Siz buni o‘qituvchingizdan yuz martalab eshitgansiz, ammo energiyani ta’riflash uchun aynan qanday ish bajarilishi kerakligini hech o‘ylab ko‘rganmisiz? Jism gravitatsiya kabi kuchga qarshi siljitilganda ish bajarilgan hisoblanadi.
Energiya nima?
Energiya — skalyar kattalik bo‘lib, uning SI birligi joul (J) hisoblanadi. Energiya ko‘plab narsalarda mavjud, shu sababli energiyaning turli turlari mavjud. Energiya shakllarining barchasi yoki kinetik, yoki potensial energiya bo‘ladi.
Kinetik energiya:
Harakatdagi energiya kinetik energiya deb ataladi. Masalan, harakatlanayotgan to‘p, oqayotgan suv va hokazo.
Bu yerda,
m = jism massasi
v = jism tezligi
Potensial energiya:
Bu jismda saqlanadigan energiya bo‘lib, bajarilgan ish miqdori bilan o‘lchanadi. Masalan: stol ustidagi ruchka, ko‘ldagi suv va hokazo.
Bu yerda,
m = jism massasi (kilogrammlarda)
g = erkin tushish tezlanishi
h = balandlik, metrlarda
Energiyaning boshqa turli shakllari quyidagilardan iborat –
Mexanik energiya:
Bu potensial energiya va kinetik energiyaning yig‘indisi bo‘lib, ya’ni jismning harakati va holati bilan bog‘liq energiya mexanik energiya deb ataladi. Shunday qilib, mexanik energiya formulasini quyidagicha ifodalash mumkin –
Mexanik energiya = Kinetik energiya + Potensial energiya
Kimyoviy energiya:
Kimyoviy energiya kimyoviy moddalarda, birikmalar tarkibidagi atomlar orasidagi bog‘lar oralig‘ida saqlanadi. Bir xil harorat va muhit sharoitida, kimyoviy moddalar to‘plami orasidagi reaksiya mahsulotlar va reagentlarning energiya tarkibi orasidagi farqqa teng bo‘lgani uchun, energiya ajralib chiqishi (yoki yutilishi) mumkin.
Energiyaning yana ayrim turlari: elektr, magnit, nurlanish, yadroviy, ionlanish, elastik, gravitatsion, issiqlik, qizdirish va mexanik ish energiyalaridir.
Energiya resurslarining turli turlari:
Energiya manbalari yoqilg‘i sifatida ishlatiladi. Yoqilg‘ilar mashinalarda, avtomobillarda va boshqa sanoat tarmoqlarida qo‘llanadi. Ulardan issiqlik elektr stansiyalarida elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun ham foydalaniladi. Energiya resurslari ikki turga bo‘linadi – qayta tiklanmaydigan va qayta tiklanuvchi.
Qayta tiklanmaydigan resurslar:
Neft, tabiiy gaz va ko‘mir kabi qazilma yoqilg‘ilar qayta tiklanmaydigan resurslar deb ataladi, chunki ular bir marta ishlatilgach, tabiiy jarayonlar yoki usullar yordamida qayta tiklanmaydi.
Qayta tiklanuvchi resurslar:
Shamol, suv, quyosh va geotermal kabi tabiiy resurslar qayta tiklanuvchi resurslar deb ataladi, chunki ular iste’moldan so‘ng yana tiklanadigan manbalardan olinadi va tabiatda doimiy ravishda mavjud bo‘ladi.
Resurslariga qarab energiya turlari quyidagilar:
- Bioenergiya
- Ko‘mir
- Geotermal energiya
- Vodorod
- Gidroenergiya
- Tabiiy gaz
- Yadroviy energiya
- Neft
- Quyosh energiyasi
- Shamol energiyasi
- Yog‘och
Ko‘p so‘raladigan savollar – FAQs
Q1
Energiya nima?
Energiya — ish bajarish qobiliyatidir.
Q2
Energiya skalyar kattalikmi yoki vektor kattalikmi?
Energiya skalyar kattalikdir.
Q3
Energiyaning birligi nima?
Energiyaning SI birligi joul hisoblanadi.
Q4
Kinetik energiya nima?
Kinetik energiya — jismning harakati bilan bog‘liq energiyadir. Misol: harakatlanayotgan to‘p.
Q5
Energiya resurslari qanday tasniflanadi?
Energiya resurslari quyidagicha tasniflanadi: Qayta tiklanmaydigan resurslar Qayta tiklanuvchi resurslar
