Jigar (lot. jecur, iecur, qad. yun. hēpar — ἧπαρ (hepar)) — umurtqali hayvonlar, jumladan inson organizmida hayot uchun nihoyatda muhim bo‘lgan aralash sekretsiyali bez bo‘lib, qorin bo‘shlig‘ida diafragma ostida joylashadi va juda ko‘p turli fiziologik funksiyalarni bajaradi. Jigar umurtqalilar orasida eng yirik bez hisoblanadi.

Jigarni tibbiyotda gepatologiya (hepatology) fani o‘rganadi; jigar kasalliklari bo‘yicha mutaxassis shifokor — gepatolog (hepatologist) bo‘lib, ko‘pincha bu gastroenterolog bo‘ladi (jigar patologiyalariga ixtisoslashgan). Rossiyadagi shifokorlik ixtisosliklari ro‘yxatida “gepatolog” degan alohida ixtisoslik mavjud emas.

Jigar
lot. jecur, iecur qad.-yun. ἧπαρ (hepar)
Inson jigari qorin bo‘shlig‘ining yuqori o‘ng qismida joylashgan
Erkak tanasida jigarning joylashuvi (qizil rangda belgilangan)
Tizim	ovqat hazm qilish
Qon bilan ta’minlanishi	o‘z jigar arteriyasi[angl.] va darvoza venasi
Venoz oqim (oqib chiqish)	jigar venalari[angl.]
Innervatsiya	selyak (chrev) gangliyalari[angl.] va adashgan nerv
Limfa	gepatik limfa tugunlari[vd]
Prekursor	oldingi ichak[angl.]

Jigar anatomiyasi

Jigar ikki bo‘lakdan iborat: o‘ng va chap. O‘ng bo‘lakda yana ikki ikkilamchi bo‘lak ajratiladi: kvadrat va dumli (kaudat) bo‘lak. 1957-yilda Klod Kuino (Claude Couinaud) taklif etgan zamonaviy segmentar sxemaga ko‘ra, jigar o‘ng va chap bo‘laklarni hosil qiluvchi sakkiz segmentga bo‘linadi. Jigar segmenti — jigar parenximasining piramidasimon qismi bo‘lib, u nisbatan mustaqil qon ta’minoti, innervatsiya (innervation) va o‘t (safro) oqimiga ega bo‘ladi. Jigar darvozasi (porta hepatis)ning orqa va old tomonida joylashgan dumli va kvadrat bo‘laklar bu sxema bo‘yicha chap bo‘lakning SI va SIV segmentlariga mos keladi. Bundan tashqari, chap bo‘lakda jigarning SII va SIII segmentlari ajratiladi, o‘ng bo‘lak esa jigar darvozasi atrofida soat strelkasi yo‘nalishida raqamlangan SV — SVIII segmentlarga bo‘linadi.

Jigarning gistologik tuzilishi

Jigar parenximatoz organ bo‘lib, uning parenximasi (parenchyma) bo‘lakchali tuzilishga ega, ya’ni taxminan 0,7 × 2 mm o‘lchamli minglab bo‘lakchalardan iborat. Jigar bo‘lakchasi — jigarning strukturaviy-funksional birligi. Jigar bo‘lakchasining asosiy struktur komponentlari:

• Jigar plastinkalari — gepatotsitlarning (hepatocytes) radial qatorlari
• Bo‘lakcha ichidagi sinusoid gemokapillyarlar (sinusoidal hemocapillaries) — jigar “balka”lari orasida
• O‘t (safro) kapillyarlari (lot. ductuli beliferi) — jigar “balka”lari ichida, ikki gepatotsit qavati orasida (bo‘lakchadan chiqishda o‘t kapillyarlarining kengaygan qismlari)
• Disse perisinusoid bo‘shlig‘i (Disse’s space) — jigar “balka”lari bilan sinusoid gemokapillyarlar orasidagi yoriqsimon bo‘shliq
• Markaziy vena — bo‘lakcha ichidagi sinusoid gemokapillyarlarning qo‘shilishidan hosil bo‘ladi

Jigarning mikroskopik tuzilishi asalari uyasini eslatadi: har bir “katak” — jigar bo‘lakchasi. Gepatotsit qatorlari bo‘lakcha ichida velosiped g‘ildiragining spitsa(so‘rg‘ich)lari kabi radial joylashadi; bunday qatorlar ko‘p bo‘lib, qatlam-qatlam tarzda (jigar plastinkalari) yotadi. Gepatotsitlar uchun stroma vazifasini retikulin (reticulin)ning nozik tolalari (III-tur kollagen) bajaradi.

Har bir bo‘lakchaning chetida bo‘sh (yumshoq) biriktiruvchi to‘qima bo‘ladi, bo‘lakchaning har burchagidan esa: bo‘lakchalararo vena (jigar darvoza venasi — portal vena shoxi), bo‘lakchalararo arteriya (jigar arteriyasi shoxi) va bo‘lakchalararo o‘t yo‘li o‘tadi. Ular “jigar triadasi”ni hosil qiladi; demak, har bir bo‘lakcha 3–6 ta triada bilan o‘ralgan bo‘ladi.

Gepatotsit qatorlari (“balka”lari) orasida bo‘lakchalararo venalardan tarmoqlanib, bo‘lakcha markaziga qarab sinusoid kapillyarlar ketadi; ularga bo‘lakchalararo arteriyalardan boshlanadigan arteriolalar qo‘shiladi. Bo‘lakcha markazida sinusoid kapillyarlar markaziy venaga quyiladi; markaziy venalar avval yig‘uvchi venalarga, so‘ng jigar venalariga (pastki kovak venaning quyilmalari) o‘tadi. Sinusoid kapillyarlar sinusoid endoteliositlar (sinusoidal endothelial cells) va Kupfer hujayralari (Kupffer cells; fagotsit qiluvchi hujayralar)dan tashkil topgan. Bu kapillyarlarda ko‘plab bo‘shashgan joylar va yoriqlar bo‘lib, plazmaning Disse perisinusoid bo‘shlig‘iga (sinusoid kapillyar bilan gepatotsitlar orasiga) o‘tishiga imkon beradi. Shunda gepatotsitlar plazma bilan bevosita kontaktda bo‘ladi — bu jigarning funksiyalarini bajarishi uchun eng muhim shartlardan biridir. Shu bo‘shliqda Ito hujayralari (Ito cells; jigarning yulduzsimon hujayralari) ham joylashadi.

O‘t (safro) kanalciklari bir-biriga yonma-yon joylashgan ikki gepatotsit qatori hisobiga hosil bo‘ladi; ular bo‘lakcha ichidagi kanalciklarga o‘tib, bo‘lakchalararo o‘t yo‘llariga ochiladi. Ya’ni, bo‘lakchada qon chetdan markazga tomon oqadi, o‘t (safro) esa aksincha — markaziy gepatotsitlardan chetga (bo‘lakchalararo yo‘llarga) tomon harakatlanadi.

Jigar stromasi (stroma) tashqi biriktiruvchi to‘qima kapsulasi hamda bo‘lakchalararo bo‘sh tolali biriktiruvchi to‘qima qatlamlaridan iborat; bu qatlamlar qon tomirlari va o‘t yo‘llaridan tashqari, nerv tolalari va limfa tomirlarini ham o‘z ichiga oladi.

Jigarning mikroskopik tuzilishining diagrammasi

Jigarning funksiyalari

• Turli begona moddalarni (ksenobiotiklar (xenobiotics)), xususan allergenlar, zaharlar va toksinlarni kimyoviy o‘zgartirish orqali zararsizlantirish: ularni zarar qilmaydigan, kamroq toksik yoki organizmdan osonroq chiqariladigan birikmalarga aylantirish. Homilada jigarning detoksikatsiya funksiyasi katta emas, chunki bu vazifani yo‘ldosh (platsenta) bajaradi.
• Organizmda ortib ketgan gormonlar, mediatorlar (mediators), vitaminlar, shuningdek almashinuvning toksik oraliq va yakuniy mahsulotlarini (masalan, ammiak, fenol, etanol, atseton va keton kislotalari) zararsizlantirish va chiqarib yuborish.
• Organizmning energiya ehtiyojini glyukoza bilan ta’minlash va turli energiya manbalarini (erkin yog‘ kislotalari, aminokislotalar, glitserin, sut kislotasi va boshqalar) glyukozaga aylantirish (glukoneogenez (gluconeogenesis)).
• Tez safarbar bo‘ladigan energiya zaxiralarini glikogen ko‘rinishida to‘plash va saqlash hamda uglevod almashinuvini boshqarish.
• Ayrim vitaminlar “depo”sini to‘ldirish va saqlash (ayniqsa yog‘da eruvchi A va D vitaminlari, suvda eruvchi B12 vitamini zaxiralari jigarda katta), shuningdek mikroelement-metallar qatorining ayrim kationlari (cations) depo’si: xususan temir, mis va kobalt kationlari. Jigar A, B, C, D, E, K, PP vitaminlari va foliy kislotasi almashinuvida ham bevosita qatnashadi.
• Qon hosil bo‘lish jarayonlarida ishtirok (faqat homilada), xususan qon plazmasining ko‘plab oqsillarini sintez qilish: albuminlar, alfa- va beta-globulinlar, turli gormon va vitaminlar uchun tashuvchi oqsillar, qon ivish va ivishga qarshi tizim oqsillari va yana ko‘plab boshqa oqsillar. Jigar prenatal rivojlanishda gemopoezning (hematopoiesis) muhim organlaridan biridir.
• Xolesterin va uning efirlarini, lipidlar, fosfolipidlar, lipoproteidlarni sintez qilish hamda lipid almashinuvini boshqarish.
• O‘t kislotalari va bilirubin sintezi, o‘t (safro) ishlab chiqarish va ajratish.
• Ancha katta hajmdagi qon zaxirasi (“depo”) bo‘lib xizmat qilish: qon yo‘qotilganda yoki shokda jigarni qon bilan ta’minlovchi tomirlar torayishi hisobiga bu qon umumiy qon oqimiga chiqarilishi mumkin.
• Gormonlar sintezi (masalan, insulinga o‘xshash o‘sish omillari).
• Pigment almashinuvida ishtirok: bilirubin pigmenti eritrotsitlar parchalanishi natijasida jigarda hosil bo‘ladi va o‘t bilan chiqariladi.

Jigarning qon bilan ta’minlanishidagi xususiyatlar

Jigar qon ta’minotining o‘ziga xosligi uning muhim biologik vazifasi — detoksikatsiyani aks ettiradi: tashqi muhitdan iste’mol qilingan toksik moddalar hamda mikroorganizmlar hayot faoliyati mahsulotlari (skatol, indol va hokazo)ni o‘z ichiga olgan ichak qoni darvoza venasi (v. portae) orqali jigarga keladi. Keyin darvoza venasi maydaroq bo‘lakchalararo venalarga tarmoqlanadi. Arterial qon esa jigarga o‘z jigar arteriyasi (a. hepatica propria) orqali keladi va bo‘lakchalararo arteriyalargacha tarmoqlanadi. Bo‘lakchalararo arteriya va venalar qonni sinusoidlarga chiqaradi — shu tariqa sinusoidlarda aralash qon oqadi; u markaziy venaga drenajlanadi. Markaziy venalar jigar venalariga, so‘ng pastki kovak venaga quyiladi. Embriogenezda jigarga samarali prenatal gemopoez uchun qon olib keladigan Arantsiy nayi (Arantius duct; ductus venosus) ham kelib qo‘shiladi.

Inson tanasining asosiy ichki organlari, oldingi ko'rinish. №4 - jigar

Toksinlarni zararsizlantirish mexanizmi

Jigarda moddalarning zararsizlantirilishi odatda ikki fazali kimyoviy modifikatsiyani o‘z ichiga oladi. Birinchi fazada modda oksidlanish (elektron ajralishi), qaytarilish (elektron qo‘shilishi) yoki gidrolizga uchraydi. Ikkinchi fazada esa yangi hosil bo‘lgan faol kimyoviy guruhlarga ma’lum bir modda biriktiriladi. Bunday reaksiyalar konyugatsiya reaksiyalari (conjugation) deb ataladi, biriktirish jarayoni esa konyugatsiyalanish deyiladi. Shuningdek, toksik moddalar jigarga tushganda jigar hujayralarida agranulyar endoplazmatik tarmoq (smooth ER; agranular ER) yuzasi kattalashadi, bu ularni zararsizlantirish imkonini oshiradi.

Jigar kasalliklari

Jigar sirrozi — jigarning surunkali progressiv kasalligi bo‘lib, biriktiruvchi to‘qimaning ko‘payishi va parenximaning patologik regeneratsiyasi sababli jigarning bo‘lakchali tuzilishi buzilishi bilan tavsiflanadi; u jigar funksional yetishmovchiligi va portal gipertenziya (portal hypertension) bilan namoyon bo‘ladi.

Kasallikning eng ko‘p uchraydigan sabablari:

• surunkali alkogolizm (turli mamlakatlarda alkogolli sirrozlarning ulushi 20–95%),
• virusli gepatit (jami sirrozlarning 10–40%),
• jigarda gelmintlar (ko‘pincha opistorxis, fasciola, klonorxis, toksokara, notokotilus),
• shuningdek sodda parazitlar, jumladan trixomonadlar.

Jigar saratoni — og‘ir kasallik. Insonni zararlaydigan o‘smalar ichida u yettinchi o‘rinda turadi. Ko‘plab tadqiqotchilar jigar saratoni xavfini oshiruvchi omillarni ajratadi: jigar sirrozi, B va C virusli gepatitlari, jigar parazitar invaziyalari, alkogolni suiiste’mol qilish, ayrim kanserogenlar (mikotoksinlar) bilan kontakt va boshqalar.

Yaxshi sifatli adenomalar, jigarning angiosarkomasi, gepatosellyulyar karsinoma (hepatocellular carcinoma) rivojlanishi odamga androgen steroid kontratseptivlari va anabolik preparatlar ta’siri bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Aflatoksikoz — aflatoksinlar bilan o‘tkir yoki surunkali intoksikatsiya bo‘lib, aflatoksinlar eng kuchli gepatotoksinlar (hepatotoxins) va gepatokanserogenlar (hepatocarcinogens) hisoblanadi; aflatoksikoz faqat alimentar yo‘l bilan, ya’ni ovqat orqali yuzaga keladi. Aflatoksinlar — Aspergillus avlodiga mansub mikroskopik mog‘or zamburug‘lari, xususan Aspergillus flavus va Aspergillus parasiticus ishlab chiqaradigan ikkilamchi metabolitlardir.

Aspergillalar deyarli barcha oziq-ovqat mahsulotlarini zararlashi mumkin, ammo asosiy xavf don, dukkakli va moyli ekinlardan tayyorlangan o‘simlik mahsulotlarida: araxis (yeryong‘oq), guruch, makkajo‘xori, no‘xat, kungaboqar urug‘i va boshqalarda bo‘ladi. Bir martalik kontaminatsiyalangan (ifloslangan) mahsulot iste’moli o‘tkir aflatoksikozga olib keladi — bu o‘ta kuchli zaharlanish bo‘lib, o‘tkir toksik gepatit bilan kechadi. Kontaminatsiyalangan mahsulot uzoq muddat iste’mol qilinsa, surunkali aflatoksikoz rivojlanadi va unda deyarli 100% holatda gepatosellyulyar karsinoma yuzaga keladi.

Jigar gemangiomalari — jigar tomirlarining rivojlanish anomaliyalari.

Gemangiomaning asosiy alomatlari:

• o‘ng qovurg‘a ostida og‘irlik va “taranglik” (bosim) hissi;
• oshqozon-ichak tizimi disfunksiyalari (ishtaha yo‘qolishi, ko‘ngil aynishi, jig‘ildon qaynashi, kekirish, meteorizm).

Jigarning noparazitar kistalari. Bemorlar odatda kista kattalashib, jigar to‘qimasida atrofik o‘zgarishlar chaqarganda, anatomik tuzilmalarni siqqanda shikoyat qiladi; ammo bu shikoyatlar ham ko‘pincha o‘ziga xos bo‘lmaydi.

Asosiy alomatlar:

• o‘ng qovurg‘a ostida doimiy og‘riq;
• ovqatdan keyin tez to‘yish va qorin sohasida noqulaylik;
• holsizlik;
• terlashning ortishi;
• ishtaha pasayishi, ba’zan ko‘ngil aynishi;
• nafas qisishi, dispeptik holatlar;
• sariqlik.

Jigarning parazitar kistalari. Jigarning gidatid exinokokkozi — jigarga tasmasimon qurt Echinococcus granulosus lichinkalari kirib, rivojlanishi natijasida kelib chiqadigan parazitar kasallik. Turli alomatlar parazit yuqqanidan bir necha yil o‘tgach paydo bo‘lishi mumkin.

Asosiy alomatlar:

• og‘riqlilik;
• o‘ng qovurg‘a ostida, ba’zan ko‘krak qafasida og‘irlik, bosim hissi;
• holsizlik, betoblik, nafas qisishi;
• takrorlanuvchi toshma (urtikariya), ich ketishi, ko‘ngil aynishi, qusish.

Jigarning boshqa infeksiyalari: klonorxoz, opistorxoz, fassiolyoz.

Jigarning regeneratsiyasi

Jigar — normal to‘qimaning atigi **25%**i saqlanib qolgan taqdirda ham, dastlabki hajmini tiklay oladigan kam sonli organlardan biridir. Aslida regeneratsiya bo‘ladi, biroq juda sekin; jigarning tezda “avvalgi kattaligiga” qaytishi ko‘proq qolgan hujayralar hajmining kattalashishi hisobiga yuz beradi.

Voyaga yetgan inson va boshqa sutemizuvchilarning yetuk jigarida jigar ildiz hujayralari / avlod (prekursor) hujayralarining to‘rt turi aniqlangan: oval hujayralar, kichik gepatotsitlar, jigar epitelial hujayralari va mezenximaga o‘xshash hujayralar.

Oval hujayralar 1980-yillar o‘rtalarida kalamush jigarida aniqlangan. Ularning kelib chiqishi aniq emas. Ehtimol, ular suyak iligi hujayra populyatsiyalaridan kelib chiqqan bo‘lishi mumkin, biroq bu fikr shubha ostiga olingan. Jigar turli zararlanganda oval hujayralar ommaviy ko‘payishi kuzatiladi. Masalan, surunkali gepatit C, gemoxromatoz, jigarning alkogolli zaharlanishi bo‘lgan bemorlarda oval hujayralar soni sezilarli ortadi va u jigar shikastlanishining og‘irligi bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi. Katta yoshdagi kemiruvchilarda oval hujayralar gepatotsitlarning o‘zi ko‘payishi (replikatsiyasi) bloklanganda keyingi ko‘payish uchun faollashadi. Bir qator tadqiqotlarda oval hujayralarning gepatotsitlar va xolangiotsitlar (cholangiocytes)ga aylanish qobiliyati (bipotensial differensiyatsiya) ko‘rsatilgan. Shuningdek, bu hujayralarning in vitro sharoitida ko‘payishini ushlab turish mumkinligi ham ko‘rsatilgan. Yaqinda voyaga yetgan sichqon jigaridan in vitro va in vivo sharoitlarda bipotensial differensiyatsiya va klonal kengayishga qodir oval hujayralar ajratib olingan. Bu hujayralar sitokeratin-19 (cytokeratin-19) va jigar prekursor hujayralarining boshqa yuzaki markerlarini ekspressiya qilgan hamda immunodefitsitli sichqon zoti (shtamm)ga ko‘chirib o‘tkazilganda ushbu organning regeneratsiyasini qo‘zg‘atgan.

Kichik gepatotsitlar 1995-yilda Mitaka va hammualliflar tomonidan kalamush jigari noparenxim fraksiyasidan birinchi bor tasvirlangan va ajratib olingan. Sun’iy (kimyoviy induksiya qilingan) jigar shikastlanishi bo‘lgan yoki jigar qisman olib tashlangan (gepatotektomiya (hepatectomy)) kalamushlardan kichik gepatotsitlar differensial sentrifugirovka usuli bilan ajratib olinishi mumkin. Bu hujayralar oddiy gepatotsitlardan kichikroq bo‘lib, in vitro sharoitida ko‘payishi va yetuk gepatotsitlarga aylanishi mumkin. Kichik gepatotsitlar jigar prekursor hujayralariga xos markerlarni — alfa-fetoprotein va sitokeratinlarni (CK7, CK8, CK18) ekspressiya qilishi ko‘rsatilgan, bu ularning nazariy jihatdan bipotensial differensiyatsiyaga qodirligini bildiradi. Kalamush kichik gepatotsitlarining regenerativ potensiali sun’iy jigar shikastlanishi chaqirilgan hayvon modellarida tekshirilgan: bu hujayralarni hayvonning darvoza venasiga kiritish jigar turli joylarida reparatsiyani (tiklanishni) qo‘zg‘atgan va yetuk gepatotsitlar paydo bo‘lishi bilan kechgan.

Jigar epitelial hujayralari populyatsiyasi 1984-yilda voyaga yetgan kalamushlarda birinchi bor aniqlangan. Bu hujayralarning yuzaki markerlari to‘plami gepatotsitlar va duktal hujayralar fenotipi bilan qisman mos tushadi, biroq baribir biroz farqlanadi. Epitelial hujayralarni kalamush jigariga ko‘chirib o‘tkazish natijasida gepatotsitlarga xos markerlarni — albumin, alfa-1-antitripsin, tirozin transaminaza va transferrinni ekspressiya qiluvchi gepatotsitlar shakllangan. Yaqinda ushbu prekursor hujayralar populyatsiyasi voyaga yetgan insonda ham aniqlangan. Epitelial hujayralar fenotip jihatdan oval hujayralardan farq qiladi va in vitro sharoitida gepatotsitga o‘xshash hujayralarga differensiyatsiyalanishi mumkin. SCID liniyasiga mansub (tug‘ma immunodefitsitli) sichqonlar jigariga epitelial hujayralarni ko‘chirib o‘tkazish tajribalari, transplantatsiyadan bir oy o‘tgach, albumin ekspressiya qiluvchi gepatotsitlarga differensiyatsiyalanish qobiliyatini ko‘rsatgan.

Mezenximaga o‘xshash hujayralar (mesenchymal-like cells) ham insonning yetuk jigaridan olingan. Mezenximal ildiz hujayralarga (MSC) o‘xshab, bu hujayralar yuqori proliferativ potensialga ega. Mezenximal markerlar (vimentin, silliq mushak alfa-aktini) va ildiz hujayra markerlari (Thy-1, CD34) bilan birga, ular gepatotsit markerlarini (albumin, CYP3A4, glutationtransferaza, CK18) hamda duktal hujayra markerini (CK19) ham ekspressiya qiladi. Immunodefitsitli sichqon jigarga ko‘chirib o‘tkazilganda, inson albumini, prealbumin va alfa-fetoprotein ishlab chiqaruvchi, mezenximaga o‘xshash funksional “orolchalar” ko‘rinishidagi inson jigar to‘qimasini hosil qiladi.

Jigarning regeneratsiyasini rag‘batlantiruvchilar

Yaqinda jarohatlar va toksik shikastlanishlarda jigarning regeneratsiyasini kuchaytiruvchi biologik faol moddalar aniqlangan. Jigar shikastlanganda yoki katta rezeksiyalardan keyin regeneratsiyani rag‘batlantirishning turli yondashuvlari ma’lum. Regeneratsiyani aminokislotalar, to‘qima gidrolizatlari, vitaminlar, gormonlar, o‘sish omillari (growth factors)ni kiritish orqali kuchaytirishga urinishlar qilingan; masalan: gepatotsit o‘sish omili (HGF), epidermal o‘sish omili (EGF), tomir endotelii o‘sish omili (VEGF), shuningdek jigardan olingan rag‘batlantiruvchi modda — hepatic stimulator substance (HSS).

Jigardan olingan rag‘batlantiruvchi modda

Jigardan olingan rag‘batlantiruvchi modda (hepatic stimulator substance, HSS) — jigar 30% rezeksiyasidan so‘ng undan olingan ekstraktdir. HSS nomi bilan ma’lum bo‘lgan substansiya ilk bor 1970-yillar o‘rtalarida tasvirlangan. HSS tarkibidagi asosiy faol modda sifatida 1980–1990-yillarda topilgan ALR oqsili (augmenter of liver regeneration; GFER gen mahsuloti (ingl.)) ko‘riladi. ALRdan tashqari, jigarning regeneratsiyasiga o‘sma nekrozi omili (TNF), insulinga o‘xshash o‘sish omili-1 (IGF-1), gepatotsit o‘sish omili, epidermal o‘sish omili va boshqa ma’lum hamda ehtimol hali aniqlanmagan gumoral omillar ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin. HSS olishning turli usullari ma’lum bo‘lib, ular regeneratsiyalanayotgan hayvon jigaridan olingan ekstraktlarni tozalash variantlari bilan farqlanadi.

Jigar transplantatsiyasi

Dunyoda birinchi jigar ko‘chirib o‘tkazish operatsiyasini amerikalik transplantolog Tomas Starzl (Thomas Starzl) 1963-yilda Dallasda amalga oshirgan. Keyinchalik Starzl Pitsburgda (AQSh) dunyodagi birinchi transplantologiya markazini tashkil qilgan, u hozir uning nomi bilan ataladi. 1980-yillar oxiriga kelib Pitsburgda T. Starzl rahbarligida yiliga 500 tadan ortiq jigar transplantatsiyasi bajarilgan. Yevropadagi birinchi (va dunyodagi ikkinchi) jigar transplantatsiyasi markazi 1967-yilda Kembrijda (Buyuk Britaniya) tashkil etilgan, unga Roy Kaln (Roy Calne) rahbarlik qilgan.

Jarrohlik usullari takomillashgani, yangi transplantatsiya markazlari ochilgani, transplantatsiya qilinadigan jigarning saqlanishi va tashilishi sharoitlari yaxshilangani sari jigar transplantatsiyasi operatsiyalari soni uzluksiz ortib borgan. Agar 1997-yilda dunyoda yiliga 8000 tagacha jigar transplantatsiyasi o‘tkazilgan bo‘lsa, keyinroq bu raqam 11 000 gacha oshgan; bunda AQSh hissasiga 6000 tadan ortiq, G‘arbiy Yevropa mamlakatlari hissasiga esa 4000 tagacha transplantatsiya to‘g‘ri keladi. Yevropada jigar transplantatsiyasida yetakchi davlatlar: Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Ispaniya va Italiya.

Hozir AQShda jigar transplantatsiyasi bo‘yicha 106 ta markaz faoliyat yuritadi. Yevropada 141 ta markaz tashkil etilgan, jumladan Fransiyada 27 ta, Ispaniyada 25 ta, Germaniya va Italiyada 22 tadan, Buyuk Britaniyada 7 ta.

Dunyoda ilk eksperimental jigar transplantatsiyasi 1948-yilda Sovet Ittifoqida jahon transplantologiyasi asoschisi V. P. Demixov tomonidan bajarilgan bo‘lsa-da, mamlakatda bu operatsiya klinik amaliyotga faqat 1990-yilda joriy etilgan. 1990-yilda SSSRda 70 tadan ortiq jigar transplantatsiyasi bajarilmagan. Hozir Rossiyada jigar transplantatsiyasi muntazam ravishda besh tibbiyot markazida o‘tkaziladi: uchta Moskva markazi (N. V. Sklifosovskiy nomidagi Shoshilinch yordam ilmiy-tadqiqot instituti qoshidagi Moskva jigar transplantatsiyasi markazi, akademik V. I. Shumakov nomidagi Transplantologiya va sun’iy a’zolar ilmiy-tadqiqot instituti, akademik B. V. Petrovskiy nomidagi Rossiya ilmiy jarrohlik markazi), Sankt-Peterburgdagi Roszdrav Markaziy ilmiy-tadqiqot instituti hamda Novosibirskdagi jigar transplantatsiyasi va jigar jarrohligi markazi. Yaqinda Yekaterinburg (1-son viloyat klinik shifoxonasi), Nijniy Novgorod, Belgorod, Krasnoyarsk, Kemerovo, Irkutsk, Barnaul va Samarada ham jigar transplantatsiyasi o‘tkazila boshlangan.

Operatsiyalar soni o‘sib borayotganiga qaramay, bu hayotiy muhim organni transplantatsiya qilishga bo‘lgan yillik ehtiyoj o‘rtacha 50% atrofida qondiriladi. Yetakchi mamlakatlarda jigar transplantatsiyasi chastotasi 1 mln aholiga 7,1 tadan 18,2 tagacha operatsiyani tashkil etadi. Holbuki, bunday operatsiyalarga haqiqiy ehtiyoj hozir 1 mln aholiga 50 ta deb baholanadi.

Dastlabki jigar transplantatsiyalari katta muvaffaqiyat bermagan: ko‘pincha retsipientlar birinchi yil ichida transplantat rad etilishi va og‘ir asoratlar sabab vafot etgan. Yangi jarrohlik usullarining (kavokaval shuntlash va boshqalar) qo‘llanishi hamda yangi immunosupressant — siklosporin A paydo bo‘lishi jigar transplantatsiyalari sonining “portlovchi” o‘sishiga xizmat qilgan. Siklosporin A 1980-yilda T. Starzl tomonidan jigar transplantatsiyasida ilk bor muvaffaqiyatli qo‘llangan, 1983-yilda esa keng klinik qo‘llashga ruxsat berilgan. Turli yangiliklar tufayli operatsiyadan keyingi yashash davomiyligi sezilarli oshgan. UNOS (United Network for Organ Sharing) ma’lumotlariga ko‘ra, hozir jigar ko‘chirib o‘tkazilgan bemorlarning omon qolishi operatsiyadan 1 yil o‘tgach 85–90%, 5 yil o‘tgach esa 75–85%ni tashkil etadi. Prognozlarga ko‘ra, retsipientlarning 58%i 15 yilgacha yashash imkoniyatiga ega.

Jigar transplantatsiyasi — boshqa muqobil davolash yo‘llari bo‘lmagan, qaytmas va progressiv jigar shikastlanishida yagona radikal davolash usulidir. Asosiy ko‘rsatma: konservativ davolash va palliativ jarrohlik usullari samarasiz bo‘lgan sharoitda, umr prognozi 12 oydan kam bo‘lgan surunkali diffuz jigar kasalligining mavjudligi. Eng ko‘p uchraydigan sabab — surunkali alkogolizm, virusli gepatit C va autoimmun gepatit (birlamchi biliar sirroz) oqibatidagi jigar sirrozi. Kamroq uchraydigan ko‘rsatmalar: virusli gepatit B va D oqibatidagi qaytmas jigar shikastlanishlari, dori va toksik zaharlanishlar, ikkilamchi biliar sirroz, tug‘ma jigar fibrozi, jigar kistoz fibrozi, irsiy metabolik kasalliklar (Vilson–Konovalov kasalligi, Reye sindromi, alfa-1-antitripsin yetishmovchiligi, tirozinemiya, 1- va 4-tur glikogenozlar, Neyman–Pik kasalligi, Krigler–Nayyar sindromi, oilaviy giperxolesterinemiya va hokazo).

Jigar transplantatsiyasi juda qimmat tibbiy muolajadir. UNOS bahosiga ko‘ra, birinchi yil ichida statsionar xizmat va operatsiyaga tayyorlash, tibbiy xodimlar mehnati, donor jigarni olish va tashish, operatsiya hamda operatsiyadan keyingi muolajalar xarajatlari 314 600 AQSh dollarini, keyingi kuzatuv va terapiya esa yiliga 21 900 dollargacha tashkil etadi. Taqqoslash uchun: AQShda 2007-yilda yurak transplantatsiyasining o‘rtacha qiymati 658 800 dollar, o‘pka — 399 000 dollar, buyrak — 246 000 dollar bo‘lgan.

Shu tariqa, donor organlarning surunkali yetishmasligi, operatsiyani kutish muddatining uzunligi (AQShda 2006-yilda o‘rtacha 321 kun), operatsiyaning shoshilinchligi (donor jigar 12 soat ichida ko‘chirib o‘tkazilishi kerak) va an’anaviy jigar transplantatsiyasining nihoyatda qimmatligi alternativ, tejamkor va samarali strategiyalarni izlash uchun asos yaratadi.

Hozir eng istiqbolli yo‘l — tirik donor jigar transplantatsiyasi (TPJD). U klassik “murda donori” jigari transplantatsiyasiga (butun yoki bo‘lingan) nisbatan samaraliroq, soddaroq, xavfsizroq va ancha arzonroq hisoblanadi. Usul mohiyati: donordan (hozir ko‘pincha endoskopik, ya’ni kam shikastlovchi tarzda) jigarning chap bo‘lagi (2, 3, ba’zan 4-segment) olinadi. TPJD qarindosh donorlik imkonini ham berdi — donor retsipientning qarindoshi bo‘lsa, ma’muriy masalalar ham, to‘qima mosligini tanlash ham ancha osonlashadi. Kuchli regeneratsiya tizimi tufayli 4–6 oy ichida donor jigari o‘z massasini to‘liq tiklaydi. Retsipientga donor bo‘lagi yoki ortotopik (orthotopic) tarzda, ya’ni o‘z jigari olib tashlanib, yoki kamroq hollarda geterotopik (heterotopic) tarzda, ya’ni retsipient jigari qoldirilgan holda ko‘chirib o‘tkaziladi. Bunda, tabiiyki, donor organ deyarli gipoksiyaga uchramaydi, chunki donor va retsipient operatsiyalari bir operatsion xonada va bir vaqtda bajariladi.

Bioinjener jigar

Tabiiy organga tuzilishi va xususiyatlari jihatidan o‘xshash bioinjener jigarni hali yaratish kerak, biroq bu yo‘nalishda faol ishlar allaqachon olib borilmoqda.

Masalan, 2010-yil oktyabrida AQShda Ueyk-Forest universiteti tibbiyot markazi (Uinston-Seylem, Shimoliy Karolina) qoshidagi Regenerativ tibbiyot instituti tadqiqotchilari jigar prekursor hujayralari va inson endotelial hujayralari kulturasi asosida, tabiiy EKMga (ekstrasellyulyar matritsa (ECM)) mansub biomuhit karkasida o‘stirilgan bioinjener jigar organoidini ishlab chiqqan. Dekellularizatsiyadan (decellularization) keyin qon tomirlari tizimi saqlangan jigar biokarkasi darvoza venasi orqali prekursor va endotelial hujayralar populyatsiyalari bilan “ko‘chirib to‘ldirilgan”. Maxsus bioreaktorda bir hafta davomida oziqlantiruvchi muhit uzluksiz aylanishi sharoitida inkubatsiya qilingach, inson jigari fenotipi va metabolik xususiyatlariga ega jigar to‘qimasi shakllangani qayd etilgan. 2013-yilda Rossiya Mudofaa vazirligi bioinjener jigar prototipi uchun texnik topshiriq ishlab chiqqan.

2016-yil mart oyida Yokogama universiteti olimlari inson organini almashtira oladigan jigar yaratishga muvaffaq bo‘lgani bildirilgan. Klinik sinovlar taxminan 2019-yilda o‘tkazilishi mumkinligi aytilgan.

Jigar madaniyatda

Gomer davri tasavvurlarida jigar inson organizmidagi hayot markazini ifodalagan. Qadimgi yunon mifologiyasida o‘lmas Prometey odamzotga olov bergani uchun Kavkaz tizmasiga zanjirband qilinadi; u yerga kelgan grif (yoki burgut) uning jigarini cho‘qib yeydi, jigar esa keyingi tun davomida yana tiklanadi. O‘rta yer dengizi va Yaqin Sharqning ko‘plab qadimiy xalqlari qo‘y va boshqa hayvonlarning jigariga qarab fol ochish (gepatoskopiya (hepatoscopy))ni amalda qo‘llagan.

Platonda jigar manfiy hissiyotlar (avvalo g‘azab, hasad va ochko‘zlik) manbai hisoblanadi. Talmudda jigar yovuzlik manbai, o‘t pufagi esa bu yovuzlikka qarshi turish manbai deb qaraladi.

Fors (farsi), urdu va hind (hinди) tillarida jigar (جگر yoki जिगर — “jigar”) jasorat yoki kuchli tuyg‘ular ramzidir. Urdu tilidagi jan-e jigar (so‘zma-so‘z: “jigarimning quvvati”) iborasi erkalash va mehr ifodalaridan biridir. Fors slengida “jigar” chiroyli inson yoki istak obyekti ma’nosida ham ishlatilishi mumkin. Zulu tilida “jigar” va “jasorat” tushunchalari bitta so‘z bilan ifodalanadi: isibindi.

Gbayya tilida (ubangiy tillar guruhi) jigar (sèè) inson hissiyotlarining manbai hisoblanadi. “Baxt” (dí sèè) so‘zma-so‘z “yaxshi jigar”, “norozilik” (dáng sèè) esa “yomon jigar” deb tarjima qilinadi; “hasad qilish” fe’li (ʔáá sèè) so‘zma-so‘z “jigar ichiga joylash” deganidir. Shuningdek, bu tilda jigar “markaz” tushunchasini ham ifodalaydi.

Qozoq tilida jigar “bauyr” (бауыр) so‘zi bilan ataladi. Shu so‘z (omonim) ko‘pincha yaqin, aziz odamga nisbatan ham ishlatiladi. “Bauyrym” (mening azizim, qadrdonim) murojaati, odatda, yosh jihatdan kichik insonga nisbatan ishlatiladi. Bunday murojaat nafaqat qarindoshga, balki notanish erkak kishiga ham aytilishi mumkin. Bu qozoqlar o‘zaro muloqotida ham, yaqinlik darajasini ta’kidlashda (masalan, yurtdoshga, o‘z urug‘i vakiliga va hokazo) keng qo‘llanadi. Qozoqlarda “Bauyrjan” degan erkak ismi ham bor (ma’nosi: “qadrdon jon”; ruscha variantda ba’zan “Baurjan” deb yoziladi). Xususan, 1941-yil Moskva mudofaasi paytida batalyon komandiri bo‘lgan panfilovchi, Sovet Ittifoqi Qahramoni, Qozog‘iston Xalq Qahramoni Bauyrjan Momishuli shunday nom bilan atalgan.

Rus tilida “сидеть в печёнках” degan ibora bor, u kimnidir juda qattiq bezovta qilish yoki joniga tegish ma’nosini bildiradi.

Lezgin tilida burgut va jigar bitta so‘z bilan ifodalanadi — “lek’” (лекь). Bu tog‘lik xalqlarda qadimda bo‘lgan odat bilan bog‘lanadi: marhum tanasini yirtqich burgutlarga yedirish uchun tashlab qo‘yishgan, burgutlar esa avvalo marhumning jigariga yetishga harakat qilgan. Shuning uchun lezginlar inson ruhi aynan jigarda bo‘ladi va endi u qush tanasiga o‘tadi deb hisoblagan. Shunday faraz ham bor-ki, Prometey haqidagi qadimgi yunon mifida xudolar uni qoya-toshga zanjirlagani va burgut har kuni uning jigarini cho‘qib yegani — tog‘liklarning shunday dafn marosimini allegorik tasvirlashidir.