Tuproq eroziyasi (soil erosion) — narsalarni yemiradigan, parchalab yuboradigan yoki asta-sekin kamaytirib boradigan jarayondir. Eroziya jarayoni odatda tuproq, tog‘ jinslari yoki Yer po‘stining bir joyidan erigan materiallar yuzasida sodir bo‘ladi va shamol yoki suv oqimi yordamida ular boshqa joyga ko‘chib, o‘sha yerda cho‘kib qoladi.
Tuproq eroziyasi nima?
Tuproq eroziyasi — tuproq degradatsiyasining (soil degradation) bir ko‘rinishidir. U deyarli barcha turdagi yer maydonlarida uchraydi. Oqayotgan suv, yomg‘ir suvi va shamol — har yili katta miqdorda tuproq yo‘qolishiga olib keladigan asosiy omillardir. Tuproq eroziyasining haddan tashqari kuchayishi unumdor ustki qatlam (topsoil)ning jiddiy yo‘qolishiga, ekinlar hosildorligi salohiyatining pasayishiga, yer usti suvlari sifatining yomonlashishiga hamda drenaj tarmoqlarining shikastlanishiga sabab bo‘ladi.
Tuproq eroziyasi turlari
Ekinlarimiz va yaqin atrofdagi ekotizimlar (ecosystems) sog‘lig‘ini saqlash uchun qilinadigan eng muhim ishlardan biri — tuproq eroziyasini kamaytirishdir. Tuproq eroziyasining turli turlari quyida tushuntiriladi.
Yomg‘ir tomchisi yoki sachrash eroziyasi
Tuproq yuzasiga tushayotgan yomg‘ir tomchilarining zarbasi tufayli yuzaga kelib, tuproqning mayda “donachali” (crumb) tuzilmasi buzilishiga olib keladigan eroziya yomg‘ir tomchisi yoki sachrash eroziyasi deb ataladi.
Yupqa qatlamli (sheet) eroziya
Bu — shamol ta’sirida yer yuzasidan tuproqning juda yupqa qatlamlar holida bir maromda ko‘chib ketishi (olib tashlanishi)dir. Ustki qatlami bo‘sh va sayoz bo‘lib, ostida zich (compact) tuproq yotgan hududlar yupqa qatlamli eroziyaga eng ko‘p moyil bo‘ladi.
Egatcha (rill) eroziyasi
Egatcha eroziyasi — suv eroziyasining bir turi bo‘lib, unda yemirilish ko‘plab tor va ko‘proq yoki kamroq to‘g‘ri yo‘nalgan kanallar orqali sodir bo‘ladi; bunday kanallar “kichik oqimchalar” (streamlets) yoki “bosh kesmalar” (head cuts) deb ataladi. Egatcha (rill) eroziyasi eroziyaning eng keng tarqalgan shakli bo‘lib, uni kuchli yomg‘ir paytida ham kuzatish mumkin.
Jarlik (gully) eroziyasi
Jarlik eroziyasi yer yuzasi suvlari oqimi (runoff) natijasida yuzaga kelib, tuproqning drenaj yo‘nalishlari (drainage lines) bo‘ylab yuvilib ketishiga sabab bo‘ladi. Jarliklar bir marta paydo bo‘lgach, agar buzilgan joyni barqarorlashtirish uchun tegishli choralar ko‘rilmasa, ular “yuqoriga qarab yemirilish” (headward erosion) yoki yon devorlarning o‘pirilishi (slumping of side walls) hisobiga kengayib, siljib boradi.
Oqim/soy qirg‘og‘i (stream bank) eroziyasi
Qirg‘oq eroziyasi — soy yoki daryo qirg‘oqlarining yuvilib ketishidir. Bu suv yo‘lining tub qismi yemirilishidan farq qiladi; tubning yemirilishi “yuvib-chuqurlashtirish” (scouring) deb ataladi. Eroziyaning bu turi “oqim/soy qirg‘og‘i eroziyasi” (Stream Bank Erosion) nomi bilan ham yuritiladi.
Tuproq eroziyasining sabablari
Oqayotgan suv — tuproq eroziyasining asosiy sabablaridan biridir. Tuproq eroziyasiga olib keladigan ayrim omillar quyida keltirilgan.
Tuproq teksturasi (soil texture) sababli
Agar tekstura bo‘sh bo‘lsa, ya’ni tuproq tarkibida mayda donachalar ko‘p bo‘lib, tuzilmasi g‘ovak (open structure) bo‘lsa, u tezroq yemiriladi.
Qiyalik
Qiyaligi tik bo‘lgan joylardagi tuproq tekis (plane) yer sathidagi tuproqqa nisbatan ko‘proq eroziyaga uchraydi.
Yog‘ingarchilikning jadalligi yoki miqdori
Yomg‘ir qanchalik kuchli (jadalligi yuqori) bo‘lsa, eroziya ham shunchalik ko‘p bo‘ladi. Agar hududda daraxtlar ko‘proq bo‘lsa, bu jarayon biroz sekinlashishi mumkin, chunki o‘simlik ildizlari tuproqni mahkam ushlab turadi.
Inson faoliyati
Qishloq xo‘jaligi amaliyotlari, o‘rmonsizlanish (deforestation), yo‘llar qurilishi va shaharlashuv (urbanization), shuningdek global isish (global warming) — tuproq eroziyasining asosiy sabablaridan bir nechtasidir.
O‘rmonsizlanish (deforestation)
O‘rmon qoplamini olib tashlash kabi tuproq resurslaridan noto‘g‘ri (mismanaged) foydalanish tuproq eroziyasini kuchli ravishda keltirib chiqaradi. Yerga bo‘lgan talab ortgani sayin, odamlar ko‘proq hududlarni o‘rmondan tozalashga moyil bo‘lmoqda. Daraxt ildizlari tuproqning ustki qatlamini biriktirib turuvchi “bog‘lovchi” vazifasini bajaradi.
