

1269-yilda Talas — daryosi bo‘yidagi qurultoyda Mengu-Temur, Boroq va Haydu bir-birini mustaqil hukmdor deb tan olib, Mo‘g‘ullar imperiyasi hukmdori Xubilayga qarshi, agar u ularning mustaqilligiga e’tiroz bildirsa, ittifoq tuzgan. Amalda mustaqil monarxga aylangan Mengu-Temur o‘zini «Buyuk odil xon» deb e’lon qilgan. 1280-yilda Mengu-Temur vafot etgach, hokimiyat uning akasi To‘da-Menguga tinch yo‘l bilan o‘tgan, biroq u qudratli zodagonlarga, ayniqsa beklarbegi No‘g‘ayga qattiq bog‘liq bo‘lgan. No‘g‘ay o‘z ta’sirini Bolgariya, Vidin va Serbiyaga yoygan, shuningdek Misr sultoni bilan mustaqil diplomatik munosabatlarni saqlagan. 1287-yilda u To‘da-Mengu o‘rnini To‘la-Bug‘a egallagan davlat to‘ntarishini qo‘llab-quvvatlagan. Uning davrida No‘g‘ay Elxoniylar davlati va Vengriya.
ga qarshi yurishlar qilgan. 1320—1330-yillarda O‘zbekxon Oltin O‘rdada hokimiyatni markazlashtirish uchun bir qator ma’muriy islohotlar o‘tkazgan; uning davrida islom davlat diniga aylangan. Uning vorisi Jonibek hukmdorga qozoq folklorining juda ko‘p asarlari bag‘ishlangan. Cho‘qon Valixonovga ko‘ra, qozoqlar tasavvurida Jonibek hukmronligi oltin davr hisoblangan. Jonibekning asosiy yutug‘i Elxoniylar davlati bilan bir asrlik mojaroni tugatish va Shimoliy Eronning bir qismini egallash bo‘lgan.
1350-yillar oxiri — 1360-yillar boshida O‘rdada ko‘p yillik notinchlik — «Buyuk zamyatnya» boshlangan. Ko‘k O‘rda hukmdorlari Volgabo‘yida tez-tez almashib turgan xonlarni tan olishdan bosh tortgan. Ko‘k O‘rda boshiga To‘g‘a-Temur avlodlari kelgan. Keyinchalik To‘xtamish amir Temur ko‘magida Saroyni egallab, Jo‘jiylarning barcha mulklarini yagona imperiyaga birlashtirgan va kuchli xon hokimiyatini tiklagan. Bu paytga kelib Yuan imperiyasi va Elxoniylar davlati allaqachon parchalanib ketgan edi.

To‘xtamish Mo‘g‘ullar imperiyasining sobiq uluslari ustidan nazorat uchun Temur bilan ochiq qarama-qarshilikka kirishgan. To‘xtamish va Temur qo‘shinlari umumiy turkiy-mo‘g‘ul harbiy an’analari, qat’iy intizom va o‘nlik tuzilishini saqlagan: ular o‘nlik, yuzlik, minglik va o‘n mingliklarga (tumanlarga) bo‘lingan, og‘ir va yengil otliq qo‘shinlarni birlashtirgan. 1391-yilda mang‘it amiri Edigey ko‘magida Temur Dashti Qipchoqqa yurish qilgan va Qundur daryosi bo‘yida To‘xtamishni mag‘lub etgan. Ammo 1393-yilga kelib To‘xtamish kuchlarini tiklab, hokimiyatini yana mustahkamlagan. 1395-yilda To‘xtamish va Temur qo‘shinlari yana Terek daryosi bo‘yida to‘qnashgan. To‘xtamish dastlab muvaffaqiyat qozongan bo‘lsa-da, Temur jang yo‘nalishini o‘zgartirgan; To‘xtamish qochib ketgan va avvalgi qo‘shinini qayta to‘play olmagan. Temur yurishini davom ettirib, Jo‘ji ulusining Shimoliy Kavkaz, Volgabo‘yi va Qrimdagi shaharlari hamda savdo markazlarini vayron qilgan. To‘xtamishning mag‘lubiyati va savdo infratuzilmasining vayron bo‘lishi Oltin O‘rdaga og‘ir zarba bergan va uning keyingi parchalanishini tezlashtirgan. Temur Saroy taxtiga Ko‘k O‘rdadan bo‘lgan o‘z odamlarini qo‘ygan, ammo ular Jo‘ji ulusining avvalgi qudratini tiklay olmagan.
1423—1424-yillarda O‘rusning nabirasi va Qo‘yrichoqning o‘g‘li Baroq Ko‘k O‘rdada hokimiyatni egallagan. Keyinchalik Baroq Xundayt va Ulug‘ Muhammad xonlarni yengib, Saroyni egallagan va «Dashti Qipchoqda xon taxtiga o‘tirgan». Biroq 1428-yilda u Ulug‘ Muhammadga yengilib, Ko‘k O‘rdaga qaytishga majbur bo‘lgan. Keyingi kurashdan voz kechib, u kuchlarini Samarqand hukmdorlari — Temur avlodlariga qarshi qaratgan. Bu Ko‘k O‘rda mavjudligining so‘nggi yillari bo‘lgan. Baroqdan keyin Sharqiy Dashti Qipchoqda hokimiyat To‘qay-Temuriylardan Shayboniylarga o‘tgan. Baroqxonning bir qizi va uch o‘g‘li bo‘lgan. Ulardan Abu Said «Jonibek» deb ham atalgan va Qozoq xonligining asoschilaridan biriga aylangan.
Qozoq xonligi

XV asr o‘rtalariga kelib Jo‘ji ulusi parchalangani sabab bir nechta mustaqil xonliklar vujudga kelgan. Ulardan biri Qozoq xonligi edi. Uning asoschilari Kerey va Jonibek bo‘lgan. Xonlik Qosimxon, Haqnazarxon, Tavakkalxon va Esimxon davrida eng yuqori taraqqiyotga erishgan. Shu davrda qozoq xonlari o‘zbek xonliklari va No‘g‘ay O‘rdasi bilan bo‘lgan urushlarda Turkiston, Toshkent va no‘g‘aylarning Ural daryosigacha bo‘lgan yerlarini egallagan. Qosimxon va Esimxon nomlari bilan «Qosimxonning qasqa yo‘li» va «Esimxonning eski yo‘li» deb atalgan, hozirgacha saqlanmagan qonunlar to‘plamlari bog‘liq. Rus manbalariga ko‘ra, XVII asrda Qozoq xonligida uchta juz — Katta juz, O‘rta juz va Kichik juz — har birining o‘z ko‘chish hududlari mavjud bo‘lgan.

Baroqxon Abulxayrxon — Shayboniylar sulolasidan bo‘lib, mang‘itlar yordamida ko‘chmanchilarning katta qismini bo‘ysundirgan. Ammo uning hokimiyatini Kerey va Jonibek tan olmagan. Abulxayrxon 1468/1470-yillarda vafot etgach, Jonibek va Kerey yetakchiligidagi qozoqlar Qipchoq dashtining sharqida asosiy kuchga aylanib, O‘rusiylar (To‘qay-Temuriylar).

1480-yillarda Qosimxon nomi tilga olinib, u Qozoq dashtining «mashhur sultoni va [shonli] bahodiri» deb ta’riflanganQozoq dashti va Burunduqxon qo‘shinining otliq lashkarboshisi bo‘lgan. 1500-yillarda u haqiqiy hokimiyatni o‘z qo‘liga to‘plagan. Rossiya ensiklopediyasiga ko‘ra, Qosim qozoqlar tarixiga «qozoq yerlarini birlashtiruvchi» sifatida kirgan. U o‘z hududini kengaytirib, Qozog‘istonning g‘arbiga siljigan va No‘g‘ay O‘rdasini qo‘shib olgan. 1510-yillarda Qosim ulkan dasht hududlari ustidan hokimiyatini uzil-kesil mustahkamlagan. Muhammad Haydar Dulatiy Qosimxonni «Qipchoq dashti yoki Jo‘ji ulusining Jo‘jixon davridan buyongi eng qudratli hukmdori, bir milliondan ortiq kishilik qo‘shinga ega bo‘lgan» deb ta’riflagan. Britannika ensiklopediyasiga ko‘ra, Burunduqxon va Qosimxon davrida qozoqlar deyarli butun dasht hududiga hukmronlik qilgan va xabarlarga ko‘ra, 200 ming otliq askar to‘play olgan hamda barcha qo‘shnilariga qo‘rquv solgan. Qosimxon hukmronligi mustaqil qozoq davlatining boshlanishi hisoblanadi. Uning davrida qozoq hokimiyati hozirgi Qozog‘iston janubi-sharqidan Ural tog‘larigacha yoyilgan.

Shunga qaramay, Qosimxonning uch o‘g‘li ketma-ket hukmronlik qilgan 1518—1538-yillarda xon hokimiyati qisman zaiflashgan. Keyinchalik bu jarayon kuchayib, xonlik uch alohida «o‘rda»ga bo‘lingan. Qosimxonning so‘nggi o‘g‘li Haqnazar bu qiyinchiliklarni yengib, uch juz birligini tiklagan va Movarounnahrga muntazam yurishlar boshlagan. Bu siyosat yaqin vorislari davrida ham, Tavakkalxon hukmronligi boshigacha davom etgan. U qisqa muddatga Samarqandni egallagan. Tavakkalxon vafotidan keyin ukasi Esim keyingi xonga aylangan. U Buxoro xonlari bilan Sirdaryo va Toshkent uchun kurashgan. Tursunxon hokimiyatni egallagach, Esim Yorkandga ketgan, u yerda qirg‘izlarning bir qismini birlashtirib, Abdurahimxon bilan ittifoq tuzgan. 1620-yillarda u Tursunni mag‘lub etib, qatag‘on urug‘idan bo‘lgan tarafdorlarini bostirgan hamda oyratlar ustidan g‘alaba qozonib, ularni vaqtincha o‘ziga bo‘ysundirgan. Shuningdek, Imomqulixonni Sirdaryo bo‘yidagi shaharlarga da’vo qilishdan voz kechishga majbur etgan. 1680-yillardan qozoqlar oyratlar bilan uzoq urushlar olib borgan. Bu Jahongirning vorisi Taukexon davriga to‘g‘ri kelgan. Taukexon hukmronligi (1680—1718) Qozoq xonligining «oltin davri» hisoblanadi. Uning asosiy qarorgohi Turkiston shahrida bo‘lgan, Sirdaryo bo‘yidagi qozoqlarga bo‘ysungan shaharlar soni 32 taga yetgan. Qozoqlar bu shaharlarda yashamagan, ulardan o‘lpon yig‘ish va qishki yaylov sifatida foydalanish bilan cheklangan. Tauke hokimiyatini uchala juz ham tan olgan so‘nggi xon bo‘lgan. Uning vafotidan keyin siyosiy tarqoqlik kuchayib, har bir juzda alohida hukmdorlar o‘rnashgan.
1723-yilda Tsevan-Rabdan to‘satdan qozoq yerlariga hujum qilib, ularga qattiq mag‘lubiyat yetkazgan. Jung‘orlarning harbiy ustunligi hujumni muvaffaqiyatli qilgan. Natijada ko‘plab qozoq urug‘lari Emba, Ural daryolari ortiga va janubga — Movarounnahrga ko‘chib ketgan. Uralbo‘yiga ommaviy ko‘chish hatto Qalmoq xonligining mavjudligiga tahdid tug‘dirgan. Uch juz qo‘shinlari yagona qo‘mondonlik ostida birlashib, 1727—1730-yillarda jung‘orlarni bir necha bor mag‘lub etgan. Abulxayrxon va Bo‘kenboy, Qabanboy, Toyloq kabi botirlar alohida rol o‘ynagan. Oxir-oqibat Tsevan-Rabdan uch qozoq juzidan birortasini ham bo‘ysundira olmagan. Keyinchalik Galdan-Tseren bo‘ysundirgan Katta juzni 1735-yilda. 1741—1742-yillardagi jung‘or bosqinlari natijasida O‘rta juz hududi va aholisining katta qismi Jung‘oriya tasarrufiga o‘tgan. O‘rta juz xoni va sultonlari Galdan-Tserenga omonatlar yuborgan. Tez orada Kichik juz xoni Abulxayr ham Jung‘oriyaga o‘g‘lini yuborgan.
1752—1755-yillarda Ablay sulton O‘rta juzga boshchilik qilib Jung‘oriyaga bir necha yurish uyushtirgan va jung‘orlarning ichki kurashiga aralashgan. Feodal nizolar, ularga qozoq hukmdorlarining faol aralashuvi va Qozoqlarning Jung‘or xonligiga tez-tez hujumlari oyratlarni zaiflashtirgan. Shu sabab Sin imperiyasi 1755-yilda deyarli jiddiy qarshilikka uchramay, Markaziy Osiyo tarixidagi so‘nggi ko‘chmanchilar imperiyasini tor-mor etgan. Biroq Sin hukumati g‘alabani nishonlashga ulgurmasdan Amursana boshchiligidagi qo‘zg‘olonga duch kelgan. manjur qo‘shinlari yaqinlashayotganini eshitgan Amursana sobiq ittifoqchisi Ablay huzuriga chekingan, Ablay unga yordam uchun jangchilar jo‘natgan. 1756—1757-yillarda Yettisuvda Amursanaga boshpana berilgani sabab qozoqlar va Sin qo‘shinlari o‘rtasida to‘qnashuvlar yuz bergan. Sin armiyasining son va texnika jihatidan ustunligiga qaramay, jung‘orlar va qozoqlar manjurlarga bir qator og‘ir mag‘lubiyat yetkazgan. Yaqinda bo‘ysundirilgan xalqning qattiq qarshiligidan g‘azablangan Sin hukumati oyratlarni ommaviy qirishga kirishgan. Amursana Rossiyaga qochganidan keyin qozoq yetakchilari Sin imperiyasi bilan tinchlik bitimlari tuzgan.
Jung‘or xonligining qulashi Markaziy Osiyodagi kuchlar nisbatini o‘zgartirgan. Bir muddat qozoq xonliklari bu yerlardagi yetakchi siyosiy va harbiy kuch bo‘lgan. Ayni paytda Rossiya va Sin Xitoyining mavqei kuchayib, ular Markaziy Osiyoning shimoli-g‘arbida xalqaro munosabatlar tizimini belgilay boshlagan. Ablayxon Rossiya va Xitoy o‘rtasida muvozanat saqlash siyosatini yuritgan, bu esa Qozoq xonligiga bir muddat nisbiy mustaqillikni saqlash imkonini bergan. Keyinchalik Ablay va uni qo‘llab-quvvatlovchi qozoq feodallari bosqinchilik yurishlariga o‘tib, Oltoy, Qirg‘iziston va O‘rta Osiyo aholisi yerlariga talonchilik bosqinlari qilgan. U shuningdek, Volgadan qochgan qalmoqlarni ta’qib qilishda Rossiya hukumati bilan hamkorlik qilgan, ayni paytda o‘z siyosatidan norozi oddiy qozoqlarni shafqatsiz bostirgan. Ablay vafotidan keyin Valixon mustaqil siyosatdan voz kechib, Rossiya imperiyasining.
oliy hokimiyatini tan olgan. 1822-yilda qozoq juzlaridagi xonlik hokimiyati tugatilgan, natijada 1824—1827-yillarda sulton Qosim qo‘zg‘oloni boshlangan. Xon hokimiyatini tiklashga so‘nggi urinishni Dasht hududida sulton Kenesar Qosimov qilgan, uning Rossiya hokimiyatiga qarshi qo‘zg‘oloni 1837-yilda boshlangan. U o‘zini xon deb e’lon qilgan va qurolli kurashdagi o‘zgaruvchan muvaffaqiyatlarga qaramay, 1847-yilda o‘ldirilgan. Kenesar faoliyatiga berilgan bahoga hozirgacha siyosiy vaziyat omillari ta’sir etadi. 1917—1953-yillarning o‘zidayoq sovet, rus va qozoq tarixshunosligida unga munosabat «milliy ozodlik, mustamlakachilikka qarshi kurash qahramoni»dan «reaksioner»gacha bir necha bor o‘zgargan. Kenesar Qosimovning faoliyati ko‘p qirrali, ziddiyatli va turlicha talqin qilinadi. Qozoq dashtida uning shaxsi bilan bog‘liq dramatik voqealar G‘arbiy Yevropada Jyul Vernning ««Mixail Strogov»» (1876).
romanida ham aks etgan. Rossiya imperiyasi tarkibida


XVIII asr boshlarida chingiziylar uluslarida tanazzul davri boshlandi. 1736-yilda rus qo‘shinlari ilk bor Qrim xonligi poytaxtini talon-taroj qilib, yoqib yuborgan. 1740-yilda o‘zbek xonliklari Movarounnahr va Xorazmda Nodirshohga bo‘ysundirilgan, u shuningdek Boburiylar imperiyasi ustidan nazorat o‘rnatgan. Bundan ham avval, XVII asr oxirida Shimoliy Yuan mo‘g‘ullari jung‘orlardan yengilib, Sin Xitoyiga bo‘ysungan. Qozoq xonliklari ham shunga o‘xshash holatni boshdan kechirgan. Jung‘or xonligiga qarshi kurashishga imkon yaratish uchun g‘arbiy chegaralarda tinchlikka erishish qozoq xonlarining asosiy vazifalaridan biri bo‘lgan. Rossiya fuqaroligi rasmiy xarakterda bo‘lsa-da, qozoq juzlari asta-sekin mustaqillikni yo‘qotgan — avval Kichik, keyin O‘rta va Katta juzlar. A. I. Maksheyevga ko‘ra, «XVIII asr va XIX asr boshlarida qozoqlar Rossiyaga faqat nomigagina tobe edilar. Aslida ular mustaqilligini saqlagan. Ruslar ulardan qal’alar va qo‘shinlar orqali ajralishga majbur bo‘lgan, hatto chegaradan o‘tishga jur’at etmagan». Vaziyat 1820-yillarda o‘zgara boshladi. 1822-yilda Rossiya hukumati qabul qilgan Nizom xon hokimiyatini bekor qilib, Qozoq dashtining ko‘chmanchi aholisi uchun yangi ma’muriy boshqaruv tizimini o‘rnatgan.
XVIII asrning birinchi yarmida — Yelizaveta Petrovna davrida — Rossiya Irtish mudofaa chizig‘ini (Sibir mudofaa chizig‘ining bir qismi) qurdi. U qirq oltita qal’a va to‘qson oltita istehkomdan, jumladan Omsk (1716), Semipalatinsk (1718), Pavlodar (1720), Orenburg (1743) va Petropavlovsk (1752)dan iborat bo‘lib, qozoqlarning ruslar egallagan hududlarga bosqinlarini to‘xtatish va O‘rta Osiyoni yanada mustamlakalash maqsadida qurilgan. Bu chiziqni Sibir chegara kazak qo‘shinlari.
qo‘riqlagan. 1731-yilda Kichik juz xoni Abulxayr Rossiya imperiyasi fuqaroligini qabul qilgan. Imperatrisa Anna Ioannovna xonga uning tobeligini tan olgan yorliq yuborgan. Rossiya ensiklopediyasiga ko‘ra, bu Qozog‘istonning imperiya tarkibiga kirishi emas, balki Abulxayrxonning imperiyaga vassallik qaramligini tan olishi edi. Rossiya hukumati Kichik juzning ichki ishlariga aralashmagan va qozoqlarning imperiya harbiy harakatlarida qatnashishini ham talab qilmagan. Ular faqat ramziy o‘lpon (yasoq) olish va qozoqlarning Rossiyaga tobe boshqa ko‘chmanchilarga hujum qilmasligini talab qilish bilan cheklangan. Biroq Abulxayr bu maqom uning huquqlarini cheklaydi deb hisoblamagan va mustaqil monarxdek ish tutgan. 1735—1737-yillarda u Boshqirdistondagi Rossiyaga qarshi harakatda qatnashgan, boshqirdlarning o‘zini yoki o‘g‘lini xon sifatida tan olishini istagan. Shundan keyin Rossiya hokimiyati xonning sodiqlik qasamyodini qayta qabul qilib, avvalgi itoatsizliklarini ortda qoldirgan. Bu davrda O‘rta juzning ayrim xonlari va sultonlari ham imperatrisa hokimiyatini tan olgan.
1750—1770-yillarda Rossiya hokimiyatining kuchayishidan norozi qozoq hukmdorlari Sin imperiyasi bilan muzokaralar olib borgan. 1773—1775-yillarda ayrim xon va sultonlar Y. I. Pugachyov qo‘zg‘olonini qo‘llab-quvvatlagan hamda rus va Volgabo‘yi nemislari aholi manzillariga hujum qilgan. Bunga javoban Rossiya qozoqlar va xonlarni tayinlash ustidan nazoratni kuchaytirgan. 1771-yilda Ablay uchala juz xoni etib saylangan va xon hokimiyatini mustahkamlashga kirishgan, ammo Rossiya Ablayni faqat 1778-yilda va faqat O‘rta juz xoni sifatida tan olgan. 1790-yildan Kichik juz xonlarini amalda Rossiya hokimiyati tayinlay boshlagan: an’anaviy qurultoy imperiya ma’muriyati tavsiya qilgan nomzodnigina «saylagan».
1820-yillarda M. M. Speranskiy va P. K. Essen islohotlari natijasida O‘rta (1822) va Kichik (1824) juzlarda xonlik hokimiyati tugatilgan. O‘rta juz okruglar va volostlarga, Kichik juz uch qism va distansiyalarga bo‘lingan. Sultonlarning bir qismini qozoq zodagonlari saylagan, bir qismini Rossiya ma’muriyati tayinlagan. Xonlik hokimiyatining tugatilishi chingiziy sultonlarning bir qismida qarshilik uyg‘otgan: ular Rossiya tobeligidan voz kechib, Sin imperiyasi, Buxoro amirligi, Xiva va Qo‘qon xonliklariga ko‘chgan. Mahalliy hukmdorlar o‘zini xon deb e’lon qilgan qozoqlarni qo‘llab-quvvatlab, qozoqlarni Xitoy va O‘rta Osiyo davlatlari tasarrufiga jalb qilgan. Bunday holat 1870-yillargacha davom etgan.
Qozog‘istonda xonlik hokimiyatini tiklashga ham urinishlar bo‘lgan. Eng yirigi sulton Kenesar Qosimov harakati edi. U nafaqat Rossiyaga, balki Kenesarga dushman bo‘lgan, uning mag‘lubiyatida muhim rol o‘ynagan qozoq sultonlariga qarshi ham yo‘naltirilgan. 1840—1850-yillarda Rossiya O‘rta Osiyoga kengayishni kuchaytirgan. Uning tarkibiga asta-sekin Katta juz kirgan. 1876-yilda Qo‘qon xonligi Rossiyaga qo‘shib olinib, hududida Farg‘ona viloyati tuzilgan.
XX asr boshida Rossiya Qozog‘istonni imperiyaning siyosiy-huquqiy tizimiga yanada chuqurroq qo‘shishni rejalashtirgan. Bu ko‘chirish siyosati va rus dehqonlari sonining ortishi bilan bog‘liq edi. Qozoqlarning o‘zini o‘zi boshqaruvi «dehqon boshliqlari» nazoratiga o‘tgan; bundan tashqari, qozoq xalq sudini tugatish va imperiya qonunlarini to‘liq joriy etish ham mo‘ljallangan. Ammo keyingi voqealar tufayli bu niyatlar amalga oshmagan. XX asr boshiga kelib Rossiya, Usmonli imperiyasi va O‘rta Osiyo xonliklarida ta’lim olgan qozoq milliy burjuaziyasi va ziyolilari shakllangan. Bu islohotchilik harakatining rivojiga, qozoqlarning 1905—1907-yillardagi inqilobda va siyosiy kurashda qatnashishiga turtki bergan. Qozoq ziyolilari vakillari Davlat dumasiga ham saylangan. 1916-yil 25-iyunda (8-iyulda) imperator farmoni qozoqlarni ham o‘z ichiga olgan «begona xalqlar»ni front orti ishlariga safarbar etgan. Ular avval harbiy majburiyatdan ozod etilgani sabab farmon ommaviy norozilik uyg‘otib, 1916-yilgi O‘rta Osiyo qo‘zg‘oloniga olib kelgan. Hukumat uni katta qiyinchilik bilan bostirgan. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, qo‘zg‘olonni Birinchi jahon urushida Rossiyaning raqibi bo‘lgan Usmonli imperiyasining elchilari qo‘llab-quvvatlagan.
- Org qal’asi (1736)
- Pugachyovchilar bilan jang
- O‘rta O‘rdadan yasoq undirish. Podsho farmoni. 1824-yil
- Kazaklarning mahalliy aholi manziliga bosqini
- A. Orlovskiy. «Kazaklar va qirg‘izlar o‘rtasidagi jang» (ruslar qozoqlarni «qirg‘izlar», «qirg‘iz-qaysaq»lar deb atagan), litografiya, 1826
RSFSR

fondida saqlanadi. Oktyabr inqilobidan keyin Petrogradda, 1917-yil noyabrida qozoqlar (o‘sha paytda Rossiyada rasman «qirg‘izlar» deb atalgan) qisqa muxtoriyat ( davrini boshdan kechirgan (Alash muxtoriyati), so‘ng oxir-oqibat bolsheviklar hokimiyatiga bo‘ysungan. RSFSR Xalq Komissarlari Kengashining 1919-yil 10-iyuldagi dekreti bilan Qirg‘iz o‘lkasi tashkil etilgan. 1920-yil 26-avgustda Qirg‘iz Avtonom SSR RSFSR tarkibida tuzilgan. Qirg‘iz ASSR hozirgi Qozog‘iston hududini qamrab olgan, ammo uning ma’muriy markazi asosan ruslar yashaydigan Orenburg.
shahri bo‘lgan. Keyinchalik, 1925-yilda respublika ma’muriy markazi janubdagi Oqmachit shahriga ko‘chirilgan, Orenburg guberniyasi esa Qirg‘iz ASSR tarkibidan chiqarilib, RSFSRga qo‘shilgan. 1925-yil iyunida Qirg‘iz ASSR Qozoq ASSR deb, iyulda poytaxt Oqmachit esa Qizilo‘rda deb qayta nomlangan. 1927-yil apreldan Qirg‘iz ASSRning ma’muriy markazi — Olmaota.
Sovet hukumatining an’anaviy elitaga qarshi qatag‘onlari va zo‘ravonlik bilan amalga oshirilgan jamoalashtirish 1920-yillar oxiri va 1930-yillarda ocharchilik hamda o‘lim ko‘rsatkichining ortishiga olib kelgan, ortidan tartibsizliklar boshlangan. 1930-yillarda qozoq ziyolilarining ayrim vakillari siyosiy qatag‘onlar davomida qatl qilingan. Qatag‘onlar Moskvadagi sovet hukumati tomonidan olib borilgan.
Sovet Ittifoqi

1936-yil 5-dekabrda Qozoq ASSR (uning hududi o‘sha paytga kelib hozirgi Qozog‘iston hududiga mos kelgan) RSFSRdan ajratilib, Qozoq SSRga — SSSRning to‘laqonli ittifoqdosh respublikasiga aylantirilgan. U o‘sha davrdagi o‘n bir respublikadan biri bo‘lib, qatorida Qirg‘iz SSR.
ham bor edi. Respublika 1930—1940-yillarda SSSR markaziy hukumati tashabbusi bilan surgun qilingan va sudlangan kishilar, shuningdek ommaviy ko‘chirilgan yoki deportatsiya qilingan aholining manzillaridan biri bo‘lgan. 400 000 Volgabo‘yi nemisi Volgabo‘yi nemislari ASSRdan 1941-yil sentabr—oktabrda deportatsiya qilingan. Keyin yunonlar va Qrim tatarlari.
deportatsiyasi yuz bergan. Mahbuslar GULAG tizimidagi mehnat lagerlariga joylashtirilgan. Ayrim yirik lagerlar esa bevosita mahkumlar uchun emas, masalan, «ALJIR» lageri «xalq dushmani» deb hisoblangan erkaklarning xotinlari uchun ajratilgan. Shu tariqa Qozog‘iston aholisining salmoqli qismini deportatsiya qilinganlar va maxsus ko‘chirilganlar.

Ulug‘ Vatan urushi jadal sanoatlashtirishga va foydali qazilmalar qazib olishning ko‘payishiga sabab bo‘lgan; shu orqali SSSRning harbiy harakatlari qo‘llab-quvvatlangan. Biroq 1953-yilga kelib Qozog‘iston iqtisodiyotida hali ham qishloq xo‘jaligi ustun edi. O‘sha yili sovet rahbari Nikita Xrushchyov qo‘riq yerlarni o‘zlashtirish kampaniyasini boshlagan; uning maqsadi Qozog‘istonning an’anaviy yaylovlarini Sovet Ittifoqining yirik don yetishtirish hududiga aylantirish edi. Bu siyosat turlicha natijalar bergan. Shunga qaramay, keyinchalik SSSR rahbari Leonid Brejnev davridagi modernizatsiya bilan birga agrar soha rivojlanishi tezlashgan va u hozir ham Qozog‘iston aholisining katta qismi uchun tirikchilik manbai bo‘lib qolmoqda. 1959-yilga kelib qozoqlar mamlakatda ozchilikka aylangan, ular aholining 30 % ini tashkil qilgan, etnik ruslar esa 43 % ni tashkil etgan.

deb tanilgan. 1947-yilda SSSR hukumati atom bombasini yaratish loyihasini amalga oshirish uchun atom bombasi sinov poligonini shimoli-sharqdagi Semipalatinsk shahri yaqinida tashkil etgan. Bu yerda 1949-yilda sovetlarning ilk atom bombasi sinovi o‘tkazilgan. 1989-yilgacha yuzlab yadroviy sinovlar amalga oshirilgan va ular ekologiya hamda biologik muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatgan. Qozog‘istondagi yadro quroliga qarshi harakat 1980-yillar oxirida muhim siyosiy kuchga aylangan. 1995-yildan AQSH bilan hamkorlikda yadroviy sinov infratuzilmasining qismi bo‘lgan tunnel va quduqlarni yopish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar boshlangan. 1997-yilda loyihaga Rossiya qo‘shilgan. Hamkorlikdagi ishlar 2012-yilda tugallangan va loyiha yopilgan.
1950-yillar o‘rtalarida Boyqo‘ng‘ir kosmodromi qurilgan va u hozirgacha faoliyat ko‘rsatmoqda. Aynan shu yerdan 1957-yil 4-oktabrda dunyodagi birinchi Yer sun’iy yo‘ldoshi uchirilgan. Keyingi muhim voqea — Yuriy Gagarinning 1961-yil 12-aprelda amalga oshirgan ilk inson ishtirokidagi kosmik parvozidir.
1986-yil dekabrda Olmaotada yosh etnik qozoqlarning ommaviy namoyishlari bo‘lib o‘tgan. Keyinchalik ular Jeltoqsan qo‘zg‘oloni nomini olgan. Namoyishlar Kommunistik partiya Markaziy qo‘mitasining Qozoq SSRdagi birinchi kotibi Dinmuhammad Qo‘nayev o‘rniga RSFSRdan Gennadiy Kolbin tayinlanishiga norozilik sifatida boshlangan. Hukumat qo‘shinlari tartibsizliklarni bostirgan, bir necha kishi halok bo‘lgan va ko‘plab namoyishchilar qamalgan.
Mustaqillikka erishgandan keyin
1990-yil 25-oktabrda Qozoq SSR SSSR tarkibidagi respublika sifatida o‘z hududida suverenitetini e’lon qilgan. 1991-yil avgustda Moskvada davlat to‘ntarishiga urinish muvaffaqiyatsiz yakunlangach, Qozoq SSR 10-dekabrda rasmiy nomini «Qozog‘iston Respublikasi»ga o‘zgartirgan, 1991-yil 16-dekabrda esa Qozog‘iston mustaqilligini e’lon qilgan va shu tariqa mustaqillik e’lon qilgan so‘nggi ittifoqdosh respublikaga aylangan. To‘qqiz kundan keyin Sovet Ittifoqining o‘zi mavjud bo‘lishdan to‘xtagan.
Qozog‘istonning sovet-kommunistik davri vakili Nursulton Nazarboyev mamlakatning birinchi prezidenti bo‘lgan. Ba’zi manbalarga ko‘ra, u avtoritar usulda hukmronlik qilgan. Asosiy e’tibor iqtisodiyotni bozor iqtisodiyotiga o‘tkazishga qaratilgan, siyosiy islohotlar esa iqtisodiy yutuqlardan ortda qolgan. 2006-yilga kelib Qozog‘iston O‘rta Osiyo YAIMining 60 % ini yaratgan; bunga asosan neft sanoati hisobiga erishilgan.
1997-yilda hukumat poytaxtni Aqmolaga ko‘chirgan. Shahar 1998-yilda Ostona, 2019-yil 23-martda Nur-Sulton, 2022-yil 17-sentabrda yana Ostona deb nomlangan. Ungacha poytaxt 1927—1997-yillarda Qozog‘istonning eng yirik shahri Olmaotada joylashgan.
2019-yil 20-martda Qozog‘istonning birinchi prezidenti Nursulton Nazarboyev qariyb 30 yillik boshqaruvdan so‘ng iste’foga chiqqan va uning o‘rnini Qosim-Jo‘mart To‘qayev egallagan. 2022-yil 2-yanvarda suyultirilgan gaz narxining kutilmaganda keskin oshishidan keyin mamlakatda tartibsizliklar boshlangan. 6-yanvarda Qozog‘iston prezidenti Kollektiv xavfsizlik shartnomasi tashkilotiga namoyishlarni bostirish uchun yordam so‘rab murojaat qilgan, so‘ng tashkilotga a’zo davlatlarning Qozog‘istondagi amaliyoti boshlangan. 11-yanvarda To‘qayev bu voqealarni davlat to‘ntarishiga urinish deb baholagan. Keyinchalik 2022-yil yanvar voqealari mamlakatda islohotlar boshlanishiga va «Ikkinchi respublika» tartibiga o‘tishga turtki bo‘lgan.Qozog‘iston davlat kotibi Yerlan Karin «Ikkinchi respublika» tushunchasini izohlab, uni qurish qariyb bir yil davom etishi va keng qamrovli islohotlarni o‘z ichiga olishini aytgan.
2022-yil 29-aprelda Qozog‘iston prezidenti Qosim-Jo‘mart To‘qayev Qozog‘iston xalqi assambleyasi sessiyasida mamlakat Konstitutsiyasiga o‘zgartirishlar kiritish bo‘yicha referendum o‘tkazishni taklif qilgan. O‘zgartirishlarda Konstitutsiyadan «elbasi» («millat yetakchisi») maqomini chiqarib tashlash va birinchi prezident Nursulton Nazarboyevni imtiyozlarining aksariyatidan mahrum etish nazarda tutilgan. Bundan tashqari, o‘zgartirishlar superprezidentlik boshqaruv shaklidan kuchli parlamentga ega prezidentlik respublikasiga o‘tish hamda Konstitutsiyaviy sudni qayta tashkil etishni ko‘zda tutgan. Ikkinchi respublikani qurishga qaratilgan islohotlar partiyalar va saylovlar to‘g‘risidagi qonunlarni erkinlashtirishni (jumladan partiyani ro‘yxatdan o‘tkazish uchun kerak bo‘ladigan imzolar sonini kamaytirishni) o‘z ichiga olgan.
Aholi


AQSH Aholini ro‘yxatga olish byurosining xalqaro ma’lumotlar bazasiga ko‘ra, 2019-yil iyulda Qozog‘iston aholisi 18,9 mln kishi bo‘lgan. BMT manbalarida esa 2019-yilgi baho 18 551 427 kishini tashkil etgan. Rasmiy baholarga ko‘ra, 2025-yil 1-oktabr holatida aholi soni 20 445 231 kishi, shu jumladan shaharliklar — 12 974 824 kishi, qishloq aholisi — 7 470 407 kishi bo‘lgan.
2009-yildagi aholi soni bahosi 1999-yil yanvardagi so‘nggi ro‘yxatga olish natijasidan 6,8 % yuqori. 1989-yildan keyin boshlangan aholi kamayishi to‘xtagan va ehtimol aksincha o‘sishga aylangan. Erkaklar va ayollar aholi sonining mos ravishda 48,3 % va 51,7 % ini tashkil etadi.
Hozir mamlakat aholi soni bo‘yicha dunyoda 62-o‘rinda. O‘rtacha zichlik — 7,26 kishi/km² (184-o‘rin).
Etnik tarkib
2021-yilgi aholini ro‘yxatga olishning 2022-yil 1-sentabrda e’lon qilingan dastlabki natijalariga ko‘ra: qozoqlar — 13 497 891 kishi (aholining 70,4 % i), ruslar — 2 981 946 (15,5 %), o‘zbeklar — 614 047 (3,2 %), ukrainlar — 387 327 (2,0 %), uyg‘urlar — 290 337 (1,5 %), nemislar — 226 092 (1,2 %), tatarlar — 218 653 kishi (1,1 %); boshqa etnik guruhlar vakillari va millatini ko‘rsatmaganlar — 969 722 kishi (5,1 %). Ayrim ozchilik guruhlari, jumladan ukrainlar, koreyslar, Volgabo‘yi nemislari, chechenlar, mesxeti turklari va tuzumning siyosiy raqiblari Qozog‘istonga deportatsiya qilingan. Bu 1930—1940-yillarda Iosif Stalin tomonidan amalga oshirilgan. Mamlakatda eng yirik sovet axloq tuzatish-mehnat lagerlaridan.
ayrimlari joylashgan. Ruslarning keng ko‘lamli immigratsiyasi qo‘riq yerlarni o‘zlashtirish kampaniyasi va sovet kosmik dasturi bilan ham bog‘liq bo‘lib, bu ishlar Nikita Xrushchyov davrida amalga oshirilgan. 1989-yilda etnik ruslar aholining 37,8 % ini tashkil etgan, qozoqlar esa mamlakatning 20 hududidan faqat 7 tasida ko‘pchilik bo‘lgan. 1991-yilgacha bu yerda taxminan 1 mln nemis yashagan; ular asosan Ikkinchi jahon urushi paytida ko‘chirilgan Volgabo‘yi nemislari avlodlari edi. Sovet Ittifoqi parchalangach, ularning ko‘pchiligi Germaniyaga ko‘chib ketgan. Yunon etnik ozchiligining ko‘pchilik a’zolari Gretsiyaga.
ko‘chib ketgan. 1990-yillardan buyon ko‘plab rus, nemis, ukrain va boshqa xalqlar vakillari mamlakatni tark etmoqda. Ayni paytda etnik qozoqlarning O‘zbekiston, Xitoy, Mongoliya, Rossiya, Turkmaniston, Turkiya va boshqa mamlakatlardan Qozog‘istonga faol immigratsiyasi kuzatilmoqda. Bu omillar qozoqlar orasidagi tug‘ilish darajasining yuqoriligi bilan birgalikda ularni mamlakatdagi eng yirik etnik guruhga aylantirgan.
| Etnik guruh |
1926-yilgi ro‘yxat | 1970-yilgi ro‘yxat | 1989-yilgi ro‘yxat | 1999-yilgi ro‘yxat | 2009-yilgi ro‘yxat | 2021-yilgi ro‘yxat | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Soni- miqdori |
% | Soni- miqdori |
% | Soni- miqdori |
% | Soni- miqdori |
% | Soni- miqdori |
% | Soni- miqdori |
% | |
| Qozoqlar | 3 627 612 | 58,5 | 4 161 164 | 32,4 | 6 534 616 | 39,7 | 8 011 452 | 53,5 | 10 096 763 | 63,1 | 13 497 891 | 70,4 |
| Ruslar | 1 275 055 | 20,6 | 5 499 826 | 42,8 | 6 227 549 | 37,8 | 4 480 675 | 29,9 | 3 793 764 | 23,7 | 2 981 946 | 15,5 |
| O‘zbeklar | 129 407 | 2,1 | 207 514 | 1,6 | 332 017 | 2 | 370 765 | 2,5 | 456 997 | 2,8 | 614 047 | 3,2 |
| Ukrainlar | 860 201 | 13,9 | 930 158 | 7,2 | 896 240 | 5,4 | 547 065 | 3,7 | 333 031 | 2,1 | 387 327 | 2,0 |
| Nemislar | 51 094 | 0,8 | 839 649 | 6,5 | 957 518 | 5,8 | 353 462 | 2,4 | 178 409 | 1,1 | 226 092 | 1,2 |
Tillar
Amaldagi Konstitutsiyaga ko‘ra, davlat tili maqomi qozoq tiliga berilgan, rus tili esa «davlat tashkilotlarida va mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlarida qozoq tili bilan teng ravishda rasmiy ishlatiladi» (Konstitutsiyaning 7-moddasi). Qipchoq turkiy tillar guruhiga mansub qozoq tilini aholining 83,1 % i tushunadi, rus tilini esa qozog‘istonliklarning aksariyati biladi. Rus tili biznes, davlat ishlari va millatlararo muloqotda odatda keng ishlatiladi, ammo qozoq tili uni asta-sekin siqib chiqarmoqda. Mamlakatda tarqalgan ozchilik tillariga o‘zbek tili, ukrain tili, uyg‘ur tili, qirg‘iz tili va tatar tili.
kiradi. Hukumat 2015-yil yanvarda lotin yozuvi kirill yozuvining o‘rnini qozoq tili uchun asosiy yozuv sifatida 2025-yilgacha egallashini e’lon qilgan.
2017—2018-o‘quv yilida respublikadagi 3 mln maktab o‘quvchisidan 2 mln nafari qozoq tilida, 900 mingi rus tilida, 100 mingi boshqa tillarda ta’lim olgan. Nazarboyev 2019-yildagi iste’fo nutqida Qozog‘iston xalqi kelajakda uch tilda — qozoq, rus va ingliz tillarida so‘zlashishini bashorat qilgan.
Diniy tarkib

Axborot va madaniyat vazirligining Din ishlari qo‘mitasi 2024-yilda o‘tkazgan tadqiqotlarga ko‘ra, aholining 86,3 % i o‘zini dindor deb hisoblaydi. Aholining diniy erkinliklari Qozog‘iston Konstitutsiyasi bilan kafolatlangan. Uning 14-moddasi din asosida kamsitishni taqiqlaydi, 19-moddasi esa har kim «o‘z milliy, partiyaviy va diniy mansubligini belgilash hamda ko‘rsatish yoki ko‘rsatmaslik huquqiga ega» ekanini kafolatlaydi..
Islom mamlakatdagi eng keng tarqalgan din, undan keyin pravoslav xristianlik turadi. Sovet Ittifoqi davrida diniy erkinliklar bostirilgan o‘n yilliklardan keyin Qozog‘istonning mustaqillikka erishishi etnik o‘zlikni anglashning kuchayishiga olib keldi, bunda diniy mansublik ham muhim o‘rin egalladi. Vijdon erkinligi qonun bilan belgilandi, diniy o‘zlikni anglash kuchaydi va diniy jamoalar hamda ibodatxonalar tez ko‘paydi. Bir necha yil ichida yuzlab masjidlar, cherkovlar va boshqa inshootlar qurildi, diniy birlashmalar soni 1990-yildagi 670 tadan 2010-yilda 4170 taga yetdi.
Ayrim ma’lumotlar konfessiyaga mansubligini aniqlamagan musulmonlar ko‘pchilik ekanini, boshqa manbalar esa mamlakat musulmonlarining aksariyati sunniylar hamda hanafiy mazhabiga mansubligini ko‘rsatadi. Bular orasida hozir aholining 71 % dan ko‘prog‘ini tashkil etuvchi etnik qozoqlar, shuningdek etnik o‘zbeklar, uyg‘urlar va tatarlar bor. 1 % dan kam qismi shofe’iy mazhabidagi sunniylardir (asosan chechenlar). Ayrim ahmadiylar ham bor. 2025-yil boshida jami 2888 ta masjid mavjud bo‘lib, ularning barchasi Oliy muftiy boshqaradigan «Qozog‘iston musulmonlari diniy birlashmasi» tarkibiga kiradi. Mustaqil masjidlar majburan yopiladi. Qurbon hayiti mamlakatda milliy bayram sifatida tan olingan.
Aholining to‘rtdan biri pravoslavlar, jumladan etnik ruslar, ukrainlar va belaruslardir. Boshqa xristian guruhlari orasida katoliklar, yunon katoliklari, lyuteranlar, presviterianlar, yettinchi kun adventistlari, metodistlar, mennonitlar, pyatidesyatniklar, baptistlar, Yahova guvohlari, shuningdek Iso Masihning oxirgi zamon avliyolari cherkovi (mormonlar) a’zolari va «Xristian ilmi» ta’limoti izdoshlari bor. Jami 294 ta pravoslav cherkovi, 109 ta katolik cherkovi va 495 tadan ortiq protestant cherkovi hamda ibodat uyi mavjud (2017). Pravoslav Rojdestvosi Qozog‘istonda milliy bayram sifatida tan olingan. Boshqa diniy jamoalarga yahudiylik, bahoiylik, hinduizm, buddizm va boshqa dinlarga e’tiqod qiluvchilar kiradi.
2009-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, slavyan va german etnik jamoalaridan tashqarida xristianlar nihoyatda kam.

AQSHning 2017-yilgi dunyoda diniy erkinlik haqidagi hisobotiga ko‘ra, Qozog‘iston bu erkinlikni jiddiy cheklaydi. Hisobot muqaddimasida xususan quyidagilar aytilgan: «Norozi fikrlar va boshqacha qarashlar bostirilayotgan, hatto dunyoviy fuqarolik faollari ham terrorizmda ayblanayotgan sharoitda hukumat vijdon erkinligini qo‘pol ravishda buzishda davom etmoqda». Hujjatda bu davrda diniy e’tiqodini tinch yo‘l bilan ifodalagani uchun 20 kishi qamoq jazosiga hukm qilingani qayd etilgan.
Mamlakatda etnik va diniy ziddiyatlarning oldini olish maqsadida diniy e’tiqodga asoslangan siyosiy harakatlarni tuzish qonun bilan taqiqlangan.
Davlat tuzumi va siyosat
Siyosiy tizim
| Qosim-Jo‘mart To‘qayev Prezident |
Yerlan Karin Vitse-prezident |
O‘ljas Bektenov Bosh vazir |
Qozog‘iston unitar respublika. hisoblanadi. Nursulton Nazarboyev 1991-yildan 2019-yilgacha mamlakatni boshqargan. 2019-yil 20-martda uning o‘rniga Qosim-Jo‘mart To‘qayev.
kelgan. Prezident veto qo‘yish huquqiga ega — Qurultoy qabul qilgan qonun loyihasiga; u, shuningdek, Qurolli kuchlarning bosh qo‘mondoni hisoblanadi. Bosh vazir Qozog‘iston Respublikasi hukumatiga rahbarlik qiladi; hukumat tarkibida 7 nafar bosh vazir o‘rinbosari (ulardan biri hukumat apparati rahbari) va 18 vazir ham bor.
Qozog‘istonda bir palatali parlament — Qurultoydan iborat bo‘lib, unda 145 deputat bor. Ular «Qozog‘iston Respublikasidagi saylovlar to‘g‘risida»gi konstitutsiyaviy qonunda belgilangan tartibda, yagona umummilliy saylov okrugi bo‘yicha proporsional vakillik tizimida saylanadi. Qonunchilik tashabbusi huquqi Respublika Prezidenti, Qurultoy deputatlari, hukumat va Xalq kengashiga (Қазақстанның Халық Кеңесі)
) tegishli. Saylovlar
2004-yil sentabrida Majlisga saylovlar bo‘lib o‘tgan saylovdan keyin parlament quyi palatasida prezident Nazarboyev boshchiligidagi hukumatparast «Nur Otan» partiyasi ustunlik qilgan. Yana ikkita partiya — jumladan «AIST» agrar-sanoat bloki va «Asar» partiyasi, prezident Nazarboyevning qizi tomonidan asos solingan partiya — qolgan o‘rinlarning ko‘pchiligini olgan. Rasman ro‘yxatga olingan va saylovlarda qatnashgan muxolif partiyalar bir o‘rinni qo‘lga kiritgan. 2005-yil 4-dekabrda Nursulton Nazarboyev katta farq bilan qayta saylangan: saylov komissiyasi unga ovozlarning 90 % dan ortig‘i berilganini e’lon qilgan. Yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti saylovlarni kuzatib, tashkil etishda ayrim yaxshilanishlar bo‘lsa-da, ular xalqaro standartlarga javob bermagan degan xulosaga kelgan.

2007-yil 17-avgustda parlament quyi palatasiga saylovlar o‘tkazilgan. Hukmron «Nur Otan» boshchiligidagi, «Asar», Fuqarolik partiyasi va Qozog‘iston Agrar partiyasini o‘z ichiga olgan koalitsiya 88 % ovoz bilan barcha o‘rinlarni olgan. Muxolif partiyalarning birortasi 7 % lik saylov ostonasidan o‘ta olmagan. Muxolifat hukumatni saylovdagi jiddiy qonunbuzarliklarda ayblagan.
2010-yilda prezident Nazarboyev tarafdorlarining uni 2020-yilgacha lavozimda saqlash uchun referendum o‘tkazish chaqirig‘ini rad etgan. U besh yillik muddat uchun prezidentlik saylovi o‘tkazilishini talab qilgan. 2011-yil 3-apreldagi ovoz berishda Nazarboyev 95,54 % ovoz olgan, ro‘yxatga olingan saylovchilarning 89,9 % i qatnashgan. 2011-yil martida Nazarboyev Qozog‘istonning demokratiya yo‘lidagi yutuqlari haqida gapirgan. 2022-yil holatiga ko‘ra, Qozog‘iston Demokratiya indeksida The Economist tomonidan avtoritar tuzum.
sifatida qayd etilgan. 2015-yil 26-aprelda Qozog‘istonda beshinchi prezidentlik saylovi bo‘lib o‘tgan. Nazarboyev 97,7 % ovoz bilan qayta saylangan.
2019-yil 19-martda Nazarboyev prezidentlikdan iste’foga chiqishini e’lon qilgan. Qozog‘iston Senati raisi Qosim-Jo‘mart To‘qayev Nazarboyev iste’fosidan keyin prezident vazifasini bajaruvchi bo‘lgan. Keyinchalik To‘qayev 2019-yilgi prezidentlik saylovida, 9-iyunda o‘tkazilgan ovoz berishda 70 % ovoz bilan g‘alaba qozongan. YXHT saylovlar byulletenlarni tashlab qo‘yish kabi «jiddiy qonunbuzarliklar» bilan kechganini bildirgan. Ovoz berish natijalariga qarshi namoyishlarda minglab odam qatnashgan.
2022-yil 21-sentabrda navbatdan tashqari prezidentlik saylovi sanasi ma’lum bo‘lgan. Amaldagi prezident imzolagan farmonga ko‘ra, saylov 2022-yil 20-noyabrda o‘tkazilgan.
2026-yilda yangi Konstitutsiya qabul qilingach, bir palatali yangi parlament — Qurultoyga ilk saylovlar bo‘lib o‘tgan. Saylovda 70 % dan ortiq ovozni «Ädilet» partiyasi olib, konstitutsiyaviy ko‘pchilikni shakllantirgan. Shuningdek, vitse-prezident lavozimi tiklanib, uni 2026-yil 31-avgustda Yerlan Karin.
egallagan. Sud hokimiyati
Qozog‘istonda sud hokimiyatini Oliy sud, kassatsiya, viloyat, harbiy, shahar, tuman va ixtisoslashgan sudlar amalga oshiradi.
Oliy sud sud amaliyotining bir xilligini ta’minlaydi. Mahalliy va kassatsiya sudlari qarorlari sud amaliyotiga zid bo‘lsa yoki huquq rivoji manfaatlaridan kelib chiqib qayta ko‘rish talab etilsa, Oliy sud sudyasining taqdimnomasi bilan alohida hollarda qayta ko‘rib chiqilishi mumkin.
Oliy sud raisi Qozog‘iston Respublikasi Prezidenti tomonidan Oliy sud kengashi tavsiyasi bilan tayinlanadi va vakolat muddati davomida Oliy sud sudyasi ham hisoblanadi. Oliy sud raisining vakolat muddati olti yil. Oliy sud sudyalari Qurultoy tomonidan Qozog‘iston Prezidenti taqdimnomasi asosida, Oliy sud kengashining tavsiyasiga muvofiq saylanadi. Prezidentning 2026-yil 8-iyuldagi farmoni bilan Aslambek Amangeldinovich Mergaliyev Oliy sud raisi etib qayta tayinlangan.
Kassatsiya sudlari 3-instansiya sudlari va sud tizimining ajralmas qismi bo‘lib, qarorlardagi xatolarni tuzatish va qonunlarni to‘g‘ri qo‘llashga yordam beradi. Ular Oliy suddan alohida. Prezident farmoni bilan jinoyat, ma’muriy va fuqarolik ishlari bo‘yicha kassatsiya sudlari tuzilgan. Uchala sud ham Ostonada joylashgan, ularning shtatida 90 sudya bor. Rais va sudyalar Prezident farmonlari bilan Oliy sud kengashi.
ning kelishuviga binoan tayinlanadi. Mahalliy va boshqa sudlar sudlov hay’atlari raislari, shuningdek Oliy sud hay’atlari raislari Oliy sud raisining taqdimnomasi va Oliy sud plenumining qaroriga asosan Oliy sud kengashi tavsiyasi bilan prezident tomonidan tayinlanadi. Mahalliy va boshqa sudlar raislari hamda sudyalari Oliy sud kengashi tavsiyasi bilan Qozog‘iston prezidenti tomonidan tayinlanadi. Mamlakatda boshqa sudlar, jumladan ixtisoslashgan (harbiy, moliyaviy, iqtisodiy, ma’muriy, voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha va boshqa) sudlar ham bor. Ixtisoslashgan sudlar prezident tomonidan viloyat yoki tuman sudi maqomida tashkil qilinadi.
Ma’muriy bo‘linish
Qozog‘iston tarkibiga 17 viloyat, 87 shahar (jumladan respublika ahamiyatidagi 3 ta shahar — Ostona, Olmaota, Chimkent, viloyat ahamiyatidagi 38 shahar va tuman ahamiyatidagi 47 shahar), 178 tuman (jumladan shaharlarda 21 tuman: Olmaotada 8, Ostonada 5, 4 tasi Chimkentda, 2 tasi Aqto‘beda va 2 tasi Qarag‘andada), 30 shaharcha va 6668 qishloq mavjud. Mamlakatda 26 shaharcha ma’muriyati (ulardan 19 tasi bitta shaharchadan iborat), 2295 okrug ma’muriyati (ulardan 543 tasi bitta mustaqil aholi punktidan iborat) va 76 qishloq ma’muriyati bor.
2018-yilda Ostonada yana bitta shahar ma’muriy tumani tuzilgan; Aqto‘be shahrining hududi 2 ta shahar ma’muriy tumaniga bo‘lingan. Boyqo‘ng‘ir shahri alohida maqomga ega, chunki u 2050-yilgacha Rossiyaga Boyqo‘ng‘ir kosmodromi.
uchun ijaraga berilgan. 2022-yilda uchta yangi viloyat tuzilgan: Abay ( Sharqiy Qozog‘iston viloyatidan ajratilgan, avval Semipalatinsk), deb atalgan), Yettisuv ( Olmaota viloyatidan ajratilgan, avval Toldiqo‘rg‘on deb atalgan) va Ulutov ( Qarag‘anda viloyatidan ajratilgan, avval Jezqazg‘an).
deb atalgan). Har bir hududga hokim (akim) rahbarlik qiladi. Hokimlar Qozog‘iston Respublikasi Konstitutsiyasi qoidalariga muvofiq saylanadi yoki tayinlanadi.
Munitsipal tuzilmalar
Qozog‘istonda ma’muriy bo‘linishning har bir darajasida munitsipalitetlar mavjud. Respublika, viloyat va tuman ahamiyatidagi shaharlar shahar aholi punktlariga, qolganlari qishloq aholi punktlariga kiradi. Eng yuqori darajada Olmaota, Ostona va Chimkent bo‘lib, ular viloyatga teng ma’muriy darajadagi respublika ahamiyatidagi shaharlardir.
O‘rta darajada tumanga teng ma’muriy darajadagi viloyat ahamiyatidagi shaharlar bor. Ushbu ikki darajadagi shaharlar shahar okruglariga bo‘linishi mumkin. Eng quyi darajada tuman ahamiyatidagi shaharlar va qishloq okruglariga tenglashtirilgan 2000 dan ortiq qishloq hamda ovul joylashgan.
Qozog‘iston shaharlari
| O‘rin | Shahar nomi | Viloyat | Aholi | O‘rin | Shahar nomi | Viloyat | Aholi |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Olmaota | respublika ahamiyatidagi shahar | 2 147 113 | 12 | Qo‘stanay | Qo‘stanay viloyati | 263 432 |
| 2 | Ostona | respublika ahamiyatidagi shahar | 1 340 782 | 13 | Aqtau | Mang‘istov viloyati | 261 907 |
| 3 | Chimkent | respublika ahamiyatidagi shahar | 1 184 113 | 14 | O‘ral | G‘arbiy Qozog‘iston viloyati | 253 177 |
| 4 | Aqto‘be | Aqto‘be viloyati | 555 976 | 15 | Petropavlovsk | Shimoliy Qozog‘iston viloyati | 221 902 |
| 5 | Qarag‘anda | Qarag‘anda viloyati | 514 316 | 16 | Turkiston | Turkiston viloyati | 218 331 |
| 6 | Taroz | Jambil viloyati | 425 959 | 17 | Ko‘kchatov | Aqmola viloyati | 174 096 |
| 7 | O‘skemen | Sharqiy Qozog‘iston viloyati | 352 418 | 18 | Temirtov | Qarag‘anda viloyati | 171 880 |
| 8 | Pavlodar | Pavlodar viloyati | 333 703 | 19 | Toldiqo‘rg‘on | Yettisuv viloyati | 168 627 |
| 9 | Atirau | Atirau viloyati | 315 274 | 20 | Ekibastuz | Pavlodar viloyati | 129 048 |
| 10 | Semey | Abay viloyati | 306 838 | 21 | Rudniy | Qo‘stanay viloyati | 111 990 |
| 11 | Qizilo‘rda | Qizilo‘rda viloyati | 277 678 |
Tashqi siyosat

Qozog‘iston MDH, Turkiy davlatlar tashkiloti va ShHT a’zosi. Qozog‘iston, Rossiya, Belarus, Qirg‘iziston va Tojikiston tashkil etgan Yevrosiyo iqtisodiy hamjamiyatini2000-yilda, savdo bojlarini uyg‘unlashtirish va bojxona ittifoqi ishini tiklash maqsadida. 1-yanvar 2007-yilda Yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkilotining 2010-yilgi raisi etib saylangani e’lon qilingan. Qozog‘iston ilk bor BMT Inson huquqlari kengashi a’zoligiga 2012-yil 12-noyabrda saylangan.
Qozog‘iston, shuningdek, BMT, Yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti (YXHT), Yevroatlantika hamkorlik kengashi va Islom hamkorlik tashkiloti (IHT) a’zosi. U NATOning ««Tinchlik yo‘lida hamkorlik»».

1991-yilda mustaqillikka erishgach, Qozog‘iston «ko‘p vektorli tashqi siyosat»ni yuritib, ikki yirik qo‘shnisi — Rossiya va Xitoy bilan bir qatorda AQSH va G‘arb dunyosi. Hozir Rossiya Qozog‘istonning 111 913 km² hududini (mamlakat maydonining 4,1 % ini) ijaraga olgan. Bu hududga Markaziy Qozog‘istonning janubiy qismidagi Boyqo‘ng‘ir kosmodromi ham kiradi. Undan kosmosga ilk inson, sovetlarning «Buran» kosmik kemasi va «Mir».

Qozog‘iston BMTning Gaiti, G‘arbiy Sahroi Kabir va Kot-d’Ivuardagi tinchlikparvar missiyalarini faol qo‘llab-quvvatlaydi. 2014-yil martda Mudofaa vazirligi BMT tinchlikparvar missiyalariga kuzatuvchi sifatida 20 nafar qozog‘istonlik harbiyni tanlagan. Kapitandan polkovnikkacha unvondagi harbiylar BMTda maxsus tayyorgarlikdan o‘tishi, ingliz tilida ravon so‘zlashi va maxsus harbiy transportdan foydalana olishi kerak bo‘lgan.
Qozog‘iston Ukrainaga Donbassdagi urush davrida gumanitar yordam ko‘rsatgan. 2014-yil oktabrda Qozog‘iston 30 ming AQSH dollarini Xalqaro Qizil Xoch qo‘mitasiga Ukrainadagi gumanitar faoliyat uchun ajratgan. 2015-yil yanvarda urush keltirib chiqargan gumanitar inqirozni bartaraf etish maqsadida Qozog‘iston Lugansk viloyatiga 380 ming AQSH dollari miqdorida yordam yuborgan. Prezident Nazarboyev Ukrainadagi urush haqida shunday degan: «Birodarkushlik urushi Sharqiy Ukrainani chinakam vayronaga aylantirdi; u yerda urushni to‘xtatish, Ukraina mustaqilligini mustahkamlash va hududiy yaxlitligini ta’minlash — barchaning umumiy vazifasi». Mutaxassislarning fikricha, Ukraina inqirozi qanday rivojlanmasin, Qozog‘istonning Yevropa Ittifoqi bilan munosabatlari ijobiy bo‘lib qoladi. Nazarboyev vositachiligi Rossiya va Ukrainada ham ijobiy qabul qilingan deb hisoblanadi.
Tashqi siyosat konsepsiyasi
2020-yil 6-martda 2020—2030-yillarga mo‘ljallangan Tashqi siyosat konsepsiyasi tasdiqlangan. Hujjat uning quyidagi asosiy qoidalarini belgilaydi:
- Mamlakatning taraqqiyparvar xususiyatga ega ochiq, oldindan taxmin qilish mumkin bo‘lgan va izchil tashqi siyosati; rivojlanishning yangi bosqichida birinchi prezident siyosati davomiyligini saqlash;
- Inson huquqlarini himoya qilish, gumanitar diplomatiyani rivojlantirish va atrof-muhitni muhofaza qilish;
- Xalqaro maydonda iqtisodiy manfaatlarni ilgari surish, shu jumladan investitsiyalarni jalb qilish bo‘yicha davlat siyosatini amalga oshirish;
- Xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash;
- Mintaqaviy va ko‘p tomonlama diplomatiyani rivojlantirish, avvalo asosiy hamkorlar — Rossiya, Xitoy, AQSH, Markaziy Osiyo va Yevropa Ittifoqi davlatlari bilan o‘zaro manfaatli aloqalarni mustahkamlash; ko‘p tomonlama tuzilmalar doirasida esa BMT, YXHT, ShHT, MDH va boshqa tashkilotlar bilan hamkorlik qilish.
Siyosiy islohotlar
2019-yil iyunda Qozog‘iston prezidenti Qosim-Jo‘mart To‘qayev tashabbusi bilan Milliy jamoatchilik ishonchi kengashi tuzilgan. Uning asosiy maqsadi davlat siyosatining ustuvor masalalari bo‘yicha jamoatchilik, siyosiy partiyalar va fuqarolik jamiyati vakillari bilan keng muhokamalar asosida taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdir.
O‘sha yilning iyulida prezident fuqarolarning barcha konstruktiv murojaatlariga tez va samarali javob berishi kerak bo‘lgan «eshituvchi davlat» konsepsiyasini e’lon qilgan. Bundan tashqari, boshqa partiyalar vakillariga ayrim parlament qo‘mitalariga raislik qilish imkonini beruvchi «Parlament muxolifati to‘g‘risida»gi qonun qabul qilinib, muqobil qarash va fikrlarni rag‘batlantirish ko‘zlangan. Yangi qonunga ko‘ra, siyosiy partiyani ro‘yxatdan o‘tkazish uchun zarur eng kam a’zolar soni 20 ming kishi.
Qozog‘istonda «Tinch yig‘ilishlar to‘g‘risida»gi qonun qabul qilingan. U piket, namoyish, yurish va miting kabi tinch yig‘ilishning asosiy tushunchalari hamda shakllariga ta’rif beradi. Miting o‘tkazish uchun ruxsat olish tartibi o‘rniga xabardor qilish tartibi joriy etilgan. Qonun tinch yig‘ilishlar tashkilotchilari, ishtirokchilari va jurnalistlarning maqomi, huquq va majburiyatlarini tartibga soladi. Jamoat xavfsizligini oshirish maqsadida prezident shaxsga qarshi jinoyatlar uchun jazolarni ham kuchaytirgan.
Inson huquqlari
Mustaqil kuzatuvchilar fikricha, Qozog‘istonda inson huquqlariga doim ham rioya etilmaydi. Masalan, Human Rights Watch tashkilotining 2015-yilgi Qozog‘iston haqidagi hisobotida mamlakat «yig‘ilish, so‘z va e’tiqod erkinligini sezilarli darajada cheklashi» ta’kidlangan. 2019-yilda hukumat namoyishlardan keyin yuzlab odamni qamagan yoki jarimaga tortgan, bir necha ming kishini hibsga olgan. Din davlat nazorati ostida emas. Hukumat tanqidchilari, jumladan muxolifatchi Maksim Bokayev adolatsiz sud jarayonlaridan keyin ham qamoqda qolgan.
2014-yil o‘rtalarida yangi jinoyat, jinoyat-ijroiya, jinoyat-protsessual va ma’muriy kodekslar hamda kasaba uyushmalari to‘g‘risidagi qonun qabul qilingan. Ulardagi ayrim me’yorlar asosiy erkinliklarni cheklaydi va xalqaro standartlarga mos kelmaydi. Qamoqxonalarda qiynoqlar odatiy hol bo‘lib qolmoqda. Human Rights Watch tashkilotining 2016-yilgi hisobotida Qozog‘iston «2015-yilda inson huquqlari ahvolining yomonlashuvi masalasini hal qilish uchun siyosiy islohotlardan ko‘ra iqtisodiy rivojlanishga ko‘proq e’tibor qaratib, bir necha muhim qadam tashlagani».
qayd etilgan. AQSH hukumatining 2014-yilda e’lon qilingan hisobotiga ko‘ra, mamlakatda:
- «Qonun politsiyadan qo‘lga olinganlarga advokatga ega bo‘lish huquqini tushuntirishni talab qilmaydi va politsiya buni bajarmaydi. Huquq himoyachilarining aytishicha, huquqni muhofaza qilish xodimlari qo‘lga olinganlarni advokat bilan uchrashishdan qaytargan, advokat yetib kelishidan oldin dastlabki so‘roq orqali dalillar to‘plagan va ayrim hollarda dalil olish uchun korrupsiyalashgan advokatlardan foydalangan». <…>
- «Qonun yetarlicha mustaqil sud tizimini ta’minlamaydi. Ijro hokimiyati sud mustaqilligini keskin cheklaydi. Prokurorlar sudga yaqin vakolatlarni bajaradi va sud qarorlarining ijrosini to‘xtatish huquqiga ega. Sud jarayonining barcha bosqichlarida korrupsiya kuzatiladi. Sudyalar eng yuqori maosh oladigan davlat xizmatchilaridan bo‘lsa-da, advokatlar va inson huquqlari kuzatuvchilari fikricha, sudyalar, prokurorlar va boshqa mansabdorlar ko‘plab jinoyat ishlarida qulay qaror chiqarish evaziga pora talab qiladi».
Jahon adolat loyihasining 2020-yilgi Qonun ustuvorligi indeksi global reytingida Qozog‘iston 128 mamlakat orasida 62-o‘rinni olgan. Davlat «tartib va xavfsizlik»da (39/128) yaxshi baholangan, «hukumat vakolatlarini cheklash» (102/128), «ochiq hukumat» (81/128) va «asosiy huquqlar» (100/128) bo‘yicha esa past baholangan.
Rule of Law[inglizcha] Amerika yuristlar assotsiatsiyasining tashabbusi Qozog‘istonda adliya sohasidagi mutaxassislarni tayyorlash dasturlariga ega.
Iqtisodiyot

Hozir Qozog‘iston Markaziy Osiyodagi eng rivojlangan iqtisodiyotga ega bo‘lib, mintaqa YAIMining 60 % ini yaratadi. Jahon banki va XVJning 2024-yilgi bahosiga ko‘ra, mamlakat 39-o‘rinda — YAIM (XQP), 49-o‘rinda — nominal YAIM va 64-o‘rinda — aholi jon boshiga nominal YAIM mezoni bo‘yicha turadi. Asosiy savdo-iqtisodiy hamkorlari Xitoy, Rossiya va Italiya bo‘lib, 2023-yil yakunida ular bilan savdo jami aylanmaning yarmidan ko‘pini (tegishlicha 22,5 %, 18,6 % va 11,5 %) tashkil qilgan.
Iqtisodiyotning katta qismini 3 ta yirik davlat xoldingi: «Samruq-Qazina», «Bayterek» va «KazAgro» tashkil etadi. Mamlakatdagi yirik korxonalarning qariyb 47 % i davlat mulki. hisoblanadi. Davlat kompaniyalarigaKazMunayGaz, KazAtomProm, KTJ, KazPochta, KazAvtoJol, Qazaq Air, Samruk-Kazyna Ondeu, shuningdek vokzallar, aeroportlar va Qozog‘istonning futbol, basketbol hamda xokkey klublarining aksariyati kiradi.
2025-yil 27-yanvarda Qozog‘iston Respublikasi energetika vazirining buyrug‘i bilan benzin narxlarini davlat tomonidan tartibga solish bekor qilinib, bozor narxlarini belgilashga , ya’ni talab va taklifga o‘tildi..
Nominal YAIM Qozog‘istonda yillar kesimida:
| 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| mlrd AQSH dollari | 2,9 | 5,2 | 11,9 | 16,6 | 21,0 | 22,2 | 22,1 | 16,9 | ||
| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | |
| mlrd AQSH dollari | 18,3 | 22,2 | 24,6 | 30,8 | 43,2 | 57,1 | 81,0 | 104,9 | 133,4 | 115,3 |
| 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | |
| mlrd AQSH dollari | 148,0 | 192,6 | 208,0 | 236,6 | 221,4 | 184,4 | 137,3 | 166,8 | 179,3 | 181,7 |
| 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | 2029 | |
| mlrd AQSH dollari | 171,1 | 197,1 | 225,5 | 261,8 | 284,8 | — | — | — | — | — |
Qozog‘iston sobiq sovet respublikalari orasida Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVJ) oldidagi barcha qarzini muddatidan 7 yil oldin to‘lagan birinchi davlat bo‘lgan. 2002-yil sentabrda u MDH mamlakatlari orasida kredit reytingi investitsion darajasiga ega bo‘lgan birinchi davlatga aylangan. Reyting yirik xalqaro reyting agentligi.
tomonidan berilgan. Xom neftning yuqori jahon narxlari qo‘llab-quvvatlagan o‘sish fonida (Qozog‘istonning boshqa asosiy eksport mahsulotlari bug‘doy, to‘qimachilik mahsulotlari va chorva mollari. Mamlakat shuningdek uran) tufayli 2000—2007-yillar davomida YAIM o‘sishi 8,9 % dan 13,5 % gacha bo‘lgan, keyin 1—3 % gacha pasaygan. 2008 va 2009-yillarda, 2010-yildan esa o‘sish yana tiklangan. 2019-yilgi YAIM o‘sishi 4,5 %, 2020-yil yanvardagi o‘sish 3,6 % bo‘lgan. 2024-yil yakunida Qozog‘iston iqtisodiyoti 4,8 % ga o‘sgan, bu 2023-yilgi 5,1 % dan past. Asosiy o‘sish omillari iste’mol xarajatlari va investitsiyalar, xususan uy-joy qurilishiga yo‘naltirilgan sarmoyalar bo‘lgan. O‘rtacha yillik inflyatsiya 2024-yilda 8,6 % gacha tushib, 2023-yildagi 14,6 % dan pasaygan.
XXI asrning birinchi o‘n yilligida eng tez rivojlangan 25 iqtisodiyot orasida mamlakat Xitoy va Qatardan so‘ng uchinchi o‘rinni (2020) egallagan. Davlat Jahon savdo tashkilotiga (JST) 2015-yilda a’zo bo‘lgan.
Mamlakatda 11 ta jamg‘arib boriladigan pensiya jamg‘armasi mavjud. Davlat jamg‘arib boriladigan pensiya jamg‘armasi, yagona davlat jamg‘armasi sifatida, xususiylashtirilgan 2006-yilda xususiylashtirilgan. Mamlakatning yagona moliyaviy tartibga solish agentligi pensiya jamg‘armalarini boshqaradi. Jamg‘armalarning sifatli investitsiyalarga talabi qarz qimmatli qog‘ozlari.
bozorining jadal rivojlanishiga olib kelgan. 2014-yil 11-noyabrda «Nur Otan» partiyasi Siyosiy kengashining kengaytirilgan majlisida Qozog‘iston prezidenti Nursulton Nazarboyev Ostonada xalqqa kutilmagan murojaat bilan chiqib, «Nurli yo‘l» (ni ( qozoq. — «Kelajak sari yo‘l») — keyingi yillarda infratuzilmaga katta davlat investitsiyalarini nazarda tutuvchi yangi iqtisodiy siyosatdir. Hukumat yashil iqtisodiyotgaga Qozog‘istonning 2050-yilgacha o‘tishini rejalashtirgan. Hisoblarga ko‘ra, bu siyosat YAIMni 3 % ga oshirishi va 500 000 dan ortiq ish o‘rni yaratishi mumkin.

Reytinglar
Qozog‘iston eng raqobatbardosh 50 davlat ro‘yxatigaga 2013-yilda kirgan, ammo 2019-yilda 55-o‘ringa tushgan. 2013-yilda mamlakat MDHning boshqa davlatlaridan raqobatbardoshlikning deyarli barcha asosiy ko‘rsatkichlari, jumladan institutlar, infratuzilma, makroiqtisodiy muhit, oliy ta’lim, kasbiy tayyorgarlik, tovar bozori samaradorligi, mehnat va moliya bozori rivoji, texnologik tayyorgarlik, bozor hajmi, biznes murakkabligi va innovatsiyalar bo‘yicha oldinda bo‘lgan. Faqat sog‘liqni saqlash va boshlang‘ich ta’lim bo‘yicha orqada qolgan.
2023-yilda global raqobatbardoshlik reytingida Qozog‘iston 37-o‘rinni egallab, 2022-yilga nisbatan 6 pog‘ona yuqorilagan. Jahon iqtisodiy forumi 2017-yilgi hisobotida mamlakatni 81-o‘ringa qo‘ygan; bu oldingi davrga nisbatan to‘rt pog‘ona yuqori.
Mamlakat 39-o‘rinni egallagan — iqtisodiy erkinlik indeksida 2020-yilgi indeksda; uni Wall Street Journal va Heritage Foundation.
tomonidan e’lon qilingan. Xususiylashtirish
Mustaqillikka erishgach, Qozog‘istonda xususiylashtirish amalga oshirildi: davlat kompaniyalari xususiy mulkka o‘tkazildi. 2014-yil fevralda Qozog‘iston prezidenti Nursulton Nazarboyev hukumatning kengaytirilgan yig‘ilishida 2020-yilgacha davlat mulkining ulushi Qozog‘iston YAIMining 15 % idan oshmasligi kerakligini aytgan. 2016-yilda Qozog‘iston Milliy iqtisodiyot vazirligi xususiylashtirilishi kerak bo‘lgan deyarli 260 ta davlat kompaniyasi va milliy xoldinglar sho‘ba korxonalari ro‘yxatini taqdim etgan.
Iqtisodiyotni erkinlashtirish, shok terapiyasi va laissez-faire bozor kapitalizmiga o‘tish, 1990—2000-yillardagi boshqa neoliberal islohotlar, va xususiylashtirish natijasida mamlakatning nominal YAIMi 978 % ga (2000-yildagi 18,3 mlrd dollardan 2021-yilda 197,1 mlrd dollargacha) oshgan. Bundan tashqari, Qozog‘istondagi xususiylashtirish va iqtisodiyotda davlat mulki ulushining kamayishi tufayli nominal YAIM rekord darajada — 71,7 baravar (7072 %) oshib, $1992-yildagi 2,9 mlrddan $2012-yilga kelib 208 mlrdga yetgan.
Qosim-Jo‘mart To‘qayev, mamlakat prezidenti, 2024-yilda quyidagilarni aytgan:
«Samruq-Qazina» jamg‘armasi kompaniyalari guruhi iqtisodiyotdagi davlat ulushining eng katta qismini tashkil etadi, shuning uchun ishni aynan undan boshlash kerak. Jamg‘armani tubdan sog‘lomlashtirish uchun yangi tizimli chora-tadbirlar zarur. Asosiy maqsad — qo‘shma investitsiya vositalarini keng qo‘llash orqali iqtisodiy qiymat yaratish. Hukumatga bir oy ichida iqtisodiyotni erkinlashtirish to‘g‘risidagi farmonni tayyorlashni topshiraman. Hujjat uch yo‘nalishga qaratilishi lozim: bozor raqobatini rivojlantirish, samarali xususiylashtirish va kvazidavlat sektorini isloh qilish.
Qishloq xo‘jaligi

yaqinidagi bug‘doy dalalari. Qishloq xo‘jaligi 2019-yilda Qozog‘iston YAIMining 4,5 % ini tashkil etgan. Don, kartoshka, uzum, sabzavot, qovun va chorva mollari uning eng muhim qishloq xo‘jaligi mahsulotlaridir.
Don yetishtirishda Qozog‘iston 3-o‘rinda — sobiq SSSR davlatlari orasida Rossiya va Ukrainadan keyin uchinchi o‘rinda. Mamlakatning asosiy don va ekinlari bug‘doy, arpa, paxta va guruchdir. Bug‘doy eksporti mamlakat iqtisodiyotiga valyuta tushumlarining asosiy manbalaridan biridir.
| Hudud | Ekin maydoni | Hosil |
|---|---|---|
| Aqmola viloyati | 4,7 mln ga | 5,9 mln tonna |
| Shimoliy Qozog‘iston viloyati | 3,3 mln ga | 5,6 mln tonna |
| Qo‘stanay viloyati | 4,3 mln ga | 5,3 mln tonna |
Qozog‘iston chorvadorlari an’anaviy ravishda qo‘ychilik, yilqichilik, tuyachilik va qoramolchilik bilan shug‘ullanadi. Asosiy chorvachilik mahsulotlari sut mahsulotlari, teri, go‘sht va jundir.
Shuningdek sabzavotchilik, polizchilik va bog‘dorchilik rivojlangan. Hozir Qozog‘istondagi olma bog‘lari maydoni taxminan 35 ming ga, 2022-yilda o‘rtacha hosildorlik gektariga 10 tonna bo‘lgan.
Sanoat
sanoatning Qozog‘iston YAIMidagi ulushi 2022-yilda 29,5 % ni tashkil etgan. 1991-yilda sanoat ishlab chiqarishida eng katta ulush oziq-ovqat va yengil sanoat, mashinasozlik va metallga ishlov berish, rangli metallurgiya va yoqilg‘i sanoatiga. tegishli bo‘lgan. 1991-yildan Qozog‘iston sanoati taraqqiyotiga tashqi va ichki omillar ta’sir etib, islohotlar va tarmoq ahvoliga turlicha ta’sir ko‘rsatgan. 1991—1995-yillarda sanoat ishlab chiqarishi kamaygan. 1996-yildan hozirgacha, 1998-yilgi inqirozni istisno etganda, ishlab chiqarish hajmi o‘sib borgan.
Mamlakatda boy neft konlari mavjud. Qazib olinayotgan jami neftning deyarli yarmi Shimoliy Kaspiydagi uchta yirik kondan olinadi. Bu Qozog‘istonni xom neft zaxiralari bo‘yicha yetakchi davlatlardan biriga aylantirgan. Qozog‘iston uran.
Hozir sanoat ishlab chiqarishining 60 % dan ortig‘i neft va gaz qazib olish, metallurgiya hamda elektr energiyasi ishlab chiqarishga to‘g‘ri keladi. 1990—2012-yillarda neft va gaz kondensati qazib olish 21,7 mln tonnadan 79,2 mln tonnagacha keskin ko‘tarilgan; tabiiy gaz ishlab chiqarish 7,1 dan 40,3 mlrd m3, ko‘mir qazib olish esa 131,4 mln tonnadan 120,5 mln tonnaga kamaygan. Shu bilan birga neft mahsulotlari ishlab chiqarish 17,9 mln tonnadan 13,7 mln tonnaga kamaygan.
Qayta ishlash fabrikalari va metallurgiya zavodlarining aksariyati respublikaning shimoliy va shimoli-sharqiy hududlarida, Semey, Ostona, Petropavlovsk va Aqto‘be shaharlarida joylashgan. Janubiy va Markaziy Qozog‘istonda eng muhim sanoat markazlari — Chimkent (kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoati), metallurgiya; ; Olmaota (yengil va oziq-ovqat sanoati, mashinasozlik) hamda Taroz (mashinasozlik, kimyo va oziq-ovqat sanoati).
Boy tabiiy resurslar va barqaror iqtisodiy siyosat mamlakatda qulay investitsiya muhitini shakllantirgan. Natijada mahalliy qazib olish va qayta ishlash sanoati rivojlangan. Biroq tashqi va ichki sabablarga ko‘ra, sanoat tarkibi keskin o‘zgargan va jamiyatning tayyor mahsulotlarga bo‘lgan ehtiyojlari tuzilishiga mos kelmay qolgan. Natijada yakuniy mahsulotlar ishlab chiqarish sezilarli ortda qolgan. Hozirgacha qazib oluvchi tarmoqlar ulushi katta, qayta ishlash sanoatining ayrim turlari esa mavjud emas va hokazo.
Energetika

Qozog‘iston energetikasi ichki o‘zaro aloqalari kuchsiz bo‘lgan 3 ta zonadan iborat: G‘arbiy Qozog‘iston (Rossiya bilan bog‘langan), Markaziy va Sharqiy Qozog‘iston (Rossiya bilan bog‘langan), Janubiy Qozog‘iston (O‘zbekiston va Qirg‘iziston bilan bog‘langan). Markaziy va Sharqiy Qozog‘iston zonasi elektr energiyasi jihatidan mustaqil bo‘lgan yagona zonadir; buning asosiy sababi Ekibastuz.
dagi qudratli ko‘mir elektr stansiyalaridir. Janubiy Qozog‘istonda doimiy quvvat tanqisligi bor, u Shimol–Janub elektr uzatish liniyasi va Qirg‘iziston gidroelektr stansiyalaridan import orqali qoplanadi. G‘arbiy zonadagi Atirau va G‘arbiy Qozog‘iston viloyatlari energiyaga muhtoj bo‘lib, Rossiyadan import qiladi. Mang‘istov viloyatida Mang‘istov atom-energetika kombinati tufayli quvvat yetarli, ammo Atirau bilan elektr aloqasining zaifligi (70 MVtgacha) ortiqcha energiyani boshqa hududlarga uzatishga imkon bermaydi.
Mang‘ishloq (Mang‘istov) yarimorolida, Shevchenko (hozirgi Aqtau) shahrida 1972-yilda tez neytronli reaktorga ega katta tajriba AESi qurilib ishga tushirilgan: BN-350. Uning ikki vazifasi bo‘lgan: elektr energiyasi ishlab chiqarish (o‘rnatilgan quvvat 350 MVt) va dengiz suvidan sutkasiga 120 ming tonnagacha chuchuk suv olish uchun tuzsizlantirish qurilmalariga bug‘ yetkazib berish. Ammo reaktor 1999-yilda to‘xtatilgan. 1976-yilda Jambil GRES (1230 MVt quvvatli) qurilishi yakunlangan; u hozirgacha Qozog‘iston janubining asosiy energiya manbai hisoblanadi.
1990—2012-yillarda neft, tabiiy gaz va gaz kondensati qazib olish keskin oshgan (ko‘mir qazib olish kamaygan), elektr ishlab chiqarish esa sezilarli oshmagan: 87,4 mlrd kVt·soatdan 90,6 mlrd kVt·soatgacha.
Transport va aloqa

2017-yil holatiga ko‘ra, mamlakatdagi avtomobil yo‘llari tarmog‘ining umumiy uzunligi 95,409 ming km ni tashkil etgan.
Temiryo‘l transporti
Temiryo‘llar mamlakatdagi barcha yuk va yo‘lovchi tashuvlarining 68 % ini ta’minlaydi va hududning 57 % dan ortiq qismiga xizmat qiladi. 2021-yil holatiga ko‘ra, 16 636 km uzunlikdagi, kengligi 1520 mm temiryo‘llar mavjud bo‘lib, shundan 4237 km elektrlashtirilgan.
«Qozog‘iston temiryo‘llari» (QTJ) milliy temiryo‘l kompaniyasidir.
2017-yil 31-may kuni Ostonada Qozog‘istonning eng zamonaviy «Nurli yo‘l» temiryo‘l vokzali ochilgan. Vokzal ochilishi xalqaro EXPO-2017.
Olmaotada kichik metro tizimi mavjud. Uning uzunligi 11,3 km, kelgusida metroning ikkinchi va uchinchi yo‘llarini qurish rejalashtirilgan. Ostona yengil metrosi qurilish bosqichida; ko‘p vaqt o‘tgach, loyiha 2013-yilda to‘xtatilgan, biroq 2015-yil 7-mayda uni amalga oshirish to‘g‘risida bitim imzolangan.
Tramvay tarmog‘i O‘skemen (1959-yildan 2018-yilgacha) va Pavlodar (1965-yildan) shaharlarida mavjud bo‘lgan.
Suv transporti
Quruqlik porti «Xorgos — Sharqiy darvozalar» maxsus iqtisodiy zonasi Xitoy va Yevropa o‘rtasida 9000 km dan ortiq masofaga qatnaydigan transyevrosiyo poyezdlariga xizmat ko‘rsatuvchi Qozog‘istonning asosiy quruqlik portlaridan biridir.
Havo transporti
Qozog‘istonda 96 ta aeroport. Soha uchun Yevropa va Osiyo.
o‘rtasidagi tranzit yuk va yo‘lovchi aviatashuvlari juda muhim. 2009-yilda Yevropa komissiyasi «Air Astana»dan tashqari barcha Qozog‘iston aviatashuvchilarini qora ro‘yxatga kiritgan. Faqat Air Astana istisno bo‘lgan. Shundan beri Qozog‘iston parvoz xavfsizligi ustidan nazoratni takomillashtirish va yangilash choralarini muntazam ko‘rgan. 2016-yilda Yevropa parvoz xavfsizligi idoralari mamlakatning barcha aviakompaniyalarini qora ro‘yxatdan chiqargan.
Turizm

Qozog‘iston maydoni bo‘yicha dunyoda to‘qqizinchi va okeanga to‘g‘ridan-to‘g‘ri chiqish yo‘li bo‘lmagan eng yirik davlatdir. Hozir turizm iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismi emas: 2018-yil holatiga ko‘ra, uning hissasi yalpi ichki mahsulotning atigi 5,7 % ini tashkil qilgan (pul hisobida taxminan 3,4 trln tenge; soha mamlakatda bevosita va bilvosita 450 mingdan ortiq ish o‘rnini ta’minlagan). Biroq hukumat 2025-yilga kelib bu ulushni 8 % gacha oshirishni ko‘zlagan.
Qozog‘iston hukumati «Qozog‘iston turizm sohasini 2020-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi»ni amalga oshira boshlagan. Uning maqsadi mamlakatda beshta turistik klaster yaratish edi: Ostona shahri, Olmaota, shahri, Sharqiy Qozog‘iston,, Turkiston va G‘arbiy Qozog‘iston viloyatlari. Konsepsiyada 2020-yilgacha 4 mlrd miqdorida investitsiya kiritish va turizm sohasida 300 000 ta yangi ish o‘rni yaratish ham nazarda tutilgan.
Yirik kurortlar: Burabay, Sariog‘och, Qo‘nayev, Zerenda, Moyildi, Qarqarali, Bayanaul, Olaqol; tog‘-chang‘i kurortlari: Chimbuloq, Tabag‘an, Yelekti, Oqbuloq, Chorin kanyoni (sayyohlar uchun eng jozibali joy «Qal’alar vodiysi» deb ataladi). Baliq ovlash va tog‘ turizmi.
nisbatan yaxshi rivojlangan. 2018-yilda Qozog‘istonga 8,5 mln xorijiy sayyoh kelgan. The Guardian gazetasi Qozog‘istondagi turizmni «mamlakatning hayratlanarli tog‘lari, ko‘llari va cho‘l manzaralari jozibadorligiga qaramay, nihoyatda sust rivojlangan» deb ta’riflaydi. Sayyohlar soni ortishiga yuqori narxlar, «eskirgan infratuzilma», «sifatsiz xizmat» va hududi nihoyatda katta, sust rivojlangan mamlakat bo‘ylab sayohat qilishdagi logistika qiyinchiliklari to‘sqinlik qiladi. Hatto mahalliy aholi uchun ham chet elda dam olish Qozog‘iston ichida dam olish narxining yarmiga tushishi mumkin.
Mamlakat 57 ta davlat, jumladan Yevropa Ittifoqi va Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT) davlatlari, AQSH, BAA, Koreya Respublikasi, Avstraliya hamda Yangi Zelandiya fuqarolari uchun vizasiz tartib o‘rnatgan. Qozog‘iston doimiy vizasiz rejimni 90 kungacha muddatga Armaniston, Belarus, Gruziya, Moldova, Qirg‘iziston, Mo‘g‘uliston, Rossiya va Ukraina, 30 kungacha muddatga esa Argentina, Ozarbayjon, Serbiya, Koreya Respublikasi, Tojikiston, Turkiya va O‘zbekiston va boshqa davlatlar fuqarolariga taqdim etadi.
Bank ishi
Bank tizimi Qozog‘iston Respublikasida 2000-yillar davomida keskin yuksalish va pasayish davrlarini boshdan kechirgan. 2000-yillarning o‘rtalaridagi bir necha yillik jadal o‘sishdan so‘ng, bank sohasi 2008-yilda inqirozga uchragan: bir necha yirik bank guruhlari, jumladan BTA Bank, «Qozog‘iston injiniring» AJ va Alyans Bank defolt e’lon qilgan. Qozog‘istonda bank texnologiyalari va xodimlar malakasi Rossiyadagidan yuqori deb baholanadi.
Milliy bank bank sektorini mustahkamlash kampaniyasi doirasida omonatlarni sug‘urtalash tizimini joriy etgan. Biroq muammoli va daromad keltirmaydigan aktivlar sababli bank tizimi barqarorligini yo‘qotishi mumkin. Qozog‘istonda bir nechta yirik xorijiy banklarning filiallari bor.
Valyuta

1993-yildan beri Qozog‘istonning pul birligi tenge (qozoqcha теңге) bo‘lib, 100 tiyinga bo‘linadi. Belgilari: ₸, ISO 4217 — tasnifiga ko‘ra — KZT. Qozog‘iston Markaziy Osiyodagi eng rivojlangan bank tizimiga ega. 2020-yil fevralida muomaladagi naqd pulning umumiy miqdori 20,794 trln tenge bo‘lgan.
2023-yilda naqd pulsiz to‘lovlar hajmi 61,3 trln tengeni tashkil qilgan. Naqd pulsiz hisob-kitoblarning umumiy ulushi jami hisob-kitoblarning taxminan 86 % ini tashkil etgan.
Mamlakat rubl zonasidan sobiq Sovet Ittifoqi tarkibida eng oxirgilardan bo‘lib chiqqan. Milliy valyuta 1993-yil 15-noyabrda 1 tenge — 500 SSSR rubli nisbatida muomalaga kiritilgan. «Tenge» nomi o‘rta asrlardagi turkiy kumush tangalar — «denge» yoki «tanga»dan kelib chiqqan; rus tilidagi «denga» tanga nomi va «dengi» (pul) so‘zi ham shulardan olingan. Hozirgi tenge o‘rta asr Qozog‘istonining eng yirik shaharlari O‘tror va Taroz an’analarini davom ettirgan: XIII asrdayoq bu shaharlarda o‘z tangalari zarb qilingan.
Mustaqil Qozog‘istonning dastlabki pullari Angliyaning eng qadimgi «Harrison and Sons» kompaniyasida bosilgan. Mamlakatdagi o‘z banknot fabrikasi 1995-yildayoq ochilgan. Bugun 18 darajali himoyaga ega Qozog‘iston tengesi dunyodagi eng yaxshi himoyalangan valyutalardan sanaladi. Hozir Qozog‘istonda quyidagi qiymatdagi pullar muomalada: banknotlar — 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10 000 va 20 000 tenge; tangalar — 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100 va 200 tenge.
Obligatsiyalar bozori
2014-yil 5-oktabrda Qozog‘iston obligatsiyalarni 10 va 30 yil muddatga jami 2,5 mlrd $ miqdorida chiqargan. Bu 2000-yildan beri mamlakatning AQSH dollaridagi birinchi xalqaro obligatsiya savdosi edi. Qozog‘iston 10 yillik dollar obligatsiyalarini 1,5 mlrd $ ga sotib, o‘rtacha daromadlilikdan 1,5 foiz band yuqori daromad olishni, shuningdek 1 mlrd $ lik 30 yillik qarz majburiyatlarini o‘rtacha darajadan 2 foiz band yuqori ko‘rsatkichda joylashtirishni ko‘zlagan. Mamlakat 11 mlrd $ lik buyurtmalar olgan.
Ko‘chmas mulk bozori

2018-yilda Qozog‘istondagi uy-joylarning umumiy maydoni 347,4 mln m² bo‘lgan. 2016, 2017 va 2018-yillarda 403,4 mingta turar joy foydalanishga topshirilgan, shundan 99,5 mingtasi yakka tartibdagi uylar va 303 mingdan ortig‘i ko‘p qavatli uylardagi kvartiralar bo‘lgan. Ko‘p xonadonli turar joylarning deyarli uchdan biri 50 yildan eski, ya’ni 1970-yilgacha qurilgan. Taxminan 65 % i 25 yildan ko‘proq vaqt avval foydalanishga topshirilgan. 2018-yilda Qozog‘istonning har bir fuqarosiga 21,6 m².
uy-joy maydoni to‘g‘ri kelgan. 2023-yilda mamlakat uy-joy fondining umumiy maydoni taxminan 419,1 mln m² bo‘lgan. Qozog‘istonda jami 2 527 809 ta turar joy binosi mavjud. Turlar bo‘yicha yakka tartibdagi uylar soni 2 219 826 ta bo‘lib, ularning 40,6 foizi shaharlarda, 59,4 foizi qishloqlarda joylashgan. Ko‘p xonadonli uylar soni 307 983 ta, ulardagi xonadonlar soni 5 891 573 ta. Bir kishining uy-joy bilan ta’minlanganlik ko‘rsatkichi taxminan 23,9 m².
Investitsiyalar
Katta tabiiy resurslar zaxirasi va barqaror iqtisodiy siyosat mamlakatda qulay investitsiya muhitini shakllantirgan ( AQSH Davlat departamenti ma’lumotiga ko‘ra, mamlakat mintaqadagi eng yaxshi investitsiya muhitiga ega hisoblanadi).
2002-yilda mamlakat sobiq Sovet Ittifoqidagi suveren davlatlar orasida birinchi bo‘lib xalqaro kredit reyting agentligidan investitsiya darajasidagi kredit reytingini olgan. Bevosita xorijiy investitsiyalarni jalb qiluvchi omillardan biri mamlakatning siyosiy barqarorligidir: Jahon banki hisobotiga ko‘ra, Qozog‘iston siyosiy jihatdan eng barqaror va zo‘ravonlikdan xoli deb hisoblanadigan dunyo mamlakatlarining 40 % i qatoriga kiradi.
2014-yil may holatiga ko‘ra, Qozog‘iston 1991-yilda mustaqillikka erishganidan beri jami 190 mlrd $ miqdorida yalpi xorijiy investitsiya jalb qilgan va aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan bevosita xorijiy investitsiyalar hajmida MDH davlatlari orasida yetakchilik qiladi. Mustaqillikdan keyingi davrda Qozog‘iston (2019-yil holatiga ko‘ra) 120 mamlakatdan 330 mlrd dollar xorijiy investitsiya jalb qilgan.
Bevosita xorijiy investitsiyalar (BXI) milliy iqtisodiyotda boshqa sobiq sovet respublikalarining aksariyatiga qaraganda muhimroq o‘rin tutadi. 2014-yilda prezident Nazarboyev bevosita xorijiy investitsiyalarni rag‘batlantirish uchun soliq imtiyozlari to‘g‘risidagi qonunni imzolagan.
2019-yilda Qozog‘istonga 25 mlrd $ bevosita xorijiy investitsiya kirib kelgan.
Tadbirkorlik
2020-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra, faoliyat yuritayotgan kichik va o‘rta tadbirkorlik subyektlari soni 1,3 mln ta, ro‘yxatdan o‘tganlari esa 1,6 mln ta bo‘lgan. 2010—2017-yillarda faol kichik va o‘rta tadbirkorlik subyektlari soni ikki baravar ko‘paygan; bu o‘sish o‘rta tadbirkorlikning yuridik shaxslaridan tashqari barcha tadbirkorlik turlarida kuzatilgan.
2018-yilning uchinchi choragi yakunida faol yakka tartibdagi tadbirkorlar soni 1,3 mln kishini tashkil etgan — bu bir yil oldingidan 6,9 % ko‘p. 2019-yil boshida 999,7 ming yakka tartibdagi tadbirkor ro‘yxatga olingan, ya’ni oldingi yilga qaraganda atigi 0,6 % ko‘p. 2013—2015-yillarda ular soni bir milliondan oshgan.
Yakka tartibdagi tadbirkorlik subyektlarida eng ko‘p band aholi (2019-yilning birinchi choragi) Olmaota va Ostona shaharlariga to‘g‘ri keladi. Ushbu hududlar mahsulot ishlab chiqarish bo‘yicha ham yetakchi: Olmaotada 217,4 mlrd tenge, Ostonada esa 129,7 mlrd tenge. Yakka tartibdagi tadbirkorlikda bandlar soni bo‘yicha uchinchi o‘rinda Sharqiy Qozog‘iston viloyati turadi: 113,9 ming kishi. Ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi bo‘yicha uchinchi o‘rinda Qarag‘anda viloyati — 79 mlrd tenge.
Jahon bankining «Biznes yuritish» reytingida 2020-yilda Qozog‘iston dunyoda 25-o‘rinni egallagan va minoritar investorlar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha dunyodagi eng yaxshi mamlakat deb topilgan.
Korrupsiya
2005-yilda Jahon banki Qozog‘istonni Angola, Boliviya, Keniya, Liviya va Pokiston bilan bir qatorda korrupsiya o‘choqlari ro‘yxatiga kiritgan. 2019-yilda mamlakat korrupsiyani qabul qilish indeksida past o‘rinni (180 ta mamlakat orasida 113-o‘rin) egallagan, Jahon iqtisodiy forumi esa korrupsiyani «mamlakatda biznes yuritish yo‘lidagi eng katta to‘siq» deb atagan.
2011-yilda xalqaro tergov jarayonida Shveytsariya banklarida saqlangan Qozog‘istonga tegishli 48 mln dollar miqdoridagi aktivlar musodara qilingan. AQSH huquqni muhofaza qiluvchi organlari ushbu pullar aslida pora, ya’ni Qozog‘istonda neft qidirish va qazib olish huquqi evaziga AQSH neft kompaniyalari qozog‘istonlik mansabdorlarga to‘lagan mablag‘lar deb hisoblagan.
Qozog‘iston haqida IHTTning 2017-yilgi hisobotida davlat xizmati, sud tizimi, korrupsiyaning oldini olish vositalari, axborot olish va korrupsion jinoyatlar uchun sud javobgarligiga oid qonunlar qayta ko‘rib chiqilgani aytilgan.
2023-yilda korrupsiyani qabul qilish indeksi bo‘yicha mamlakatlar reytingida, xalqaro nodavlat tashkilot Transparency International tomonidan e’lon qilingan ma’lumotlarga ko‘ra, Qozog‘iston 180 mamlakat orasida 39 ball bilan 93-o‘rinni egallagan.
Tashqi iqtisodiy aloqalar
2023-yilda Qozog‘istonning tashqi savdo aylanmasi 139,833 mlrd AQSH dollarini, eksporti — 78,674 mlrd AQSH dollarini, importi — 61,158 mlrd AQSH dollarini tashkil etgan. Qozog‘iston mahsulotlari eksportining eng katta qismi Italiya (18,9 %), Xitoy (18,7 %), Rossiya (12,4 %), Niderlandiya (5,2 %), Turkiya (5 %), Koreya Respublikasiga (4,8 %) yo‘naltirilgan. 2023-yilda asosiy import manbalari Xitoy (27,4 %), Rossiya (26,5 %), Germaniya (5,2 %), AQSH (4,2 %), Koreya Respublikasi (3,6 %) va Turkiya (3,3 %) bo‘lgan.
Qozog‘iston eksportining asosiy tarkibiy qismlari neft va neft mahsulotlari (53,8 %), radioaktiv kimyoviy elementlar (4,4 %), ishlov berilmagan mis qotishmalari (4,1 %), mis rudalari (3,9 %), ferroqotishmalar (3 %), tabiiy gaz (2,6 %). Importda yengil avtomobillar (5 %), telefon apparatlari (3 %), kuzovlar va kabinalar (2,6 %), dori vositalari (2,3 %), motorli transport vositalarining qismlari va anjomlari (1,9 %) qayd etilgan.
Sog‘liqni saqlash
«Qozog‘iston–2030» strategiyasi fuqarolar salomatligini davlatni rivojlantirishning asosiy uzoq muddatli yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilaydi. Unga muvofiq prezident Nazarboyev sohadagi islohotlarni tibbiy xizmatlar sifatini yaxshilash va yuqori texnologiyali sog‘liqni saqlash tizimini rivojlantirishga yo‘naltirgan. Qozog‘iston har yili YAIMning taxminan 3,5 % ini sog‘liqni saqlashga sarflaydi.
Kutilayotgan umr davomiyligi mamlakat aholisida 2023-yilgi hisob-kitoblarga ko‘ra 75 yilni tashkil etgan. Tug‘ilishdagi o‘rtacha kutilayotgan umr davomiyligi IHTT o‘rtacha ko‘rsatkichidan 8 yildan ko‘proq past, sog‘liqning asosiy ko‘rsatkichlarida hududlar o‘rtasidagi tengsizlik ham saqlanmoqda. Mamlakat dunyoda onalar o‘limi koeffitsiyenti bo‘yicha 42-o‘rinda, chaqaloqlar o‘limi koeffitsiyenti bo‘yicha 79-o‘rinda turadi.
Mamlakatda yuqumli va parazitar kasalliklardan o‘lim darajasi past bo‘lsa-da, sil bilan kasallanish jiddiy xavotir uyg‘otadi. Kasalliklar orasida surunkali xastaliklar ustun bo‘lib, ulardan o‘lim ko‘rsatkichlari Qozog‘istonda IHTTga a’zo mamlakatlardagidan ancha yuqori.
Mustaqillikdan beri tibbiy xizmatlar tizimini yaxshilashga qaratilgan qator islohotlar o‘tkazilgan. Shunga qaramay, tizim hali yetarlicha rivojlanmagan; ayniqsa yirik shaharlardan tashqarida tibbiyot xodimlari va zamonaviy uskunalar yetishmasligi sababli xizmatlardan foydalanish qiyin. IHTT mezonlariga ko‘ra, Qozog‘istonda sog‘liqni saqlashga davlat investitsiyalari hanuz kam. Natijada davolanishga muhtojlar norasmiy to‘lovlarga katta xarajat qiladi, bu esa tibbiy yordamdan foydalanishni yanada qiyinlashtiradi.
2015-yilda respublikada qariyb 765 ta tibbiyot muassasasi mavjud bo‘lgan. 2016-yilgi dastlabki ma’lumotlarga ko‘ra, mamlakat sog‘liqni saqlash sohasida taxminan 252 ming kishi, jumladan 74 600 shifokor va 177 600 o‘rta bo‘g‘in mutaxassisi ishlagan.
Ijtimoiy ta’minot
Aholini ijtimoiy ta’minlash vazifasi mamlakatda Mehnat va ijtimoiy himoya vazirligiga yuklangan. Ijtimoiy himoya tizimiga davlat nafaqalari, majburiy ijtimoiy sug‘urta, pensiya ta’minoti, kafolatlangan tibbiy yordam, onalik va bolalikni muhofaza qilish, bepul umumiy va kasbiy ta’limdan foydalanish imkoniyati hamda ijtimoiy yordam kiradi.
2020-yil 1-yanvardan boshlab davlat kafolatlagan bepul tibbiy yordam hajmi modeli joriy qilingan. Unga muvofiq yordam barcha fuqarolarga, oralmanlarga va Qozog‘istonda doimiy yashovchi fuqaroligi bo‘lmagan chet elliklarga ko‘rsatiladi. 2024-yil 1-yanvardan eng kam ish haqi 85 000 tenge etib belgilangan.
Kambag‘allik
Milliy statistika byurosi ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilda daromadi yashash minimumidan past bo‘lgan aholining ulushi 5,2 % ni tashkil etgan.
2018-yil kuzida e’lon qilingan Jahon banki hisobotida shunday deyiladi: «agar tashkilotda qabul qilingan eng yuqori kambag‘allik chegarasidan foydalanilsa — odatda Qozog‘iston kabi o‘rtachadan yuqori daromadli mamlakatlarga qo‘llanadigan mezondan — mamlakatdagi kambag‘allik darajasi 2001-yildagi taxminan 65 % dan 2017-yilda qariyb 8,5 % gacha pasaygan. Shunga qaramay, ko‘plab muammolar hal etilmagan va Qozog‘iston vaqti-vaqti bilan kuzatiladigan iqtisodiy silkinishlarga nisbatan zaif; ular kambag‘allikni kamaytirishdagi yutuqlarni ortga qaytarishi mumkin. Iqtisodiy o‘sish past bo‘lgan yoki tanazzul yuz bergan 2005 va 2013—2016-yillardagi kabi davrlarda ko‘plab odamlar kambag‘allik chegarasidan pastga tushib qoladi; vaziyat faqat keyingi yillarda o‘sish tiklangandan so‘ng yaxshilangan. Eng yuqori kambag‘allik chegarasi asosida hisoblanganda mamlakat hali 2013-yilda erishilgan darajaga qaytmagan».
». Biroq mustaqil tadqiqotchilar mamlakatda kambag‘allik davlat statistikasi ko‘rsatganidan ancha yuqori deb hisoblaydi.
Fan va ta’lim
Fan va texnologiyalar

Ilmiy tadqiqotlar asosan Qozog‘istonning eng yirik shahri va sobiq poytaxti Olmaotada jamlangan; olimlarning 52 % i shu yerda yashaydi. Davlat tadqiqotlari asosan institutlar bilan cheklangan, universitetlar esa juda kichik hissa qo‘shadi. Ilmiy tadqiqot institutlari Ta’lim va fan vazirligi boshqaruvidagi milliy ilmiy kengashlardan moliyalashtiriladi, lekin ularning natijalari odatda bozor ehtiyojlariga mos kelmaydi. Xususiy sektorda faqat ayrim sanoat korxonalari mustaqil tadqiqot olib boradi.
Qozog‘istonda innovatsiyalarga sarflangan xarajatlar 2010—2011-yillarda ikki baravardan ko‘proqqa oshib, 235 mlrd tenge (taxminan 1,6 mlrd $), ya’ni YAIMning 1,1 % ini tashkil qilgan. Umumiy xarajatlarning qariyb 11 % i ilmiy tadqiqot va ishlanmalarga sarflangan; rivojlangan davlatlarda bu ko‘rsatkich innovatsiya xarajatlarining taxminan 40—70 % iga teng. O‘sish shu davrda mashina va uskunalar xarid qilish hisobiga emas, mahsulot dizaynining jadal rivojlanishi hamda yangi xizmatlar va ishlab chiqarish usullarini joriy etish hisobiga yuz bergan. An’anaviy ravishda innovatsiya xarajatlarining katta ulushini aynan mashina va uskunalar tashkil qilgan. Xodimlarni o‘qitish xarajatlari innovatsiya xarajatlarining atigi 2 % ini tashkil qilgan, bu rivojlangan mamlakatlardagidan ancha kam.
2012-yil dekabrda prezident Nursulton Nazarboyev «Qozog‘iston–2050» strategiyasini. amalga oshirish boshlanganini e’lon qilgan. 2050-yilgacha mobil texnologiyalar, multimedia, nanotexnologiyalar va kosmik texnologiyalar, robototexnika, gen muhandisligi va muqobil energetika kabi yo‘nalishlarda yangi tarmoqlarni rivojlantirish rejalashtirilgan. Mamlakatni mol go‘shti, sut va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining yirik mintaqaviy eksportchisiga aylantirish uchun oziq-ovqat sanoatini rivojlantirish; suvni ko‘p talab qiladigan, rentabelligi past ekin navlarini sabzavot, moyli va yem-xashak ekinlari bilan almashtirish ko‘zda tutilgan. «Yashil iqtisodiyot»ga o‘tish doirasida 2030-yilgacha ekin maydonlarining 15 % ida suv tejovchi texnologiyalarni qo‘llash, tajriba agroinnovatsion klasterlari yaratish va qurg‘oqchilikka chidamli genetik o‘zgartirilgan ekinlar ishlab chiqish rejalashtirilgan. «Qozog‘iston–2050» strategiyasida yangi yuqori texnologiyali tarmoqlarni rivojlantirish uchun 2050-yilga borib YAIMning 3 % ini ilmiy tadqiqot va ishlanmalarga ajratish maqsad qilingan.
Ta’lim
O‘rta ta’lim barcha bolalar uchun umumiy va majburiy bo‘lib, kattalar savodxonligi darajasi 99,8 % ni tashkil etadi. Bu statistik ko‘rsatkich Qozog‘istonda ayollar va erkaklar uchun o‘rtacha bir xil.
Mamlakatda ta’lim uch asosiy bosqichdan iborat: boshlang‘ich ta’lim (1—4-sinflar), to‘liqsiz asosiy ta’lim (5—9-sinflar) va to‘liq o‘rta ta’lim (10—12-sinflar); so‘nggisi uzluksiz umumiy va kasbiy ta’limga bo‘linadi. Kasbiy ta’lim odatda 3—4 yil davom etadi. O‘rta maxsus kasbiy ta’lim maxsus kasb-hunar bilim yurtlari, litseylar va kollejlarda beriladi.
Oliy ta’lim tizimi universitetlar, akademiyalar, institutlar va konservatoriyalardan iborat. Ushbu muassasalarda ikki asosiy daraja mavjud: tanlangan o‘quv sohasi bo‘yicha asosiy bilim berib, bakalavr darajasini olish bilan yakunlanadigan bazaviy oliy ta’lim; hamda magistr darajasini olish imkonini beradigan ilmiy-pedagogik oliy ta’lim. Oliy ta’limdan keyingi bosqichda fan nomzodi va fan doktori.
ilmiy darajalari beriladi. Kattalar orasida ishsizlik 2019-yilda 4,8 % ni, yoshlar (15—28 yosh) orasida esa 3,9 % ni tashkil etgan. 2020-yilda bu ko‘rsatkich yana bir foizga oshishi taxmin qilingan.
Madaniyat
Rossiya mustamlakachiligidan oldin qozoqlar madaniyati ko‘chmanchi chorvachilikka asoslangan edi. Islom ularning yerlariga ilk bor arablar bilan VIII asrdagi aloqalardan keyin kirib kelgan. Dastlab u Turkistonning janubiy qismlarida mustahkamlanib, keyin shimolga yoyilgan. Somoniylar missionerlik faoliyati orqali bu dinning ildiz otishiga yordam bergan. Keyinchalik Oltin O‘rda XIV asr davomida mintaqadagi qabilalar orasida islomni yoyishda davom etgan.
Qozog‘iston ko‘plab yozuvchilar, olimlar va faylasuflarning vatani: Abay Qunanboyev, Muxtor Avezov, G‘abit Musrepov, Qanish Satpayev, Muxtor Shoxonov, Saken Seyfullin, Jambul Jabayev va boshqalar.
Me’morchilik

O‘troq qabilalarning eng qadimgi turar joylari va manzilgohlari Qozog‘istonning Markaziy, Shimoliy, G‘arbiy va Sharqiy qismida. joylashgan. A. X. Marg‘ulon Qozog‘istonni bronza davrining (miloddan avvalgi XVIII—VIII asrlar) eng zich aholili o‘lkasi deb atagan. O‘sha davrdagi patriarxal oilaning turar joyi bir nechta xonadan iborat, maydoni 200 kvadrat metrgacha bo‘lgan inshoot edi.
Shunga qaramay, miloddan avvalgi birinchi ming yillikning boshidayoq qozoqlar orasida tarixchilar sak qabilalari bilan bog‘laydigan bir necha turdagi ko‘chma turar joylar paydo bo‘lgan. Yetarli darajada o‘rganilmagani sababli bunday turar joylarning barcha turlari (chayladan ko‘p burchakli yog‘och inshootlargacha) ko‘pincha «o‘tov» umumiy atamasi bilan birlashtirilgan. O‘tov ixtirosi va yoyilishi birinchi ming yillik o‘rtalariga to‘g‘ri keladi.
Usunlar va qang‘lilar saklarning madaniy an’analarini bevosita davom ettirgan; ularning qurilish madaniyati 700 yil (milodiy V asrgacha) rivojlangan. Qo‘rg‘onlarning juda ko‘pi usunlar davrida tog‘ yonbag‘irlaridan oqadigan daryolar bo‘yidagi qishki va yozgi ko‘chish joylarida barpo etilgan. Chiriq-Rabot yodgorligida, Janadaryo havzasida miloddan avvalgi IV—II asrlarga oid ikkita maqbara va «Bobish-Mulla-2» yodgorlik inshooti qazib o‘rganilgan.


Turk xoqonligi tashkil topishi munosabati bilan me’morchilikda muhim o‘zgarishlar ro‘y berib, hozirgacha ozgina o‘zgarish bilan yetib kelgan an’anaviy yodgorlik inshootlari shakllarining yangilanishiga ta’sir qilgan. Masalan, Oltoy bo‘yidagi turklarning konussimon yoki chodirsimon tomli yog‘och dafn inshootlari yangi hudud va sharoitlarda g‘ishtdan qayta qurila boshlagan.
Diniy va fuqarolik binolari — qal’a-saroylar, ziyoratgohlar, saroy majmualari va boshqalarni qurish ancha taraqqiy etgan. Bular jumlasiga Quyruqtepa, Bobo ota, Oqto‘be, Taroz, Qulon (Lugovoy), Ko‘kmardondagi mahalla ziyoratgohi, Baroq-tom, qal’a-saroy Oqirtosh va asosan VII—IX asrlarda qurilgan boshqa obidalar kiradi.
XIV—XV asrlar chegarasida Qozog‘istonda ulkan Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasining Turkistonda qurilishi muhim voqea bo‘lgan. Bu Movarounnahr me’morchiligining badiiy va konstruktiv an’analari bilan qozoqlarning binolarga funksional tuzilma berish usullarining uzviy qo‘shilishidan tug‘ilgan. Maqbara me’morchiligi Qozog‘iston xalq me’morchiligining keyingi rivojiga katta ta’sir ko‘rsatib, ko‘p asrlar davomida namuna bo‘lib kelgan. XV asrdan Qozoq xonligi.
tashkil topishi va rivojlanishi bilan bog‘liq mahobatli me’morchilikning yangi bosqichi boshlangan. Robiya va Sultonbegim maqbaralari me’morchiligi keyingi davr qurilishiga ta’sir etgan. Uning ta’sirida XVI asrdan binolar, ayniqsa yodgorlik va diniy inshootlarning xilma-xil shakllari paydo bo‘lib, qurilish ko‘lami kengaygan. Markazlashuv g‘oyasi va qozoq xalqining milliy o‘zligini anglashining kuchayishi me’moriy yodgorliklarning milliy xususiyatlarini mustahkamlagan. O‘sha davr gumbazli maqbaralari hajmiy-fazoviy tuzilishiga ko‘ra ravoqli-gumbazli, markaziy-gumbazli va minorasimon turlarga ajraladi. XVI asrning eng yirik yodgorliklari orasida Sauran minorasi, Oqshi ota, Asan ota, Yunus ota, Yalang‘och ota, Mulkalan, , Kesene, Oqsho‘ra, Ushtam, «Sakkiz qirrali» va «Nomsiz» ( Ahmad Yassaviy maqbarasidan janubda), shuningdek Turkistondagi Sharq hammomi, qozoq xonlari Jonibek va Qosimning Saroychiq.
dagi maqbaralari kiradi. XVII asrning ikkinchi yarmida qozoq yerlariga sharqiy qo‘shnilar — qalmoqlar ( (oyratlar) bosimi kuchaygan. XVII asr oxiridayoq jung‘orlar Yettisuvni egallab, Janubiy Qozog‘istonga yana hujum boshlagan. Bu Sharqiy Qozog‘iston va Yettisuvning ayrim hududlariga buddaviy-lamaizmga oid madaniy unsurlarning kirib kelishiga sabab bo‘lgan. XVII asrda Abloykit xonasi va Yetti palata, XVIII asr boshida esa lamaizm binosi hamda Oqtom maqbarasi qurilgani buning dalilidir.

XVIII asrning ikkinchi yarmida mamlakat janubida yirik yodgorlik inshootlari qurilishi qayta jonlangan. An’anaviy ravoqli-gumbazli maqbaralarga Qorashosh ona, Yunus ota kabi maqbaralar an’anaviy hisoblanadi. Ammo tarkibi farqli ikkita yodgorlik ham ma’lum: Oqqesene — 10 km g‘arbdagi Taroz yaqinida, yana Uvanas maqbarasi Janubiy Qozog‘iston viloyatining shimolida. Ular yodgorlik inshootlarining yangi turini bildiradi.
XIX asrda — XX asr boshlarida qozoqlarning ko‘chma turar joylari asosiy funksional turlarga ajralib bo‘lgan. Ularning eng muhimi — milliy va hududiy xususiyatlari yaqqol ifodalangan qozoq o‘tovi edi. Madaniy-maishiy vazifasiga ko‘ra turar joylar 4 asosiy guruhga bo‘linadi: qarorgoh va mehmon qabul qilish uchun ma’muriy-ijtimoiy o‘tov ( qo‘noq uy); oilaning asosiy yashash o‘tovi (oila boshlig‘i — ulken uy, aq uy, boz uy), alohida oila va yangi turmush qurganlarning odatiy o‘tovi ( otau va kuyme); safar o‘tovlari ( jolim uy, qos, kurke, ablaysha) va xo‘jalik-maishiy o‘tovlar (ovqat tayyorlash va mahsulot saqlash uchun — as uy). Qarorgoh o‘tovlari, mehmon va yozgi turar joy o‘tovlari me’moriy-badiiy xususiyatlariga ko‘ra qipchoq (qozoq) va qalmoq ( (torg‘ut) turlariga bo‘linadi; ular Qozog‘istonda yoyilgan va rivojlangan. Gumbazsimon tomli qozoq o‘tovi turi XVIII asr — XIX asr boshlarida uzil-kesil shakllangan; qalmoq turi hozirgacha saqlanib qolgan. Demak, Qozog‘iston ko‘chmanchi jamiyatida me’moriy-badiiy fikr o‘ziga xos sharoitda rivojlangan va yengil, mustahkam, chiroyli hamda qulay turar joy yaratishga qaratilgan. Odatda bir oilada bir nechta o‘tov bo‘lgan.

XIX asr oxirida rus me’morchiligida, jumladan Qozog‘istonda, modern deb ataladigan, tamoman yangi uslubiy me’morchilik yo‘nalishi yuzaga kelgan. Shu davrda Qozog‘iston shaharlarida turli jamoat binolari — ma’muriy-boshqaruv, madaniy-ma’rifiy, tibbiy-sog‘lomlashtirish, tomosha va ko‘ngilochar muassasalar, oshxona va restoranlar, mehmonxonalar, transport va ishlab chiqarish majmualari qurilishi keng quloch yoygan. Ularning aksariyati ilgari Qozog‘istonda bo‘lmagan.
Mustaqillikdan so‘ng Qozog‘iston me’morchiligi yangi rivojlanish bosqichiga ko‘tarilgan. Poytaxtning ko‘chirilishi dunyoning turli mamlakatlaridan me’morchilik va qurilish kompaniyalarini jalb qilgan. Bayterek yodgorligini Ostonada me’mor Oqmurza Rustembekov yaratgan va shu ishi uchun Qozog‘istonning ko‘plab mukofotlariga sazovor bo‘lgan.
Musiqa

Qozog‘iston Qurmang‘ozi nomidagi Qozoq davlat xalq cholg‘ulari orkestri, Davlat filarmoniya orkestri, Qozoq milliy operasi va Qozoq davlat kamera orkestri vatanidir. Musiqiy-drama texnikumi 1931-yilda tashkil etilib, dastlabki oliy musiqa o‘quv yurti bo‘lgan. Yetakchi konservatoriya Olmaotada joylashgan ( Qurmang‘ozi nomidagi konservatoriya).
). Rus madaniyati kuchli ta’sir ko‘rsatgan davrdagi Qozog‘iston musiqasi cholg‘u va vokal musiqasidan iborat bo‘lgan. Cholg‘u asarlari — kuylar yakka ijrochilar tomonidan ijro etilgan. Vokal musiqa ko‘pincha to‘y kabi marosimlarning (asosan ayollar ijrosida) yoki bayramlarning bir qismi sifatida kuylangan.[manba 77 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Qozog‘iston musiqasiga Rossiya ta’siri ikki jihatda ko‘rinadi: birinchidan, opera sahnalari mavjud konsert zallari va Yevropa musiqasi ijro etilib o‘qitilgan konservatoriyalar kabi akademik musiqa muassasalari joriy etilgan; ikkinchidan, an’anaviy qozoq musiqasini shu akademik tuzilmalarga kiritishga urinishlar bo‘lgan. Dastlab Rossiya imperiyasi, keyin Sovet Ittifoqi hukmronligi ostida Qozog‘iston xalq va mumtoz musiqa an’analari rus hamda G‘arbiy Yevropa musiqasi bilan bog‘langan. Qozoqlar esa 1931-yilgacha o‘z musiqalarini notaga tushirmagan. Keyinchalik Sovet Ittifoqi tarkibida siyosiy va ijtimoiy notinchlikka yo‘l qo‘ymaslik maqsadida qozoq xalq madaniyati ehtiyotkorlik bilan rag‘batlantirilgan.[manba 77 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Adabiyot
Britannika ensiklopediyasi qozoq adabiyotini «Markaziy Osiyo qozoq xalqining qozoq tilida yaratgan og‘zaki va yozma adabiy asarlar majmui» deb ta’riflaydi; ya’ni Markaziy Osiyodagi qozoq adabiyoti. U shuningdek Qozoq SSR davridagi, qozoqlar yashaydigan, Rossiya imperiyasi tasarrufidagi hududlar va Qozoq xonligi davridagi adabiyotni ham qamrab oladi. Unda tarixda Qozog‘istonda yashagan turkiy qabilalar adabiyoti va etnik qozoqlar asarlari bilan bog‘liq umumiy yo‘nalishlar bor.
VI—VIII asrlarga oid Xitoy yozma manbalariga ko‘ra, Qozog‘istondagi turkiy qabilalarda qadimroq davrlardan kelib chiqqan, baxshilar — professional hikoyachi va musiqachilar orqali avloddan avlodga yetkazilgan og‘zaki she’riyat an’anasi bo‘lgan. Bu an’ananing izlari O‘rxun bitiktoshlarida ko‘rinadi. Milodiy V—VII asrlarga oid ushbu yodgorliklar ilk ikki turkiy hukmdor — Kul Tegin va Bilga xoqon ( xoqon) hukmronligini tasvirlaydi. Qozoqlar orasida baxshilik san’ati asosan erkaklar mashg‘uloti bo‘lgan, biroq faqat ularga xos emas edi. Kamida XVII asrdan boshlab qozoq baxshilarini ikki asosiy toifaga ajratish mumkin: jirshilar — boshqalarning asarlarini, odatda o‘zidan yangi asarlar qo‘shmay yetkazuvchilar; va oqinlar — o‘z she’rlari, hikoyalari yoki qo‘shiqlarini badihatan aytadigan yoxud yaratadigan ijodkorlar.
Baxshilar turli janrdagi asarlar, jumladan didaktik yo‘nalishdagi, elegik to‘lg‘ovlar va epik jirlarni yaratgan. Bunday hikoyalarning kelib chiqishi ko‘pincha noma’lum bo‘lsa-da, aksariyati yaqin yoki uzoq o‘tmishda yashagan, XIX asrning ikkinchi yarmida qozoq she’riyati va nasri ilk bor yozib olingunga qadar bu asarlarni yaratgan yoki yetkazgan deb hisoblangan baxshilar bilan bog‘liq. XIX asrda ilk yaratilgan asarlar va undan avvalgi davrlarga mansub, ammo XXI asrgacha hujjatlashtirilmagan asarlar o‘rtasida sezilarli uslubiy farqlar bor. Bunga XVI va XVII asr baxshilari Er Sho‘bon hamda Do‘spambet jirov, hatto XV asrning Shalkiyiz va Asan Qayg‘i.

sharafiga chiqarilgan.Qaztug‘an jirov, Jiyembet jirov, Oqtamberdi jirov va Buqor jirov Qalqamonuli singari mashhur baxshilar ham bo‘lgan. Buqor jirov Abilay xon. ning maslahatchisi edi. «Er Targ‘in» va «Alpomish» — XIX asrda qayd etilgan qozoq adabiyotining eng yirik ikki namunasidir. «Qo‘rqut otam kitobi» va «O‘g‘uzxon» — eng mashhur turkiy qahramonlik rivoyatlaridir. Dastlab taxminan IX asrda yaratilgan bu rivoyatlar og‘zaki ravishda avloddan avlodga o‘tgan. Ular XIV—XVI asrlarda turk mualliflari tomonidan yozib olingan.
Zamonaviy adabiy qozoq tilining rivojida Abay Qunanboyevning xizmati katta. Uning asarlari qozoq xalq madaniyati taraqqiyotiga sezilarli hissa qo‘shgan. Abayning asosiy asari «Nasihat so‘zlari» — falsafiy risola va she’rlar to‘plami bo‘lib, unda muallif Rossiyaning mustamlakachilik siyosatini tanqid qiladi hamda qozoqlarni ta’lim va savodxonlikka da’vat etadi. XX asr boshlarida qozoqlarning aqliy va siyosiy hayotida «Ayqap» (1911—1915-yillarda arab tilida nashr etilgan) va «Qozoq» (1913—1918-yillarda nashr etilgan) adabiy jurnallari muhim rol o‘ynagan.
Tasviriy san’at

«Jun savash».
Rossiya imperiyasi, Dasht general-gubernatorligi, Yettisuv viloyati, Verniy uyezdi, Chilik daryosi bo‘yidagi ovul, 1889-y.
Qozog‘iston Markaziy davlat muzeyi.

«Kelin o‘g‘irlash».
SSSR, RSFSR, Moskva, N. K. Krupskaya nomidagi badiiy studiya, 1937-y.
Abilxon Qasteyev nomidagi Qozog‘iston Respublikasi davlat san’at muzeyi.

«Nikolay Gavrilovich Xludov yaylovda».
SSSR, Qozoq SSR, Olmaota, 1960-y.
Abilxon Qasteyev nomidagi Qozog‘iston Respublikasi davlat san’at muzeyi.

«Turmush o‘rtog‘i Yevgeniy Sidorkin va o‘g‘li Vadim bilan avtoportret».
SSSR, Qozoq SSR, Olmaota, 1978-y.
Abilxon Qasteyev nomidagi Qozog‘iston Respublikasi davlat san’at muzeyi.
Qozog‘istonda tasviriy san’atning professional dastgohli turlari — rangtasvir, haykaltaroshlik va grafika — XX asrning 1920-yillarida shakllangan. Ungacha yagona badiiy markaz bo‘lmagan, rassomlar alohida ishlagan. Respublikada milliy san’at va badiiy ta’limni shakllantirish hamda rivojlantirishda rus rassomlarining, jumladan N. G. Xludovning xizmati katta. U Odessa rassomlik maktabida, keyinchalik Peterburgda rassom N. Gogolinskiy qo‘lida ta’lim olgan; 1879-yildan umrining oxirigacha Verniy (Olmaota)da yashab ishlagan. 1920-yilda rassomlarni (N. Xludov, A. Ponomaryov, V. Antonov va boshqalarni) birlashtirgan va mamlakat rassomlarining hamkorlikdagi faoliyatida muhim o‘rin tutgan badiiy ustaxonalar ochilgan.
Tasviriy san’at va badiiy ta’lim rivojiga o‘zining tashkilotchilik hamda ijodiy faoliyati bilan Nikolay Krutilnikov katta hissa qo‘shgan. Nikolay butun ijodiy hayotini Qozog‘istonda, dastlab Semipalatinsk (Semey), so‘ng Qizilo‘rda va Olmaotada o‘tkazgan. 1916-yilda Qozon rassomlik bilim yurtini tamomlagan; 1921-yilda Semipalatinskka ko‘chib, keng jamoat-madaniy faoliyat olib borgan: yosh iste’dodlarni izlagan, ma’rifiy ishlar qilgan va aholi orasida san’at asarlarini targ‘ib etgan. Krutilnikov shahardagi badiiy studiya va respublikadagi birinchi ko‘chma ko‘rgazma tashkilotchilaridan biri bo‘lgan.
O‘sha yillarda davriy matbuotda M. Kudryashov, V. Panayev, I. Savelyev, aka-uka Qulaxmet va Xojaxmet Xojikovlar, V. Nesterov, A. Ismoilov asarlari chop etilgan. Lekin Qozog‘iston rassomlarining faol ijodiy hayoti haqida gapirishga hali erta edi: yagona tashkiliy markaz yo‘qligi sezilardi. Qozog‘istonning chetda qolganini yana bir holat ko‘rsatadi: 1926-yil 20-oktabrda SSSR millatlarining san’atini o‘rganish bo‘limi Davlat san’at akademiyasi qoshida tashkil etilgan. Uni tuzish va faoliyatida Ya. A. Tugendxold muhim rol o‘ynagan; u SSSR xalqlari tasviriy san’ati haqida ko‘plab maqolalar yozgan, ammo Qozog‘iston bu olimning e’tiboridan chetda qolgan.
Milliy rassomlik maktabining tug‘ilishi odatda kimdadir favqulodda iste’dodning namoyon bo‘lishi bilan belgilanadi. Shu davrda qozoq rassomi Abilxon Qasteyev ijod qilgan. U Qozog‘istonning birinchi professional rassomi, Ch. Valixonov nomidagi Qozog‘iston davlat mukofoti sovrindoridir. Qozoq tasviriy san’ati va mamlakat rassomlik maktabining o‘ziga xos yo‘li shakllanishi hamda rivoji uning nomi bilan bog‘liq. Ijodiy faoliyatini 1920-yillar oxirida boshlagan rassom «Eski va yangi turmush» turkumiga kiruvchi ko‘plab akvarellar yaratgan. Uning asarlari insoniy samimiyat, tarix va an’analarga, milliy o‘ziga xoslikni belgilovchi barcha qadriyatlarga ehtiyotkor munosabat bilan ajralib turadi. Qasteyevning mingdan ortiq kartina, akvarel va rasmlari «respublikaning badiiy solnomasi» deb ataladi.
Qozog‘iston san’at hayotidagi muhim voqea — 1928-yilda xalq maorifi komissarligi tomonidan Qozoq ASSR rassomlari asarlarining ko‘chma ko‘rgazmasi tashkil etilgani. O‘sha paytdan Qozog‘istonda ko‘chma badiiy ko‘rgazmalar muntazam o‘tkazila boshlagan (Olmaota, 1929; Pavlodar, 1931); shu kabi ko‘rgazmalar mahalliy rassomlar kuchi bilan Semipalatinsk, Petropavlovsk, Aqto‘be, Chimkent.
shaharlarida ham ochilgan. 1928-yildan Qozog‘istonda Turksib temiryo‘li va yirik sanoat obyektlari qurilishi bilan badiiy-jamoat hayoti jonlangan. Mamlakatga madaniyat, san’at va badiiy ta’lim sohasi olimlari kela boshlagan. Moskvaning badiiy tashkilotlari, xususan Butunrossiya «Rassom» kooperativ shirkati ham Qozog‘istonga qiziqish bildirgan. 1932-yilda SSSR Rassomlar uyushmasi tashkiliy qo‘mitasi, 1933-yilda esa Qozog‘iston Rassomlar uyushmasi tashkiliy qo‘mitasi tuzilgan. Uning asoschilaridan biri N. I. Krutilnikov, birinchi raisi esa Aubakir Ismoilov — rangtasvirchi va grafik rassom bo‘lgan. Bu qo‘mitaning tashkil etilishi respublika san’at hayotidagi katta voqea bo‘lib, uning faoliyati muntazam ko‘rgazmalar o‘tkazish, rassomlarni birlashtirish va ijodiy rivojlantirishda namoyon bo‘lgan. Qo‘mita 1933-yilda Olmaotada o‘tkazgan dastlabki ko‘rgazma, eng avvalo, milliy ijodiy iste’dodlarni aniqlashga qaratilgan. 1934-yilda bir nechta ko‘rgazma tashkil etilgan. Ulardan eng muhimi — Qozog‘iston Xalq komissarlari kengashi mayning 8-kuni Moskvadagi Sharq madaniyatlari muzeyida SSSR mehnatkashlarini qozoq san’ati bilan keng tanishtirish uchun ochilgan «Sovet Qozog‘istoni san’ati» ko‘rgazmasi edi. Ko‘rgazma respublikada milliy kadrlarni yetishtiradigan o‘z rassomlik maktabi yetishmasligini ko‘rsatgan.
Qozog‘iston rassomlarining I qurultoyi ham muhim voqea bo‘lgan (1940-yil 24-iyun, Olmaota). Unda Qozog‘iston Rassomlar uyushmasi tashkiliy qo‘mitasining yutuqlari qayd etilib, rassomlar oldida kasbiy mahoratni oshirish va iste’dodli yoshlar bilan ishlashni yaxshilash vazifalari turgani ta’kidlangan. O‘sha vaqtga kelib mamlakatda milliy rangtasvir rassomlarining asosiy guruhi shakllanib bo‘lgan.
Teatr

1920-yillarning o‘rtalarigacha mamlakatda faqat havaskor teatr jamoalari bo‘lgan; ularning eng mashhurlari Semipalatinsk va Orenburg qozoq xalq maorifi instituti teatrlari edi. Oxirgisining negizida 1926-yil yanvarda Qizilo‘rdada Qozog‘istonning ilk professional teatri ochilgan. Unda M. Avezov, J. Shanin, S. Qo‘jamqulov, Q. Quonishpayev, Q. Jandarbekov.
ishlagan. 1930-yillarda respublikada bir qator yangi teatrlar paydo bo‘lgan. 1937-yilda Qizilo‘rdada Koreys musiqali drama teatri ochilgan; 1937-yilda Qozoq teatri akademik maqomini olgan, bir qator aktyorlarga respublikaning xalq artisti va xizmat ko‘rsatgan artisti unvonlari berilgan. Viloyat teatrlari va havaskor teatrlar rivojlanishda davom etgan. Sh. Aymanov, S. Qo‘jamqulov, E. Umurzoqov, Q. Qarmisov, X. Bukeyeva kabi aktyorlar mashhur bo‘lgan; I. No‘g‘ayboyev, N. Janturin va ko‘plab boshqalar ham san’at faoliyatini boshlagan.
1940—1950-yillarning ikkinchi yarmida Qozog‘iston madaniy hayoti qattiq mafkuraviy nazorat ostida bo‘lgan. Buning asosida madaniyatning roli haqidagi «VKP(b) tarixining qisqacha kursi»da bayon qilingan dogmatik qarashlar yotgan. Ularga ko‘ra, madaniy qurilish maktablar qurish, oliy o‘quv yurtlari sonini oshirish, madaniy-ma’rifiy ishlarni yoyish kabi alohida faoliyat turlarining oddiy yig‘indisi sifatida qaralgan. Madaniyatning siyosat bilan bog‘liqligi esa sotsializm.
30 yilligi munosabati bilan Qozoq SSR teatr G. Mustafinning zamonaviy kolxozchilar hayoti haqidagi ilk qozoq pyesalaridan biri — «Millioner» spektaklini tayyorlagan. Yil oxirigacha «Abay», P. Pavlenkoning «Baxt» hamda «Qaysar qizning tiyilishi»» U. Shekspir asarlari sahnalashtirilgan. Viloyat rus drama teatri 1950-yilda I. Shtokning «Grushenka», K. Simonovning «Begona soya», S. Mixalkov va D. Samoylovning; « «Iste’dodlar va muxlislar», «Daromadli o‘rin»», « va «Qaynoq yurak»» A. Ostrovskiyning, M. Sagalovich va B. Fayansning «Davlat maslahatchisi», L. Kompaneyesning «Inson yashashi kerak» asarlarini sahnalashtirgan. Shu yili Qarqarali sovxoz-kolxoz teatri yangi repertuariga Bayjanovning «Yo‘ldoshlar», Muxtorovning «Alan oilasi», V. Sobkoning va «Cho‘lpon» S. Begalinning.
pyesalari ham kiritilgan. Teatr jamoalarining sa’y-harakatlari, davlat va partiya idoralarining sohaga katta e’tiboriga qaramay, teatrga tashriflar kamayib borgan. Buning sabablarini o‘rganish va yechim topish uchun 17-mart 1951-yilda teatr direktorlari hamda viloyat san’at bo‘limlari boshliqlari yig‘ilishi Olmaotada o‘tkazilgan. Unda drama teatrlari repertuari, sovet kishisi obrazini sahnalashtirish amaliyoti va spektakllarning badiiy bezagini yaxshilash muhokama qilingan.
1957-yilda Qozoq SSR Madaniyat vazirligi birinchi marta tashkil etgan respublika drama teatrlari ko‘rik-tanlovi Markaziy Qozog‘iston teatr san’atining rivojiga ta’sir ko‘rsatgan. Uning g‘oliblari mamlakatdagi ilk «Teatr bahori» festivalida qatnashish huquqini olgan. Hakamlar hay’ati quyidagi shaharlarning viloyat qozoq va rus teatrlari spektakllariga yuqori baho bergan: Pavlodar («Bepoyon kengliklar», N. Virt), Aqmola («Yulduzlar nega kulgan», A. Korneychuk), Qarag‘anda («Revizor» N. Gogol), Qo‘stanay («Ivan Ribakov», V. Gusev).
Kinematografiya

Davlat kinoindustriyasi asosan Olmaotada joylashgan «Qozoqfilm» kinostudiyasi orqali boshqariladi. Mamlakatda har yili «Astana» jangari filmlar kinofestivali va «Yevrosiyo» kinofestivali.
o‘tkaziladi. Qozog‘istonda tijoriy jihatdan muvaffaqiyatli yagona janr — komediya. Qozog‘iston kino bozori hajmini inobatga olib, Kino qo‘llab-quvvatlash davlat markazi filmlarning ma’naviy qadriyatlarini ustuvor deb biladi. Foyda olish birlamchi maqsad emas; postsovet davridagi qozoq filmlari tarixi ham buni ko‘rsatadi. «Qozoqfilm» saytidagi ma’lumotga ko‘ra, 2010—2018-yillarda davlat mablag‘i hisobidan 85 ta badiiy film suratga olingan. Ulardan taxminan uchtasigina o‘z xarajatini qoplab, foyda keltirgan: «Ming bola qo‘shini», «», «Shal» va «Pushti quyon haqida qissa». Qolgan filmlar zarar ko‘rgan.
Qozog‘iston kinosi tarixi «Amangeldi» filmidan boshlanadi: u 1938-yilda ekranlarga chiqqan. XX asr kino san’atida dolzarb mavzular yoritilgan. Masalan, «Biz Yettisuvdanmiz» filmida (rejissyorlar S. Xojikov va A. Ochkin) Verniy bolsheviklarining sovet hokimiyatini o‘rnatish uchun kurashi, «Hayot yo‘li»da (K. Abusayitov) Turksib qurilishi va mamlakat ishchilar sinfining shakllanishi, «Irtishning yovvoyi sohilida»da (E. Aron) Irtish.
daryosidagi GES quruvchilari hayoti tasvirlangan. 1950-yillar kino san’ati rivojining eng sermahsul bosqichlaridan biri bo‘lgan. Respublikada ham, butun SSSRda ham bu rivojga SSSR Vazirlar Kengashining 1952-yil 18-noyabrdagi «Badiiy filmlar ishlab chiqarishni ko‘paytirish choralari to‘g‘risida»gi qarori katta ta’sir ko‘rsatgan. Repertuardan «Abay» » (M. Avezov), «Kecha va bugun» ( Sh. Husainov), «Bitta daraxt — o‘rmon emas» ( A. Tojiboyev), «Do‘stlik va muhabbat» ( A. Abishev), «Qalpoq ostidagi bo‘ri bolasi» ( Q. Muhammadjonov.
) kabi pyesalar mustahkam o‘rin olgan. Sovet kinoijodkorlari qo‘riq yerlarni o‘zlashtirish epopeyasining badiiy va hujjatli kinoxronikasini yaratishga katta e’tibor bergan. 1950-yillarning ikkinchi yarmida qo‘riq yer o‘zlashtiruvchilar hayoti haqida oltita badiiy film suratga olingan. O‘zlashtirish jarayoni «Sovet Qozog‘istoni» davriy kinojurnalida muntazam, maxsus hujjatli filmlarda esa batafsil yoritilgan. M. Duleponing «Milliard uchun kurash» filmi ayniqsa ta’sirli chiqqan.
Rejissyor Timur Bekmambetov jahon miqyosida tan olingan. Uning kasbiy faoliyati asosan Rossiyada rivojlangan bo‘lsa-da, u o‘zini avvalo Qozog‘iston kinoijodkori deb hisoblaydi. Uning filmlari Sharqiy Yevropadagina emas, Amerika, jumladan AQSHda ham namoyish etiladi. Bekmambetovning ko‘plab filmlarida jahon kinosi yulduzlari bosh rollarni ijro etadi.
Qozog‘istonlik jurnalist Artur Platonov Qozog‘istonning terrorizmga qarshi kurashga qo‘shgan hissasi haqida «Sotilgan ruhlar» hujjatli filmi uchun «Eng yaxshi ssenariy» nominatsiyasida Cannes Corporate Media & TV Award 2013.
mukofotiga sazovor bo‘lgan. «Bauyr» filmi Serik Aprimov Markaziy va Sharqiy Yevropaning goEast kinofestivalida Germaniya Tashqi ishlar vazirligi mukofotini olgan: goEast.
Muzeylar

Olmaota — mamlakatning tarixiy jihatdan eng muhim shaharlaridan biridir. Unda ko‘plab tarixiy obidalar mavjud bo‘lib, ular Qozog‘iston tarixini aks ettiradi. Shahardagi Markaziy davlat muzeyida rangtasvir, grafika, haykaltaroshlik, bezak va amaliy san’atga oid 20 mingdan ortiq eksponat saqlanadi. Muzey turli tarixiy davrlarga nazar tashlash, dastlabki davlatlarning tashkil topishi, ko‘chmanchi madaniyatning rivojlanishi, shaharlarning vujudga kelishi va xalqlarning hozirgi respublika hududiga ommaviy ko‘chishi bilan bog‘liq yodgorliklarni ko‘rish imkonini beradi. Davlat san’at muzeyi Abilxon Qasteyev nomi bilan ataladi va unda qariyb 20 ming san’at asari hamda rangtasvir namunasi bor. Shulardan 200 ga yaqini G‘arb ustalari asarlaridir.
Xalq musiqa cholg‘ulari muzeyi 1980-yilda ochilgan. Bu «janubiy poytaxt»ning diqqatga sazovor madaniy maskanlaridan biri bo‘lib, unda qozoq musiqa cholg‘ularining noyob to‘plami saqlanadi. Bu cholg‘ularda shoirlar, jirovlar (qo‘shiqchi-dostonchilar) va bastakorlar, jumladan do‘mbira Abay Qunanboyev, Jambul, Mahambet, Amre, Dina va boshqa mashhur musiqa san’ati namoyandalari.
1965-yilda Markaziy Osiyo harbiy okrugi ofitserlar uyi qoshida Mudofaa vazirligining Harbiy-tarixiy muzeyi ochilgan. Muzeyda I. Panfilov nomidagi 316-o‘qchi diviziya materiallariga alohida o‘rin ajratilgan. Ushbu diviziya 1941-yil yozida Olmaotada tuzilgan. Ko‘rgazmani general Panfilovning qizi yig‘gan; unga Moskva uchun jang dioramasi, askarlarning shaxsiy buyumlari, Brest qal’asidan olingan yodgorlik buyumlari kiradi. Alohida stend sovet harbiy qo‘mondoni, tank jangi ustasi, gvardiya podpolkovnigi G. A. Adilbekovga bag‘ishlangan. U Markaziy Osiyo xalqlari vakillari orasida alohida tank brigadasi.
ga qo‘mondonlik qilgan yagona shaxs bo‘lgan. Olmaotada, shuningdek, Jambul Jabayev xotirasiga bag‘ishlangan adabiy-memorial muzey bor. Majmuaga oqin 1936—38 va 1938—45-yillarda yashagan uy, mozor — shoirning qoldiqlari saqlanadigan joy, garaj va ma’muriy bino kiradi. Nurg‘isa Tlendiev — mashhur bastakor va ijrochi ham shu hududda dafn etilgan.
Muzeylarning fondlari va ekspozitsiyalarida 2016-yilda taxminan 3,6 mln madaniy boylikni saqlagan. Har yili o‘rtacha 7 mingdan ortiq ko‘rgazma, 11 ming ma’ruza va 190 mingdan ortiq ekskursiya tashkil etilgan; ekspozitsiyalarni 5 mln dan ziyod odam ko‘rgan.

2001-yilda mamlakatda 103 ta muzey ishlagan, 2016-yilda ular 234 taga yetgan. 234 muzeydan 89 tasi o‘lkashunoslik, 52 tasi memorial, 50 tasi tarixiy, 11 tasi san’atshunoslik, 10 tasi muzey-qo‘riqxona, 4 tasi tabiiy fanlar va 181 tasi boshqa yo‘nalishga ixtisoslashgan.
Mamlakatning to‘qqiz muzey-qo‘riqxonasi hududida xalqaro ahamiyatdagi ikkita, respublika ahamiyatidagi qariyb 40 ta va mahalliy ahamiyatdagi qariyb 1000 ta yodgorlik, shuningdek, 5 mingdan ortiq petroglif hamda 100 dan ortiq qadimiy qabriston ochiq osmon ostida joylashgan.
Sport

Qozog‘iston Olimpiya musobaqalarida doimiy ishtirok etadi va ayniqsa boksda muvaffaqiyatli. Bu mamlakatga e’tiborni kuchaytirib, qozog‘istonlik sportchilarni jahon jamoatchiligiga tanitdi. Dmitriy Karpov va Olga Ripakova — Qozog‘istonning eng mashhur yengil atletikachilaridan. Dmitriy Karpov taniqli o‘nkurashchi bo‘lib, 2004-yilgi yozgi Olimpiya o‘yinlari, yengil atletika jahon chempionatlarining 2003 va 2007-yillardagi bronza medali sohibidir. Olga Ripakova esa uch hatlab sakrashga ixtisoslashgan, u 2011-yilgi yengil atletika jahon chempionatida kumush va yozgi 2012-yilgi Olimpiya o‘yinlarida oltin medal olgan..
Qozog‘istonning Olmaota shahri qishki Olimpiya o‘yinlariga mezbonlik qilish uchun ikki marta — 2014-yilda va 2022-yilgi qishki Olimpiya o‘yinlari. uchun ariza topshirgan. Ostona2011-yilgi qishki Osiyo o‘yinlari.


Qozog‘istonda futbol, basketbol, xokkey, to‘pli xokkey va boks ommabop sport turlari hisoblanadi. Futbol mamlakatdagi eng mashhur sport turlaridan biri. Qozog‘iston futbol federatsiyasi milliy boshqaruv organidir. Federatsiya erkaklar, ayollar va minifutbol jamoalarini tashkil qiladi.
Qozog‘istonning eng mashhur basketbolchisi Aljan Jarmuhamedov bo‘lib, u Moskva SSKA jamoasi va Sovet Ittifoqi basketbol terma jamoasi safida 1960—1970-yillarda o‘ynagan. Faoliyati davomida u yozgi Olimpiya o‘yinlari, basketbol jahon chempionati, Yevrobasket va Yevroliga kabi nufuzli musobaqalarda ko‘plab unvon va medallarni qo‘lga kiritgan. 1971-yilda SSSR xalqaro toifadagi sport ustasi unvonini olgan, bir yildan keyin esa «Hurmat belgisi».
» ordeni bilan taqdirlangan. Qozog‘iston basketbol terma jamoasi Sovet Ittifoqi parchalangach, 1992-yilda tuzilgan. Tashkil topganidan buyon qit’a darajasida qatnashib kelmoqda. Uning eng katta yutug‘i 2002-yilgi Osiyo o‘yinlarida Filippin terma jamoasini so‘nggi o‘yinda yengib, bronza medalni qo‘lga kiritganidir. Hozirda FIBA chempionlar kubogi, eng yaxshi natija 4-o‘rin bo‘lgan — 20 ta jamoa orasida.

Qozog‘istonning xokkey an’analari keng tanilgan. O‘skemen shahri xokkeychilar yetishtiradigan muhim markaz bo‘lgan va shundayligicha qolmoqda. O‘skemenning «Torpedo» klubi (hozir «Kazsink-Torpedo») safidan Yevgeniy Paladyev — uch karra jahon chempioni, 7 yil davomida Moskva «Spartak» jamoasida o‘ynagan, afsonaviy 1972-yilgi SSSR — Kanada o‘yinlari seriyasi ishtirokchisi hamda Boris Aleksandrov — uch karra SSSR chempioni, SSKA safida o‘ynagan va Innsbruk–1976. Qozog‘iston xokkey terma jamoasi, birgina «Torpedo» klubi o‘yinchilaridan tuzilgan holda, 5—8-o‘rinlarni AQSH, Shvetsiya va Belarus terma jamoalari bilan 1998-yilgi Olimpiadada Naganoda bo‘lishgan. Keyinchalik O‘skemendan chiqqan o‘nga yaqin xokkeychi okean ortida NXLda o‘ynagan. Hozir mamlakat xokkeyi qayta tiklanmoqda: milliy chempionat o‘tkaziladi, jamoalar KXL va VXL kabi ligalarda qatnashadi. Qozog‘iston klublari, ayniqsa O‘skemenning Kazsink-Torpedo va Qarag‘andaning «Sariarqa» klubi Oliy xokkey ligasida muvaffaqiyatli ishtirok etgan. «Sariarqa» «Bratina» kubogini 2013—2014-yilgi mavsumda qo‘lga kiritgan.
Qozog‘iston to‘pli xokkey terma jamoasi dunyodagi eng yaxshilardan biri bo‘lib, to‘pli xokkey bo‘yicha jahon chempionatida bir necha bor bronza medal olgan, jumladan 2012-yilda — musobaqa Qozog‘iston maydonida o‘tkazilgan paytda. Jamoa qishki Osiyo o‘yinlaridagi birinchi to‘pli xokkey turnirida g‘olib bo‘lgan. Sovet davrida Olmaotaning «Dinamo» klubi Sovet Ittifoqi milliy chempionatlarida 1977 va 1990-yillarda va Yevropa kubogida 1978-yilda g‘olib chiqqan. To‘pli xokkey mamlakatning 10 ta hududida (jami 17 ma’muriy hududdan), ya’ni 8 viloyatda (14 tadan) va 2 shaharda (3 tadan) rivojlangan. Aqjayiq klubi Oral shahridan bo‘lib, yagona professional klubdir.
Qozog‘istonning figurali uchish bo‘yicha asosiy yutuqlari — Milan/Kortinadagi 2026-yilgi Olimpiya o‘yinlari da Mixail Shaydorovning oltin va Sochidagi 2014-yilgi Olimpiya o‘yinlari da Denis Tenning bronza medallaridir. Shuningdek, 2011-yilgi Osiyo o‘yinlarida Ostonada, 2- va 3-o‘rinlar 2013-yilgi jahon chempionati va 2015-yilgi musobaqada Denis Tenning, 2-o‘rin Saytamadagi 2019-yilgi jahon chempionati da Elizabet Tursinboyevaning 2-o‘rni, Bostondagi 2025-yilgi jahon chempionatida Mixail Shaydorovning va boshqa yutuqlar mavjud.
Qozog‘iston bokschilari umuman olganda dunyoda yaxshi tanilgan. So‘nggi uchta Olimpiya o‘yinlarida ularning natijalari eng yaxshilardan deb baholangan va ular Kuba va Rossiyadan tashqari boshqa barcha mamlakatlardan ko‘proq medal olgan (har uch o‘yinda). 1996 va 2004-yillarda Qozog‘istonning uch nafar bokschisi (Vasiliy Jirov 1996-yilda, Baxtiyor Artayev 2004-yilda va Serik Sapiyev 2012-yilda) turnirning eng yaxshi bokschisiga beriladigan Vel Barker kubogini yuqori texnikasi uchun qo‘lga kiritgan. Boksda Qozog‘iston 2000-yilgi yozgi Olimpiya o‘yinlarida Sidney, (Avstraliya)da muvaffaqiyatli qatnashgan. Ikki bokschi — Bekzat Sattarxonov va Yermoxon Ibrohimov — oltin medallarni. Yana 2 bokschi — Bulat Jumadilov va Muxtorxon Dildabekov — kumush medal olgan. Bundan tashqari, Oleg Maskayev Jambil viloyatida tug‘ilgan, Rossiya, og‘ir vaznda Xasim Raxmonni nokautga uchratib, og‘ir vaznda WBC 12-avgust 2006-yilda. O‘rta vazn bo‘yicha amaldagi WBA, WBC, IBF va IBO chempioni — qozog‘istonlik bokschi Gennadiy Golovkin. . Natalya Ragozina Rossiya sharafini himoya qilgan bo‘lsa-da, Qarag‘anda viloyatida tug‘ilgan. Faoliyati davomida u o‘rta vazn bo‘yicha yettita turli yo‘nalishdagi chempionlik unvonini va og‘ir vaznda ikkita unvonni qo‘lga kiritgan. U ayollar o‘rta vaznidagi eng uzoq muddat amaldagi WBA hamda WBC chempioni sifatida rekord o‘rnatgan.
Ommaviy axborot vositalari

2019-yil holatiga ko‘ra, Qozog‘istonda 3328 ta OAV ro‘yxatdan o‘tgan: 2790 ta davriy bosma nashr, 128 telekanal, 70 radio, 340 axborot agentligi va internet nashri. Bosma nashrlar son jihatidan asosiy tur — 2790 ta (ro‘yxatdan o‘tgan OAVning 83,8 % i), shulardan 1800 gazeta va 990 jurnal. 15-yanvar 2019-yilda reyestrda 225 xorijiy tele- va radiokanal qayd etilgan. Ulardan 161 tasi Rossiyaga, 15 tasi AQSH, 16 — Estoniya, 20 — Buyuk Britaniya, 6 — Fransiya, 1 — Kiprga tegishli. Respublikaning barcha hududlarida kabel va sun’iy yo‘ldosh orqali BBC, CNN, Deutsche Welle, «Ozodlik radiosi, Polshaning Polonia kanali, Rossiya va boshqa davlatlar teleradiokanallarining ko‘rsatuvlari uzatiladi.
OAV qozoq va rus tillaridan tashqari ukrain, polyak, nemis, koreys, uyg‘ur, turk, dungan va boshqa tillarda ham faoliyat yuritadi.
Qozog‘iston 180 mamlakat orasida 142-o‘rinda turadi — matbuot erkinligi indeksida. Uni «Chegara bilmas muxbirlar» tashkiloti 2024-yil ma’lumotlari asosida tuzgan.
2002-yil mart oyining o‘rtalarida hukumat da’vogar bo‘lgan sud qarorida muxolifatdagi «Respublika — ishbilarmonlar sharhi» gazetasi nashrni 3 oyga to‘xtatishi kerakligi aytilgan. Tahririyat uni boshqa nomlar bilan chiqarib, qarorni chetlab o‘tgan. 2014-yil boshida sud «Assandi Times» nomli kam tirajli gazetani ham «Respublika» tarkibiga kiradi degan vaj bilan to‘xtatishni buyurgan. Human Rights Watch tashkiloti: «Bu bema’ni ish Qozog‘iston hukumati tanqidni zararsizlantirish uchun qanchalik uzoqqa borishga tayyorligini ko‘rsatadi», — degan.
Qozog‘istonning birinchi prezidenti internetdagi fikrlar xilma-xilligini yuqori baholamagan: «U yerda nimalar yozilishini shayton biladi. Istagan odam istagan kishisi haqida nima xohlasa shuni yozishi mumkin. Muallifi kimligini bilmaysan, aytishmaydi. Bu befoyda ish. Shunday jiddiy bo‘lmagan hujumlarga javob bera olish, odamlarga nima yaxshi va nima yomonligini tushuntirish uchun internetdagi o‘z kontentimizni kuchaytirish kerak», — degan u.
Oshxona
Milliy oshxonada uy hayvonlari go‘shti turli usullarda pishirilib, odatda an’anaviy non va pishiriqlarning keng assortimenti bilan tortiladi. Yengil tamaddilarga ko‘pincha qora choy va sut asosidagi an’anaviy ichimliklar, masalan, shalap, ayron, shubat, qimiz, maqsım va bo‘za kiradi. An’anaviy qozoq kechki ovqatida dasturxonga ko‘plab gazaklar qo‘yiladi, keyin sho‘rva va palov hamda beshbarmoq kabi bir yoki ikkita asosiy taom tortiladi. Shuningdek, milliy ichimlik — achitilgan biya sutidan tayyorlangan qimiz ichiladi.

Ommabop yeguliklar orasida bo‘g‘irsoq va shelpek bor. Shelpek xamirturushsiz nondir; u boshqa maqsadlar qatori turli marosimlarda ham muhim o‘rin tutadi. XX asrdagi kuchli rus ta’siri tufayli ayrim rus va ukrain taomlari ham Qozog‘iston oshxonasiga kirgan. Ular orasida borsh, rus blinlari, pirojkilar va boshqalar bor.
Qozoq oshxonasi uzoq vaqt davomida go‘sht va sutdan foydalanishga asoslangan. Ot go‘shti, qo‘y go‘shti va ulardan tayyorlangan mahsulotlar qozoqlar imkoniyati yetadigan ancha cheklangan va bir xil oziq-ovqat to‘plamini tashkil etgan. Shu sabab XVIII asr oxiri — XIX asr boshlarigacha iste’mol qilinadigan taomlar turi ko‘p bo‘lmagan.
Charm xaltalarda (saba — ot terisidan, tursiq — qo‘y terisidan) qimiz va boshqa nordon sut mahsulotlari tayyorlangan; yog‘och tog‘oralarda va charm sabalarda esa qizdirilgan toshlarni tushirib, go‘sht pishirilgan. Shu bois qadimgi qozoq oshxonasida sho‘rva umuman bo‘lmagan, go‘sht asosan qaynatib yeyilgan. Cho‘yan qozon asosiy oshxona anjomi va o‘choq sifatida faqat XVIII asrda paydo bo‘lgan. Shu bilan birga o‘zbeklar.
dan olingan ayrim qovurilgan go‘shtli taomlar ham kirib kelgan. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida qozoq milliy dasturxoni va oshxonasining o‘ziga xos xususiyati — go‘sht va un mahsulotlari hamda ular aralashmasidan tayyorlangan taomlarning ustunligi shakllangan. Buning mumtoz namunasi beshbarmoqdir. Ayni paytda ot va qo‘y sutidan tayyorlanadigan turli mahsulotlar — qimiz, qurut, ayron va pishloq — iste’moli nisbatan ikkinchi darajaga tushgan.
Qozoqlarning an’anaviy bayram dasturxoni o‘ziga xos. U qimiz bilan boshlanadi, so‘ng qaymoqli choy tortiladi. Choyga mayiz, yong‘oq, quritilgan suzma va bo‘g‘irsoqlar (yog‘da qovurilgan shirin xamirdan tayyorlanadigan mayda yumaloq bo‘laklar) qo‘shib tortiladi. Shundan keyin ot go‘shtidan tayyorlangan dudlangan, chala tuzlangan yoki qaynatilgan gazaklar ( qazi, sujuk, jal, jay), shuningdek qo‘y go‘shtidan tayyorlanadigan qobirg‘a yoki bovur-quyruq (ot go‘shti va qo‘y jigarining nordon sut sousi bilan aralashmasi) beriladi. Ular go‘sht tarkibi, pishirish usuli, sifati va tuzilishi (yog‘li, yog‘siz, mayin, elastik, to‘yimli) jihatidan farq qiladi. Shu tufayli bir qarashda bir xildek tuyuladigan go‘shtli dasturxon ta’mlarga boy bo‘ladi. Gazaklar sariyog‘li bug‘doy unidan tayyorlangan taba-nonlar (qozoqcha yupqa nonlar) bilan, turp yoki boshqa yangi sabzavotlardan, masalan, pomidor, bodringdan tayyorlangan salat bilan iste’mol qilinadi. Keyin quyrdoq — qo‘y ichki a’zolaridan (ayniqsa jigar, buyrak va o‘pka) tayyorlangan yog‘li qovurma, uning ortidan somsa tortiladi. Faqat ovqat oxirida «et» — tolalariga ko‘ndalang yupqa qilib kesilgan qaynatma ot yoki qo‘y go‘shti keng va qalin xamir bo‘laklari, quyuq yog‘li sho‘rva hamda kunjut sepilgan yoki mayda to‘g‘ralgan piyoz qo‘shilgan oq-non bilan tortiladi. Bu taom qimiz bilan ichiladi, so‘ng yana choy beriladi — bu safar qaymoq va sutsiz.
Bayramlar

bayramini nishonlash. Yangi yil, Xalqaro xotin-qizlar kuni, G‘alaba kuni kabi 9-mayda nishonlanadigan davlat bayramlari Qozog‘istonda Sovet Ittifoqi davridan qolgan. Respublika suverenitetga erishganidan so‘ng paydo bo‘lgan bayramlar ham bor. Masalan, Mustaqillik kuni va Konstitutsiya kuni.
. Yangi bayramlar orasida Xalqlar birligi bayrami ham bor; u 1-mayda nishonlanadi. Ko‘pchilik uchun Mehnat bayrami siyosiy tusga ega bo‘lmagan, balki navbatdagi bahor bayrami deb ko‘rilgan. Qozog‘iston hukumati «mehnatkashlar istagini inobatga olib», 1-may bayramini saqlagan, unga yangi «betaraf» mazmun bergan.
Qozog‘istonning birinchi prezidenti kuni 2011-yil dekabrda ta’sis etilib, har yili 1-dekabrda nishonlangan. 2012-yildan boshlab Vatan himoyachilari kuni.
davlat bayrami maqomini olgan. Navro‘z bayrami sovet hokimiyati tomonidan 1926-yilda bekor qilingan va 1988-yilda qayta tiklangan. 1991-yil 15-martda Qozoq SSR prezidentining «Xalq bahor bayrami to‘g‘risida»gi farmoni bilan unga davlat bayrami maqomi berilgan. 2009-yildan boshlab Navro‘z Qozog‘istonda rasman uch kun — 21, 22 va 23-martda nishonlanadi. Zamonaviy Navro‘z qadimiy an’analar davomiyligini saqlagan; milliy madaniyat tiklanayotgan davrda u mamlakatning tarixi va bugunini bog‘lovchi muhim halqa hisoblanadi.
Navro‘z kunlari shaharlar va Qozog‘iston qishloqlari ko‘chalariga bezatilgan o‘tovlar o‘rnatilib, xohlovchilar ularda bayram taomlaridan tatib ko‘rishi mumkin. Hamma joyda ommaviy o‘yinlar o‘tkaziladi.
| Sana | Ruscha nomi | Qozoqcha nomi |
|---|---|---|
| 1-yanvar | Yangi yil | Jaña jıl |
| 7-yanvar | Iso Masihning tug‘ilishi bayrami | Isa Mäsıhtıñ tuğan küni, pravoslav Rojdestvosi |
| 8-mart | Xalqaro xotin-qizlar kuni | Xalıqaralıq äyelder küni |
| 15-mart | Konstitutsiya kuni | Konstitutsiya küni |
| 21-mart | Navro‘z | Navrız meyramı |
| 1-may | Xalqlar birligi bayrami | Qazaqstan xalqınıñ birlıgı küni |
| 7-may | Vatan himoyachilari kuni | Otan Qorğauşı küni |
| 9-may | G‘alaba kuni | Jeñıs küni |
| 6-iyul | Poytaxt kuni | Astana küni |
| Oy taqvimiga ko‘ra | Qurbon hayiti (Qurbon bayrami) | Qurban ayt |
| 25-oktabr | Respublika kuni | Respublika küni |
| 16-dekabr | Qozog‘iston Mustaqillik kuni | Täuelsızdık küni |
UNESCO Jahon merosi obyektlari
Qozog‘istonning Jahon merosi ro‘yxatida oltita madaniy va tabiiy obyekt bor: UNESCO: Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasi, Tamg‘ali arxeologik landshafti petrogliflari, Sariarqa — Shimoliy Qozog‘iston dashtlari va ko‘llari, G‘arbiy Tyanshan, mo‘tadil mintaqadagi Turon cho‘llari va Buyuk ipak yo‘lining Chan’an — Tyanshan yo‘lagidagi obyektlari.
Galereya
- Tog‘ boshpanasi, Turkiston viloyati
- Tamg‘ali-Tosh darasi, Olmaota viloyati
- Mang‘istov viloyati, Qoraqiya tumani
- Qozoq yegerlari. Markako‘l qo‘riqxonasi, Oltoy
Armiya va politsiya
Armiya va milliy xavfsizlik organlari


Qozog‘iston Qurolli Kuchlarining katta qismi Sovet Qurolli Kuchlari ning Turkiston harbiy okrugidan meros bo‘lib qolgan. Bu qismlar yangi Qozog‘iston armiyasining asosini tashkil etgan. Mamlakat 40-armiyaning (sobiq 32-armiya) barcha qismlarini va 17-armiya korpusining bir qismini, shu jumladan quruqlikdagi oltita diviziyani, saqlash bazalarini, 14- va 35-havo-desant brigadalarini, ikkita raketa brigadasini, ikkita artilleriya polkini va Yevropada odatiy qurolli kuchlar to‘g‘risidagi shartnoma imzolangach, Ural hududidan olib chiqilgan katta miqdordagi texnikani olgan. XX asr oxiridan Qozog‘iston armiyasi zirhli tank qismlari sonini oshirishga e’tibor qaratgan. 1990-yildan 2005-yilgacha zirhli texnika soni 500 tadan 1613 taga yetgan.
Qozog‘iston Harbiy-havo kuchlari asosan sovet davri samolyotlari, jumladan 41 ta MiG-29, 44 MiG-31, 37 Su-24 va 60 ta Su-27dan tashkil topgan. Kaspiy dengizida kichik harbiy-dengiz kuchlari saqlanmoqda. 2019-yilda harbiy xarajatlar YAIMning 1,6 % ini tashkil qilgan.
Aksariyat erkaklar 18—27 yoshda harbiy xizmatga chaqiriladi va o‘n ikki oy xizmat qiladi. Chaqiruv yiliga ikki marta — apreldan iyungacha va oktabrdan dekabrgacha o‘tkaziladi. Har yili 120 mingdan ortiq yigit chaqiruv yoshiga yetadi.
Qozog‘iston 49 nafar harbiy muhandisni Iroqqa AQSHning Iroqqa bostirib kirishdan keyingi missiyasini qo‘llab-quvvatlash uchun yuborgan. Ikkinchi Iroq urushida qozog‘istonlik harbiylar 4 mln mina va boshqa portlovchi moddalarni zararsizlantirgan, koalitsiyaning 5000 dan ziyod a’zosi va tinch aholiga tibbiy yordam berishga hissa qo‘shgan, shuningdek 6718 m3 suv hududini tozalagan.
Qozog‘istonning Milliy xavfsizlik qo‘mitasi (MXQ) 1992-yil 13-iyulda tuzilgan. Uning tarkibiga «A» maxsus xizmat bo‘linmasi, Hukumat aloqasi xizmati,Chegara xizmati, bir necha qo‘mondonlik bo‘linmalari va Tashqi razvedka xizmati («Qozog‘iston MXQ TRX») kiradi. Oxirgi xizmat MXQning eng muhim qismi hisoblanadi. Qo‘mita raisi — milliy xavfsizlik general-leytenanti Yermek Sag‘imboyev.
. 2002-yildan Qozog‘iston hukumati «Dasht burguti» qo‘shma taktik tinchlikparvarlik mashg‘ulotlarini o‘tkazib keladi. U koalitsiyalar tuzish va ishtirokchi mamlakatlarning hamkorlik qilish imkonini yaratishga yo‘naltirilgan. Mashg‘ulotlarda «QAZBAT» tinchlikparvarlik batalyoni NATO va AQSH Qurolli Kuchlari ishtirokidagi ko‘p yo‘nalishli tinchlikparvarlik amaliyotlari doirasida yagona qo‘mondonlik ostidagi ko‘p millatli kuchlar tarkibida harakat qiladi.
2013-yil dekabrda Qozog‘iston Gaiti, G‘arbiy Saxara, Kot-d’Ivuar va Liberiyada BMT tinchlikparvarlik kuchlarini qo‘llab-quvvatlash uchun ofitserlar yuborishini e’lon qilgan.
Bundan tashqari, 2024-yilda qozog‘istonlik tinchlikparvarlar BMTning «Jo‘lan tepaliklarida» ajratish rejimini kuzatuvchi kuchlari, «Sulh shartlarining bajarilishini kuzatuvchi BMT organi» (UNTSO, Falastin–Isroil), «BMTning Janubiy Sudan Respublikasidagi missiyasi» (UNMISS, Janubiy Sudan) va «Abiyeydagi xavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha BMT muvaqqat kuchlari» (UNISFA, Sudan) tarkibida xizmat qilish uchun yuborilgan.[aniqlashtirish kerak].
Politsiya

Qozog‘iston politsiyasi Ichki ishlar vazirligi (IIV) tasarrufida. Qozog‘istonda politsiyaga murojaat qilish uchun istalgan telefondan 102 raqamini terish kerak.
2023-yilda ichki ishlar organlari xodimlari soni taxminan 76 ming bo‘lgan. Shu yilgi rasmiy ma’lumotga ko‘ra, har 100 000 aholiga 383 nafar politsiyachi to‘g‘ri kelgan; bu Yevropa o‘rtacha ko‘rsatkichiga yaqin.
Ichki ishlar vazirligi sovet davridan mavjud huquqni muhofaza qilish tizimida isloh qilingan idoradir. Mustaqil manbalarga ko‘ra, «Mamlakatda demokratiyani o‘rnatishga kuchli rag‘bat bo‘lmagan, shuning uchun jamiyatni harbiylashgan idora orqali nazorat qilish modeli saqlangan. IIVning yuqorida tilga olingan barcha „islohotlari“ hokimiyat vakolatlaridan foydalanishni ta’minlashga qaratilgan». Hozir davlat politsiyani texnik jihozlashga e’tibor qaratmoqda, imtiyozli uy-joy va ijtimoiy paket orqali politsiya xodimlari hamda ularning oilalarini qo‘llab-quvvatlamoqda. Shu jihatdan Qozog‘iston «politsiya davlati» hisoblanadi.
Adabiyotlar
- Бартольд В. В. Тюрки. — Алма-Ата: Жалын, 1998. — ISBN 5-610-01145-0.
- Безертинов Р. Н. Древнетюркское мировоззрение «Тэнгрианство». — Казань: РИЦ «Школа», 2006. — 164 с. — ISBN 5-94712-003-8.
- Бекмаханов Е. Б. Присоединение Казахстана к России. — Алма-Ата: изд-во Академии наук СССР, 1957. — 337 с.
- Геродот. IV // «История» в девяти книгах / Пер. и примечания Г. А. Стратановского. — М.: Наука, 1972. — 599 с. — (Памятники исторической мысли).
- Гильом де Рубрук. Путешествие в восточные страны Вильгельма де Рубрук в лето благости 1253 / Перевод А. И. Малеина. — М.: Географгиз, 1957.
- Гумилёв Л. Н. История народа хунну. — М.: АСТ, 2014. — 704 с. — ISBN 978-5-17-067766-5.
- Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. — Ленинградское изд-во, 2010, 1967. — 542 с. — ISBN 5994205524.
- Гумилёв Л. Н. Древняя Русь и Кипчакская степь в 945—1225 гг. — Алма-Ата: Проблемы изучения и охраны памятников культуры Казахстана: Тезисы докладов и сообщений географической конференции, 1980.
- Дандамаев М. А. Media and Achaemenid Iran. — ЮНЕСКО, 1994. — ISBN 978-92-3-102846-5.
- Дублицкий Н. Н., Степанова В. И. Путешествия по Казахстану / Фотографии С. Балабаевой, М. Ларионовой, С. Матвеевой, В. Сидельниковой, Л. Стесины, П. Шевцовой. — М.: Физкультура и спорт, 1976. — 144 с. — (По родным просторам).
- Ерофеева И. В. Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
- Златкин И. Я. История Джунгарского ханства. — М.: Наука, 1964.
- Кадырбаев А. Ш. Кок-Орда ; Глава 1. Административно-территориальная структура и города ; Раздел IV. Улус Джучи в период могущества // История татар с древнейших времён : в 7 т.. — Казань : Институт Истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Т. 3 : Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века. — С. 236—239. — 1055 с.
- Кадырбаев А. Ш. К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
- Е. Е. Кузьмина. Древнейшие скотоводы от Урала до Тянь-Шаня. — Фрунзе: изд-во «Илим», 1986. — 132 с.
- Кушкумбаев А. К., Сабитов Ж. М. К вопросу обозначения государства в XIII–XV веках на территории Золотой Орды // Эволюция института власти в древней, средневековой и новой истории Казахстана и сопредельных государств. — 2016. — С. 102–111.
- Н. Мартыненко. Алаш-Орда: сборник документов. — Кызыл-Орда: Айкап, 1929. — 190 с. — ISBN 5-7667-0296-5.
- Миргалеев И. Войны Токтамыш-хана с Аксак Тимуром / отв. ред. Амирханов Р.У. — Казань : Институт истории АН РТ, 2003. — 88 с. — ISBN 5-94981-020-1.
- Моисеев В. А. Джунгарское ханство и казахи (XVII—XVIII вв.) / Отв. редактор Пищулина К. А.. — Гылым : Институт уйгуроведения Академии Наук Казахской ССР, 1991. — 238 с.
- Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари; Астрель; АСТ, 2002. — 512 с. — ISBN 5-17-001389-2.
- Почекаев Р. Ю. Золотая Орда : История в имперском контексте / рец. Т. И. Султанов. — СПб. : Наука, 2017. — 206, [1] с. — (Научно-популярная литература). — 3000 экз. — ISBN 978-5-02-039675-3.
- Радлов В. В. Образцы народной литературы тюркских племён, живущих в Южной Сибири и Джунгарской степи. — СПб., 1866—1896. — Т. 7.
- Рерих Ю. Н. История Средней Азии. — М.: Международный центр Рерихов, 2004. — 468 с. — ISBN 5-86988-125-0.
- Руденко С. И. Горноалтайские находки и скифы. — М.: Изд-во Академии наук СССР, 1952. — 268 с.
- И. И. Стрелкова. Валиханов. — М.: Молодая гвардия, 1990. — (Жизнь замечательных людей). — ISBN 5-235-01208-9.
- Сулейменов Р. Б., Моисеев В. А. Из истории Казахстана XVIII века (о внешней и внутренней политике Аблая). — Алма-Ата : Наука : Институт истории, археологии и этнографии им. Ч.Ч. Валиханова Академии наук Казахской ССР, 1988. — 144 с.
- Султанов Т. И., Кадырбаев А. Ш. Золотая Орда // История Казахстана (с древнейших времён до наших дней). В пяти томах / ред. тома: К. М. Байпаков, М. К. Козыбаев, Б. Е. Кумеков, К. А. Пищулина. — Алма-Ата: Издательство «Атамура», 1997. — Т. 2. — 624 с. — ISBN 5-7667-4695-4.
- С. А. Тархов. Изменение адм.-территориального деления России в XIII—XX вв. — М.: Логос, 2004.
- Тихвинский С. Л. Татаро-монголы в Азии и Европе. — М.: Наука, 1977. — 507 с.
- Трепавлов В. Джучиев улус в XV–XVI вв.: инерция единства // Золотая Орда в мировой истории : Коллективная монография. — Казань : Институт Истории им. Ш. Марджани АН РТ : Центр исследований золотоордынской цивилизации, 2016c. — С. 735—742. — 968 с. — (Tataria magna).
- Ускенбай К. Левое крыло Улуса Джучи в XIII – начале XV века ; Глава III. Государственный строй Улуса Джучи // Золотая Орда в мировой истории : Коллективная монография. — Казань : Институт Истории им. Ш. Марджани АН РТ : Центр исследований Золотой Орды и татарских ханств им. М.А.Усманова : Оксфордский университет, 2016. — С. 208—216. — 968 с. — (Tataria magna).
- Christopher I. Beckwith. Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present. — Princeton University Press, 2009. — ISBN 9780691150345.
- Lee, Joo-Yup (2019). The Kazakh Khanate. In Ludden, David (ed.). The Oxford Research Encyclopedia of Asian History. New York: Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780190277727.013.60. ISBN 978-0-19-027772-7.
Havolalar
- Qozog‘iston Markaziy razvedka boshqarmasining Jahon faktlari kitobida (ingliz tilida)
- Ma’lumotlar va statistika Jahon bankining Qozog‘iston haqidagi
- Qozog‘iston «Britannika ensiklopediyasi» »da (ingliz tilida)
Hukumat
- Qozog‘iston elektron hukumat portali
- Qozog‘iston Tashqi ishlar vazirligi sayti
- Qozog‘iston hukumati sayti
- Qozog‘iston parlamenti sayti
- Qozog‘iston Respublikasi qonunchiligi
- Qozog‘iston statistikasi
- Qozog‘iston prezidenti sayti
Xaritalar
Vikimedia ombori: Atlas: Казахстан
- Qozog‘istonga oid geografik ma’lumotlar OpenStreetMap
- da. Qozog‘iston milliy fazoviy ma’lumotlar infratuzilmasi xaritasi
- Xarita Yagona davlat ko‘chmas mulk kadastri Qozog‘istonniki