| Shahar | |||||
| Moskva | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Yuqoridan pastga, chapdan oʻngga: Qizil maydon va Kreml, Najotkor Masih ibodatxonasi, Katta teatr, Moskva davlat universitetining bosh binosi, «Moskva-Siti» xalqaro ishbilarmonlik markazi, Moskva daryosi bilan Katta Tosh koʻprigi | |||||
|
|||||
| 55°45′02″ shim. k. 37°37′03″ sharq. u.HGYaO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Maqomi | poytaxt, federal ahamiyatga ega shahar | ||||
| Federatsiya subyekti | Moskva | ||||
| Ichki boʻlinishi | 12 ta maʼmuriy okrug, ular tarkibida 132 ta tuman mavjud; 132 ta munitsipal tuzilma (131 ta munitsipal okrug va 1 ta shahar okrugi) | ||||
| Mer | Sergey Sobyanin | ||||
| Tarixi va geografiyasi | |||||
| Asos solingan | nomaʼlum; Kreml hududida XI asrdan beri shahar manzilgohi mavjud | ||||
| Ilk bor tilga olingan | 1147-yil | ||||
| Avvalgi nomlari | Kuchkovo suzdallik boyar Kuchka) | ||||
| Rossiya poytaxti -dan | 1478-yil | ||||
| Federal ahamiyatga ega shahar -dan | 1993-yil | ||||
| Maydoni | 2561,5 km² | ||||
| Markazining balandligi | 118—255 m | ||||
| Iqlim turi | moʻtadil kontinental | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+3:00 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholisi | ↗13 274 285 kishi (2025) | ||||
| Zichligi | 5182,23 kishi/km² | ||||
| Aglomeratsiya | Moskva | ||||
| Aglomeratsiya aholisi | ↗19 100 000 kishi (2026) | ||||
| Millatlar | ruslar (91,65 %), ukrainlar (1,42 %), tatarlar (1,38 %), armanlar (0,98 %), ozarbayjonlar (0,53 %), yahudiylar (0,49 %), belaruslar (0,36 %), gruzinlar (0,35 %) va boshqalar (2010-yilgi aholini roʻyxatga olish) | ||||
| Diniy eʼtiqodlar | asosan Moskva patriarxatiga qarashli pravoslavlar, boshqa xristianlar, musulmonlar, yahudiylik eʼtiqodidagilar, buddaviylar va boshqalar | ||||
| Aholining atalishi |
moskvaliklar, moskvalik erkak, moskvalik ayol; moskvaliklar, moskvalik erkak, moskvalik ayol (eskirgan) |
||||
| Rasmiy til | rus tili | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +7 495, 499 | ||||
| Pochta indekslari | 101000—135999 | ||||
| OKATO | 45000000000 | ||||
| OKTMO | 45000000 | ||||
| Davlat geografik nomlar katalogidagi raqami | 0009405 va 0013571 | ||||
| Boshqa maʼlumotlar | |||||
| Mukofotlari |
|
||||
| Shahar kuni | sentabrning birinchi yoki ikkinchi shanbasi | ||||
| Taʼrifiy nomlari |
Oq toshli shahar Yetti tepalikdagi shahar Qirq karra qirq cherkov shahri Oltin gumbazli shahar Birinchi taxt shahri Besh dengiz porti Uchinchi Rim |
||||
|
|
|||||
|
mos.ru (rus.) (ingl.) |
|||||
Moskva (Xalqaro fonetik alifbo: [mɐˈs̪kvä] fayl haqida) — Rossiya poytaxti, federal ahamiyatga ega shahar, maʼmuriy markazi Markaziy federal okrugning va markazi Moskva viloyatining, biroq uning tarkibiga kirmaydi. Megapolis; aholi soni boʻyicha eng yirik Rossiya shahri va uning federatsiya subyekti — 13 274 285 kishi (2025), bu esa Moskvani aholisi soni boʻyicha dunyodagi 18-shaharqiladi. Markazi Moskva shahar aglomeratsiyasining. Eng yirik shahar Yevropadagi maydoni va aholi soniboʻyicha. Maʼlumotlariga koʻra BMT, dunyodagi eng yaxshi shahar hisoblanadi hayot sifati va infratuzilma rivojlanishi boʻyicha.
Arxeologik maʼlumotlar mavjud boʻlganidan dalolat beradi boʻlajak Kreml hududidagi shahar manzilgohining XI asrdan beri. Moskva tarixi kamida 879 yilni qamrab oladi: Moskva yozma manbalarda ilk bor 1147-yilda tilga olingan. Moskva tarixda Buyuk Moskva knyazligi, Rus podsholigi, Rossiya imperiyasining (1728—1732-yillarda), RSFSR va SSSRning. Qahramon shahar. Moskvada joylashgan Rossiya federal davlat hokimiyati organlari (bundan mustasno Konstitutsiyaviy sud), xorijiy davlatlar elchixonalari, shuningdek, Rossiyadagi eng yirik tijorat tashkilotlari va jamoat birlashmalarining aksariyati bosh qarorgohlari.
Rossiyaning gʻarbida, Moskva daryosi boʻyida, Sharqiy Yevropa tekisliginingmarkazida, Oka va Volgadaryolari oraligʻida joylashgan. Federatsiya subyekti sifatida Moskva Moskva va Kaluga viloyatlari bilan chegaradosh. Moskva tarkibiga 6 ta shahar aholi punkti, jumladan, 4 ta shahar va 2 ta shaharcha, shuningdek, koʻplab qishloq aholi punktlarikiradi. Moskva atrofidagi bir qator shaharlar, shaharchalar va qishloq aholi punktlari Moskva tarkibiga kiritilgan va oʻz maqomini yoʻqotgan.
Moskva mashhur sayyohlik markazidir. Moskva Kremli, Qizil maydon, Novodevichiy monastiri va Kolomenskoyedagi Osmonga koʻtarilish cherkovi quyidagi roʻyxatga kiradi: Rossiyadagi YUNESKO Butunjahon merosi obyektlari roʻyxatigakiritilgan. U eng muhim transport tugunidir: shaharga 6 ta aeroport, 10 ta temiryoʻl vokzali, 3 ta daryo porti xizmat koʻrsatadi (daryo transporti orqali Atlantika va Shimoliy Muz okeanihavzalaridagi dengizlarga chiqish mumkin). 1935-yildan Moskvada Moskva metropoliteniishlaydi. Moskva mamlakatning sport markazidir. 1980-yilda bu yerda XXII yozgi Olimpiya oʻyinlariboʻlib oʻtgan, 2018-yilda esa shahar futbol boʻyicha jahon chempionatining.
mezbonlaridan biriga aylangan. Moskva dunyo ilmiy-texnologik klasterlari reytingida 31-oʻrinni egallaydi (Global innovatsiyalar indeksi, 2022-yil), shuningdek, jahon shaharlarining innovatsion jozibadorligi reytingida 6-oʻrinda turadi; reytingni Oliy iqtisodiyot maktabi tuzgan..
Etimologiya

Shahar nomi Moskva daryosinomidan kelib chiqqan. Ushbu suv obyektining nomi (gidronim) kelib chiqishi aniq belgilanmagan. Soʻnggi vaqtlarda mutaxassislar orasida daryo nomining boltiq tillariga oid, slavyancha kelib chiqishi haqidagi farazlar keng tarqalgan. Slavyancha va boltiqcha talqinlarga koʻra, soʻzning dastlabki maʼnosi «suyuq, botqoqli, nam, loyqa» boʻlgan.
Tadqiqotchilarning fikricha, «Moskva» soʻzi dastlab qadimgi rus tilidagi *-ū- bilan turlanuvchi otlar guruhiga mansub boʻlib, ularning bosh kelishik shakli -ы bilan tugagan. Masalan, бры (hozirgi бровь — «qosh»), боукы (hozirgi буква — «harf»), *кры (hozirgi кровь — «qon»), любы (hozirgi любовь — «sevgi»), свекры (hozirgi свекровь — «qaynona»), цьркы (hozirgi церковь — «cherkov») va boshqalar. Demak, toponimning eng qadimgi shakli yozma yodgorliklarda qayd etilmagan *Москы boʻlgan. Juda qadimdayoq ushbu turlanishdagi bosh kelishik shakli tushum kelishigi shakli bilan almashgan. Bu bosqichdan «Москъвь» va «Московь» shakllari saqlanib qolgan, shulardan xorijiy tillardagi quyidagi nomlar paydo boʻlgan: inglizcha Moscow, nemischa Moskau, fransuzcha Moscou.
Slavyan tillari tarqalgan hududda bu oʻzakka ega koʻplab gidronimlar va aholi punktlari nomlari (oykonimlar) maʼlum: Polsha va Germaniyadagi Mozgava (yoki Moskava) daryolari; Moskovitsa (yoki Moskovka) — koʻl va Berezinadaryosining irmogʻi; shuningdek, Moskva daryosi — Tisa daryosining irmogʻi, Raxov tumanida Zakarpatye viloyatida Ukrainada (2016-yilda nomi qayta o‘zgartirilib « Selskiy Potok» deb atalgan); Moskovets soyining nomi; Ukrainadagi ko‘plab Moskovka jarliklari; Maska daryosi Minsk viloyatida Belarusda, shuningdek, Bolgariyadagi Moskovets qishlogʻi va Polshadagi Moskva qishlogʻi (tarixiy manbalarda — Moskiew).
V. N. Toporov Moskva hududi boltiqcha gidronimlar tarqalgan hudud ichida joylashganini taʼkidlagan (Gjelka, Drezna, Istra, Lama, Lob, Nara, Oka, Otra, Protva, Ruza, Ucha, Ximka, Yakot, Yauza va boshqalar). Ilgari oʻtkazilgan tadqiqotlarda -va bilan tugaydigan gidronimlar Moskva daryosidan gʻarbda joylashgani va uning sharqida deyarli uchramasligi eʼtiborga olinmagan. Bunday nomlarning aksariyatida boltiq tillariga asoslangan ishonarli etimologiya mavjud (Vodva, Nadva, Dedva, Bolva, Titva, Drezva va boshqalar). Toporov fikriga koʻra, Moskva va Protva gidronimlari -va bilan tugaydigan Yuqori Dnepr boʻyi boltiqcha nomlari mintaqasining davomi boʻlib, u Boltiqboʻyidagi -uva, -ava va -va bilan tugaydigan gidronimlar mintaqasiga tabiiy ravishda tutashadi (Latviya, Litva, Prussiya). Moskva nomining manbai boltiqcha *Mask-(u)va, *Mask-ava yoki *Mazg-(u)va, *Mazg-ava shakllari boʻlishi mumkin (taqqoslang: latishcha Maskava «Moskva»). Quyidagi oʻzak: *mask-/*mazg- birinchidan, botqoq yoki loy (suyuq, nam, balchiqli, yopishqoq narsa) bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Ikkinchidan, ayni oʻzak egri-bugri daryoni ham ifodalagan boʻlishi mumkin (taqqoslang: litvacha mazgas «tugun», litvacha mazgóti «yuvmoq, chaymoq», latishcha mazgāt «yuvmoq» va hokazo).
Uning fin-ugor tillariga oid kelib chiqishi haqidagi talqinda turli tillarga murojaat qilinadi: komi tilidagi moska — «sigir, gʻunajin», merya tilidagi maska — «ayiq», Boltiqboʻyi fin tillaridagi musta — «qora, toʻq rangli». Hozir bu talqinni qoʻllab-quvvatlovchilar juda oz.
Tilshunos Maks Fasmer fin-ugor tillariga asoslangan etimologiyalarni muvaffaqiyatsiz urinishlar deb atagan, V. P. Neroznak esa ularni yetarlicha asoslanmagan deb hisoblagan. Eʼtirozlar quyidagi dalillarga tayanadi: manbalarda qayd etilgan eng qadimgi oykonim— «Московъ» shakli hisobga olinmagan; «Moskva» gidronimini komi tili orqali izohlash asossiz, chunki komilar hech qachon ushbu daryo oqimiga yaqin hududda yashamagan; mari tilidagi «maska» XIV—XV asrlarda rus tilidagi «мечка» — «urgʻochi ayiq» soʻzidan oʻzlashgan; Boltiqboʻyi fin tillariga oid talqin esa izchil emas, chunki nomning har bir qismi bir-biridan uzoq tillar bilan izohlanadi: «musta» — fin tilidan, «-va» — komi tilidan.
Eskirgan talaffuz shakli — Móskva.
Boshqa qadimiy rus shaharlarida boʻlgani kabi, Moskva nomidan turli qoʻshimchalar yordamida yasalgan shahar aholisi nomlarimavjud. Hozirgi rus tilida odatiy va keng qoʻllanadigan yagona nom — moskvichlar. Bu soʻz aholi nomlarini yasashda hozir faol boʻlmagan modelga mansub. Koʻplikdagi moskvichlar atamasi Moskva tarixining deyarli barcha davrlarida uchraydi va ilk bor XIII asr voqealari bayon etilgan yozma manbada qayd etilgan; moskvich XVIII asrda meʼyoriy shaklga aylangan, moskvichka esa XIX asrda.
Tabiiy-geografik tavsifi
Geografik joylashuvi


Moskva Sharqiy Yevropa tekisliginingmarkazida, Oka va Volga daryolari oraligʻida, Smolensk–Moskva qirlarining (gʻarbda), Moskva–Oka tekisligining (sharqda) va Meshchyora pasttekisligining (janubi-sharqda) tutashgan qismida, shaharga janubi-sharqdan Moskva daryosi vodiysi boʻylab yaqinlashuvchi oʻrmon va oʻrmon-dasht tabiiy zonalari chegarasi yaqinida joylashgan. Shahar Rus plitasihududida boʻlib, u Sharqiy Yevropa platformasitarkibiga kiradi; Moskvaning shimoli va shimoli-sharqida Moskva sineklizasi — Sharqiy Yevropa platformasi markaziy qismining eng yirik botiqligi joylashgan. 2014-yil 1-yanvar holatiga koʻra, shahar hududi 2561,5 km²ni tashkil etgan; bu maydonning qariyb uchdan biri (878,7 km²) — MKAD ichida joylashgan.
Moskva vaqt mintaqasida MSK (Moskva vaqti) boʻlib, farqi amalda qoʻllanadigan vaqtning ga nisbatan UTC +3:00 ni tashkil qiladi. Amaldagi vaqt va geografik uzunlikka koʻra, oʻrtacha quyosh tush payti Moskvada soat 12:30 da boshlanadi.
Eng baland nuqta Teplostan qirlarida joylashgan boʻlib, 255 m balandlikka ega, eng past nuqta esa Besedinskiy koʻpriklariyonida, Moskva daryosi shahar hududidan chiqadigan joyda joylashgan (dengiz sathidan balandligi 114,2 m).
Shahar Moskva daryosining oʻrta oqimida, uning ikki qirgʻogʻida joylashgan. Bundan tashqari shahar hududidan bir necha oʻnlab boshqa daryolar oqib oʻtadi (Moskva daryosining irmoqlari); ulardan eng yiriklari — Sxodnya, Ximka, Presnya, Neglinnaya, Yauza va Nishchenka (chap irmoqlar), shuningdek, Setun, Kotlovka va Gorodnya (oʻng irmoqlar). Moskvada boshqa suv havzalariham koʻp: MKAD chegaralari ichida taxminan 150 ta kichik daryo va soy boʻlib, ularning aksariyati yerosti suv quvurlarida, shuningdek, taxminan 240 ta ochiq suv havzasi (hovuz va koʻllar) mavjud.
Paleontologiya
Moskva hududida jahon ahamiyatiga ega paleontologik yodgorliklar joylashgan kam sonli shaharlardan biridir. Shunday obyektlardan biri — Gorodnya daryosi va uning irmoqlari boʻlib, ularning qirgʻoqlarida toʻrtlamchi va undan qadimgi boʻr davrlariga oid togʻ jinslari yer yuzasiga chiqadi. Konyak yarusi qatlamlarida, Bolshaya Glinka daryosining quyilish joyi yaqinida qazilma qoldiqlar ikki pallali mollyuska Inoceramus kleinii va kovlovchi hayvonlarning naysimon yoʻllari topilgan; ular 2017-yilda alohida iz-tur (ixnotur) Skolithos gorodnensissifatida tavsiflangan. Alb yarusidagi yotqiziqlardan quyidagi iz-avlodlar maʼlum: Diplocraterion, Planolites, Skolithos va ehtimol, Ophiomorpha. Bolshaya Glinka daryosi quyilish joyidagi toʻrtlamchi davr yotqiziqlaridan kremniydan yasalgan paleolit davri mehnat qurollari topilgan.
1878-yilda Mnyovniki, keyinchalik Moskva tarkibiga kirgan qishloq yaqinida paleontolog G. A. Trautshold ning chap suzgichini topgan ixtiozavr, u 2014-yilda kashfiyotchisi sharafiga Undorosaurus trautscholdideb nomlangan. Trautshold namuna topilgan qatlamlar yoshini kimmerijdavriga oid deb belgilagan, ammo keyingi tadqiqotlarga koʻra, ular titon asrida yura davrida hosil boʻlgan..
Moskva hududida alb yoshidagi foraminiferalar va ammonitlar.
ham topilgan. Turli organizmlarning qazilma qoldiqlari Moskvadagi quyidagi muzeylar ekspozitsiyalarida namoyish etiladi: Yu. A. Orlov nomidagi paleontologiya muzeyi va Rossiya Fanlar akademiyasining V. I. Vernadskiy nomidagi Davlat geologiya muzeyi.
Iqlim
Moʻtadil iqlim , fasllar yaqqol ajralib turadi. Rossiyaning iqlimiy rayonlashtirishiga koʻra, Moskva moʻtadil iqlim mintaqasining Atlantika-kontinental Yevropa (oʻrmon) oblastida joylashgan. Qish (oʻrtacha sutkalik harorat 0 °C dan past boʻladigan davr) oʻrtacha 4 oy davom etadi — noyabrning ikkinchi oʻn kunligidan (12-noyabr) martning ikkinchi oʻn kunligigacha (19-mart). Kunduzgi harorat 3-martdan boshlab barqaror musbat qiymatlarga qaytadi. Kalendar qish davomida qisqa (3—5 kunlik) qattiq sovuq davrlari kuzatilishi mumkin (tungi harorat −20 °C gacha, kamdan-kam −25..−30 °C gacha). Shu bilan birga, dekabr va yanvar boshida harorat −5..−10 °C dan 0 °C va undan yuqoriga, baʼzan +5..+9 °C gacha koʻtariladigan iliqlashishlar tez-tez sodir boʻladi. Maʼlumotlarga koʻra VDNX meteorologiya stansiyasi (1991—2020-yillar davomida), yilning eng sovuq oyi yanvar boʻlib, oʻrtacha harorat −6,2 °C. Bahor davomiyligi yildan yilga oʻzgaradi va 1 oydan 3 oygacha boʻlishi mumkin. Baʼzan aprel boshidayoq deyarli yozgi harorat kuzatiladi (2024-yil 1-aprelda havo +21,6 °C gacha, 2-aprelda +23,2 °C gacha isigan), shu bilan birga, may oxiri — iyun boshida sovuq qaytishi ham mumkin. Yoz (kunduzgi harorat +20 °C dan, oʻrtacha sutkalik harorat +15 °C dan yuqori boʻladigan davr) taxminan 3,5 oy — mayning uchinchi oʻn kunligidan (23-may) avgust oxirigacha (31-avgust) davom etadi. Kunduzgi harorat tez-tez 30 °C ga yetadi (bir mavsumda oʻrtacha 6—8 kun, 2010-yilda esa uzluksiz 1,5 oy). Soʻnggi 30 yil ichida harorat 35 °C ga 18 marta yetgan, shulardan 16 tasi 2010-yilda kuzatilgan. Eng issiq oy iyul (1991—2020-yillardagi oʻrtacha harorati +19,7 °C). Moskvada kuz uzoq davom etadi: sentabr boshida boshlanib, oʻrtacha sutkalik harorat barqaror ravishda 0 °C dan pasayadigan noyabr oʻrtasi — dekabr boshida tugaydi. Meteorologik qish boshlanganidan keyin ham harorat tez-tez musbat qiymatlarga qaytadi va qor qoplami butunlay erib ketadi.
1991—2020-yillardagi kuzatuvlarga koʻra, shaharning oʻrtacha yillik harorati +6,3 °C. Moskvadagi meteorologik kuzatuvlar tarixida eng issiq yil 2025-yil (+8,4 °C) boʻlgan. Bungacha yillik oʻrtacha harorat +8,0 °C boʻlgan 2020 va 2024-yillar eng issiq hisoblangan; oʻrtacha sutkalik maksimal harorat +11,5 °C dan oshgan (meteorologik kuzatuvlar tarixida ilk bor 2020 va 2025-yillarda hatto yanvarning oʻrtacha oylik harorati musbat boʻlib, qor qoplami butunlay erigan). Ilgari eng issiq yil 2019-yil boʻlgan — oʻrtacha harorat +7,8 °C ni tashkil etgan va mart, noyabr hamda dekabrda ham oʻrtacha oylik harorat musbat boʻlgan. Moskvadagi eng sovuq yil 1862-yil (+1,2 °C) hisoblanadi. 1961—1990-yillardagi kuzatuvlarga koʻra, oʻrtacha yillik harorat +5,0 °C ni tashkil qilgan. Oʻrtacha yillik shamol tezligi — 2,3 m/s. Oʻrtacha yillik nisbiy namlik — 77 %, dekabrda 85 % ga yetadi, mayda 64 % gacha tushadi.
130 yillik kuzatuvlar davomida eng yuqori havo harorati 29-iyul 2010-yilda qayd etildi: VDNX meteorologiya stansiyasida +38,2 °C, +39,0 °C esa «Balchug» meteorologiya stansiyasida shahar markazi va Domodedovo aeroportida gʻayritabiiy jazirama (2010-yil) davrida. Eng past harorat 1940-yil 17-yanvarda qayd etilgan va −42,2 °C ni tashkil etgan (meteorologiya stansiyasi MSXA); Moskvaning tayanch VDNX meteorologiya stansiyasida esa mutlaq eng past koʻrsatkich −38,1 °C (1956-yil yanvar).
Moskva va unga tutash hududlarga yiliga 600—800 mm atmosfera yogʻinlaritushadi, ularning katta qismi yozga toʻgʻri keladi. Yogʻin miqdori sezilarli darajada oʻzgarishi mumkin: masalan, 2008-yil iyulda 180 mm, 2010-yil iyulda esa atigi 13 mm yogʻin tushgan. Kunduzgi yorugʻlik davomiyligi 21-dekabrda 7 soat 00 daqiqadan 21-iyunda 17 soat 34 daqiqagacha oʻzgaradi. Quyoshning ufqdan maksimal balandligi 21-dekabrda 11°, 21-iyunda 58°. Ultrabinafsha nurlanish indeksi dekabr—yanvarda 0 (past), iyun—iyulda 6 (yuqori) oraligʻida boʻladi.
Jahon meteorologiya tashkiloti ikki xil iqlim meʼyorini: standart iqlimiy meʼyorni va tayanch meʼyorni hisoblash zarur deb qaror qilgan. Standart iqlimiy meʼyor har oʻn yilda yangilanadi, tayanch meʼyor esa 1961—1990-yillarni qamrab oladi.
| Koʻrsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq maksimal harorat t, °C | 8,6 | 8,3 | 19,7 | 28,9 | 33,2 | 34,8 | 38,2 | 37,3 | 32,3 | 24,0 | 16,2 | 9,6 | 38,2 |
| Oʻrtacha maksimal harorat t, °C | −3,9 | −3 | 3,0 | 11,7 | 19,0 | 22,4 | 24,7 | 22,7 | 16,4 | 8,9 | 1,6 | −2,3 | 10,1 |
| Oʻrtacha harorat, °C | −6,2 | −5,9 | −0,7 | 6,9 | 13,6 | 17,3 | 19,7 | 17,6 | 11,9 | 5,8 | −0,5 | −4,4 | 6,3 |
| Oʻrtacha minimal harorat t, °C | −8,7 | −8,8 | −4,2 | 2,3 | 8,1 | 12,2 | 14,8 | 13,0 | 8,0 | 3,0 | −2,4 | −6,5 | 2,6 |
| Mutlaq minimal harorat t, °C | −42,1 | −38,2 | −32,4 | −21 | −7,5 | −2,3 | 1,3 | −1,2 | −8,5 | −20,3 | −32,8 | −38,8 | −42,1 |
| Yogʻinlar, mm | 53 | 44 | 39 | 37 | 61 | 78 | 84 | 78 | 66 | 70 | 52 | 51 | 713 |
| Quyosh nurlanishi davomiyligi, soat | 37 | 65 | 142 | 213 | 274 | 299 | 323 | 242 | 171 | 89 | 33 | 14 | 1902 |
| Ultrabinafsha indeksi | 0 | 1 | 2 | 3 | 5 | 6 | 6 | 5 | 3 | 1 | 1 | 0 | 3 |
| Manba: Ob-havo va iqlim. Quyosh nurlanishi davomiyligi, oyiga soat hisobida, 2001—2011. Ultrabinafsha indeksi | |||||||||||||
Quyoshli soatlarning oʻrtacha yillik miqdori — 1731 soat (2001—2010-yillar davomida oʻrtacha 1900 soatdan ortiq boʻlgan).
Moskvada tez-tez tumanlar va momaqaldiroqlarkuzatiladi. Vaqti-vaqti bilan shaharda dovul, kuchli jala va hatto quyunlarkabi gʻayritabiiy ob-havo hodisalari roʻy beradi. 1998-yil 20-iyundan 21-iyunga oʻtar kechasi Moskvaga eng vayronkor dovullardan biri yopirilgan.
| Koʻrsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Oʻrtacha maksimal harorat t, °C | −4,4 | −1,7 | 4,0 | 11,9 | 18,9 | 23,3 | 24,4 | 23,7 | 17,6 | 9,2 | 2,0 | −1,9 | 10,6 |
| Oʻrtacha harorat, °C | −6 | −3,8 | 0,6 | 7,5 | 13,7 | 18,1 | 19,8 | 18,8 | 13,5 | 6,7 | 0,6 | −3,2 | 7,2 |
| Oʻrtacha minimal harorat t, °C | −7,6 | −6 | −2,9 | 3,1 | 8,5 | 13,0 | 15,2 | 13,9 | 9,4 | 4,2 | −0,8 | −4,5 | 3,8 |
| Yogʻinlar, mm | 57 | 47 | 34 | 46 | 69 | 88 | 93 | 57 | 53 | 63 | 53 | 60 | 720 |
| Manba: www.weatheronline.co.uk | |||||||||||||
Oʻsimliklar dunyosi

Yashil hududlar maydoni boʻyicha Moskva dunyoning eng yashil shaharlari — Sidney va Singapur bilan taqqoslanadi. Moskvada 436 ta istirohat bogʻi va koʻkalamzorlashtirilgan hudud bor. Yashil maydonlar shahar hududining 54,5 % ini egallaydi.
Moskvada quyidagi oʻrmon va bogʻ massivlari mavjud: Izmaylovo bogʻi, Timiryazev bogʻi, Filyov bogʻi (oʻrmon-bogʻ), Moskvoretskiy tabiiy-tarixiy bogʻi, Lyublino bogʻi, Butovo oʻrmon-bogʻi, Rossiya Fanlar akademiyasining N. V. Tsitsin nomidagi Bosh botanika bogʻi, Neskuchniy bogʻi, Bitsevo oʻrmoni, muzey-qoʻriqxonalar: Tsaritsino va Kolomenskoye, Kuzminki oʻrmon-bogʻi, Kuskovo oʻrmon-bogʻi va boshqalar.
Shahar hududida Losiniy Ostrovmilliy tabiat bogʻining bir qismi hamda koʻplab xiyobonlar va dam olish zonalari joylashgan.
Hayvonot dunyosi
Moskvaning faunasi xilma-xil. Masalan, Losiniy Ostrovda nafaqat oddiy olmaxonlar, oddiy tipratikanlar va quyonlar, balki ulardan yirikroq yovvoyi hayvonlar ham uchraydi, masalan, yovvoyi choʻchqa, los va xoldor bugʻu. Yirtqichlardan tulki, Yevropa norkasi va oqsichqonham yashaydi. Losiniy Ostrovning Yuqori Yauza qismida yovvoyi oʻrdaklar va qarqaralaruya quradi, noyob qirgʻovullar va kulrang kakliklarham uchraydi. Ivan Grozniy davridan beri Losiniy Ostrov maxsus muhofaza ostida: avval podsho ov qiladigan joy sifatida, 1983-yildan esa milliy tabiat bogʻi sifatida.
Bitsevo oʻrmonida ham koʻplab yovvoyi hayvonlar yashaydi: tipratikanlar, yerqazarlar va koʻrshapalaklar, Moskvada kam uchraydigan oq va rusak quyonlar, dala sichqonlari, latchalar, olmaxonlar. Moskva viloyatidan los va yovvoyi choʻchqalar ham kirib keladi. Oʻrdaklar joʻja ochadi, torgʻayqovoq (korostel).

» milliy bogʻi. Moskvada yongʻoqzor soniyasikabi noyob hayvon yashaydi. Moskvada uning inlari Bitsevo oʻrmonida, Losinoostrovskiy oʻrmon-bogʻida, Izmaylovo oʻrmonidatopilgan. Shuningdek, oʻrmon sassiqkoʻzani ham noyob; u daryo vodiylarida, oʻrmon, oʻtloq va butazorlar almashinib turadigan qirgʻoqlarda yashaydi. Doimiy yashash joylari shaharning bir necha hududida: Chyorniy koʻl yonida, Sxodnya daryosi vodiysida, shuningdek, Krilatskoye va Brateyevo qayirlarida (1985—2000-yillarda) aniqlangan.
Moskvada quyonlarni Izmaylovo oʻrmonida, Kuzminki oʻrmon-bogʻida, Bitsevo oʻrmonida va Serebryaniy Bor hududidauchratish mumkin. Latchalar oʻrmon massivlarida — Losiniy Ostrov, Izmaylovo, Kuzminki, Biryulyovo, Bitsevo, Fili-Kuntsevo oʻrmon-bogʻlarida; daryo vodiylarida: Rudnyovka, Chyornaya, Alyoshinka, Chechyora, Setun, Ramenka, Bratovka, Sxodnya, Klyazma; qayirlarda: Maryino, Brateyevo, Mnyovniki, Sxodnya kosasi, shuningdek, Ximki suv omborining gʻarbiy qirgʻogʻida.
Moskvaning Qizil kitobi mavjud — unda Moskva hududidagi noyob va yoʻqolib borayotgan hayvon turlari sanab oʻtilgan. Unda oddiy tipratikan, oʻrmon koʻrshapalagi (netopir), oqsichqon va latcha, oq quyon va rusak quyon, yongʻoqzor soniyasi hamda oʻrmon sichqonchasi, oddiy olaxurjun.
tilga olingan. Moskvadagi eng yirik yirtqich — oddiy tulki; u Losiniy Ostrov bogʻida, Kuzminki oʻrmon-bogʻida, Bitsevo oʻrmonida va boshqa hududlarda yashaydi.
Qushlardan katta va kichik koʻlbuqa, kulrang oʻrdak, olovrang oʻrdak, oddiy tillakoʻz oʻrdak, botqoq boʻktargisi, qirgʻiy, sapsan lochini va miqqiy, churrak va qashqaldoq, qizilishton, bekas va valshnep, chaykalardan kichik, koʻl, kulrang, yirik gʻurrak va oddiy musicha, quloqdor va botqoq boyqushlari, uy boyqushchasi, kabutar, chumchuq va qargʻalaruchraydi. Shuningdek, oddiy tentakqush va baliqchi qush, kulrang va yashil qizilishtonlar hamda qirgʻoq qaldirgʻochi.
yashaydi.

Moskva neftni qayta ishlash zavodi. Shaharda gʻarbiy va shimoli-gʻarbiy shamollarning ustunligi ekologik vaziyatga taʼsir qiladi. Suv resurslari sifati shaharning shimoli-gʻarbida, Moskva daryosining yuqori oqimi tomon yaxshiroq. Shaharning ekotizimini yaxshilashda xiyobonlar, bogʻlar va hovlilardagi daraxtlarni asrash hamda koʻpaytirish muhim. Soʻnggi yillarda ular zichlashtirib qurilish olib borish.
oqibatida zarar koʻrgan. Ekologik monitoring Moskvada 39 ta avtomatik statsionar stansiya tomonidan olib boriladi; ular havodagi 22 turdagi ifloslantiruvchi modda miqdorini va umumiy ifloslanish darajasini nazorat qiladi.
Atmosfera havosining yuqori darajada ifloslanishi yirik avtomobil yoʻllari va sanoat zonalari yaqinida, ayniqsa shahar markazi, sharqiy va janubi-sharqiy hududlarda kuzatiladi. Eng yuqori havo ifloslanishi Kapotnya, Kosino-Uxtomskiy va Maryino — chunki shaharning shu qismida joylashgan Moskva neftni qayta ishlash zavodi, Lyuberets va Kuryanovo aeratsiya stansiyalari bunga taʼsir qiladi.
Moskva havosini ifloslantirish manbalari orasida birinchi oʻrinda avtomobillarning chiqindi gazlari turadi. Havoni issiqlik elektr stansiyalari, fabrikalar, zavodlar va qizigan asfaltdan ajraladigan bugʻlar ham ifloslantiradi.
Konsalting kompaniyasi Mercermaʼlumotlariga koʻra, Moskva Yevropaning eng ifloslangan poytaxtlaridan biri hisoblanadi (masalan, 2007-yilgi reytingda dunyo poytaxtlari orasida ifloslanish darajasi boʻyicha 14-oʻrinda turgan).
Tarix
Ilk manzilgohlar

Moskvaning aniq yoshi maʼlum emas. Shahar hududidagi eng qadimgi manzilgohlar neolit, taxminan miloddan avvalgi 8 ming yil oldin paydo boʻlgan. Tsaritsino bogʻida oʻrta bronza davriga mansub Fatyanovo madaniyatimanzilgohi topilgan; bronza davri manzilgohlari Borovitskiy tepaligiatrofida ham ma’lum. Milodiy 1-ming yillik oxiridan hozirgi Moskva hududiga slavyanlar: vyatichlar va krivichlarkelib joylasha boshlagan. Moskvaning dastlabki aholisining asosiy qismini vyatichlar tashkil etgan. Kreml hududida oʻtkazilgan arxeologik qazishmalar XI asrdayoq u yerda qalʼali manzilgohboʻlganini, uning tuproq val va xandaq bilan himoyalanib, posad (hunarmandlar va savdogarlar manzilgohi)bilan oʻralganini koʻrsatadi. Hozirgi Uspenskiy soboridan shimoldagi yogʻoch koʻcha qoplamasi dendroxronologik usul bilan 1080—1090-yillarga oid deb aniqlangan.

Yozma yilnomadagi ilk eslatma Ipatyev yilnomasidauchraydi; u XV va XVI asrlardagi nusxalar orqali maʼlum. Yilnomada 1147-yil 4-aprel, juma kuni Rostov–Suzdal knyazi Yuriy Dolgorukiy Moskov deb atalgan shaharchada Novgorod-Severskiy knyazi Svyatoslav Olgovichboshchiligidagi doʻstlari va ittifoqchilarini qabul qilgani yozilgan. 1156-yilda, Tver yilnomasigakoʻra (XVII asr nusxalarida saqlangan), Moskva va Neglinnaya daryolari qoʻshilish joyida, Yauza daryosidanyuqorida, Borovitskiy tepaligining janubi-gʻarbiy uchida Yuriy Dolgorukiy ilk yogʻoch-tuproq qalʼani qurgan. Mustahkamlangan hududning umumiy maydoni 3—4 baravar ortgan. Qalʼa devorlarining perimetri taxminan 510 m boʻlgan. Himoya inshooti pastki qismida yogʻoch qatorlardan, yuqorisida esa ilgak (kryuk) texnologiyasi bilan qurilgan tuzilmadan foydalangan; uning oʻxshashlari Zmiyov vallari ning Kiyev hududidagi yuqori qismidagi «oʻtkazma» konstruksiyalarida uchraydi. Valning ilgak uslubidagi yogʻoch elementlari radiouglerod va arxeologik usullar bilan XII asrning birinchi yarmiga oid deb belgilangan.
Dastlab Moskvaning Kuchkovo degan ikkinchi nomi ham boʻlgan (suzdallik boyar Kuchkaning mulklari nomidan). Novgorodning qayin poʻstlogʻiga yozilgan yorligʻida XII asrning ikkinchi yarmida Moskva Kuchkov deb ham tilga olingan. Keyinchalik 1174–1176-yillardagi o‘zaro knyazlik urushidavrida, 1176-yil kuzida Ryazan knyazi Gleb Rostislavichhujumi paytida Moskva va atrof qishloqlar yoqib yuborilgan, ammo shahar tez orada qayta tiklangan.
Moskva hududidagi eng qadimgi kirillcha yozuv XII asr oxiri — XIII asr birinchi uchdan bir qismidagi madaniy qatlamdan, metall yukchalarni quyish uchun moʻljallangan tosh qolipda topilgan; qolip Kremlning 14-korpusi ostidan chiqqan.
1237—1238-yillarda, moʻgʻul-tatarlarning Rusga yurishidavrida Moskva talon-toroj qilinib, yoqib yuborilgan, lekin tez orada qayta tiklangan.
Moskva — knyazlik poytaxti


Moskva knyazligi Buyuk Vladimir knyazligi tarkibidan 1263-yilda Buyuk Vladimir knyazi Aleksandr Nevskiy ning vasiyatiga koʻra uning kenja oʻgʻli Daniil Aleksandrovich. Dastlab Moskva knyazligi 1263-yilda tashkil topgach, faqat Moskva daryosiningoʻrta oqimidagi yerlarni oʻz ichiga olgan. Poytaxti Moskva knyazlikning yagona shahri boʻlgan.
Shaharning savdo yoʻllari kesishgan joyda joylashuvi uning oʻsishi va yuksalishiga yordam bergan. XIV asr boshida Moskva mulklari kengayib, unga Kolomna va Mojaysk knyazliklari qoʻshib olingan.

XIV asrda Moskvaning butun Rusning yangi markazi sifatidagi mavqeyi yanada kuchaygan. Yuriy Danilovich davridan boshlab Moskva knyazlari Buyuk Vladimir knyaziunvonini olib yurgan; bu unvon Shimoli-Sharqiy Rus va Novgorodda eng oliy hisoblangan.
Knyaz Ivan I Danilovich Kalita davrida Moskvada keng koʻlamli qurilish boshlangan, dastlabki tosh binolar paydo boʻlgan (bungacha shahar butunlay yogʻochdan iborat edi). XIV — XV asr boshlarida Moskva yirik savdo va hunarmandchilik shahri boʻlgan; uning tarkibiga Kreml, Kitay-gorod, shuningdek, Zamoskvorechye, Zaneglimenye va Zayauzyedagi slobodalar kirgan.
Rusning diniy markazi
1325-yilda Pyotr Ratenskiy, , Kiyev mitropoliti, mitropolitlik qarorgohini Vladimirdan (u yerda 1299-yildan joylashgan edi) Moskvaga koʻchirgan. Vafotidan keyin mitropolit Pyotr avliyo va moʻjizakor deb eʼtirof etilgan. Avliyoning qabri yonida Moskvaning oliy ruhoniylari tayinlanib, saylangan; Moskvadagi alohida eʼzozlanadigan homiy sifatida davlat shartnomalari tuzilayotganda avliyo guvohlikka chaqirilgan. Moskva Rusning diniy poytaxtiga aylanishi yerlarning diniy markaz atrofida birlashishiga, keyinchalik davlatning amaldagi poytaxti Vladimirdan Moskvaga koʻchishiga yordam bergan. 1448-yilda Rus cherkovi amalda avtokefal (mustaqil)boʻlib qolgan, 1589-yilda esa quyidagiga asos solingan: Moskva patriarxligi.
Rus podsholigi
Yagona Rus davlatining poytaxti
XV asr oxirida knyaz Ivan III Vasilyevich davrida Moskva Rus davlatiningpoytaxtiga aylangan. Yangi maqom shaharning oʻsishiga, mamlakatning iqtisodiy va madaniy markaziga aylanishiga yordam bergan. Sanoat va hunarmandchilik rivojlangan: qurol, gazlama, charm, kulolchilik, zargarlik buyumlari ishlab chiqarish, qurilish sohasi. Shaharda Toʻpsozlik va Matbaa hovlilari paydo boʻlgan. Moskva meʼmorchiligikatta yutuqlarga erishgan. Moskva chegaralari sezilarli kengayib, XVI asr oxiriga kelib uning tarkibiga Oq shahar va Tuproq shaharhududlari kirgan. Mudofaa inshootlari tizimi yaratilgan. XIV—XVIII asrlarda Moskvada bir necha marta yirik qoʻzgʻolonlar va yongʻinlar.
roʻy bergan. 1565-yilda podsho Ivan Grozniy Rus davlatini — oprichnina va zemshchinaga ajratgach, shahar ikkinchisining markaziga aylangan.
1571-yilda Qrim xoni Davlat Giray Moskvaga yurish qilgan, natijada shahar yoqib yuborilgan, ammo keyinchalik tiklangan.
Gʻalayonlar davrida
1605-yilda Moskvaga oʻzini podsho deb eʼlon qilgan soxta hukmdor Soxta Dmitriy Iqoʻshinlari kirgan. Uning shahardagi hokimiyati 1606-yilda tugagan: xalq qoʻzgʻoloni davomida u moskvaliklar tomonidan oʻldirilgan. 1606—1610-yillarda saylangan yangi podsho Vasiliy Shuyskiy davrida Moskva ikkinchi soxta hukmdor Soxta Dmitriy IIqoʻshinlari qamalida qolgan; u Tushinoda qarorgoh qurgan. Bu davrda Moskvaning davlatning qolgan qismi bilan aloqasi qiyinlashgan. Qamal Novgorod tomondan kelgan qo‘shinlar yordamida tugatilgan Novgorod, 1610-yil martida harbiy qismlar Mixail Skopin-Shuyskiy qoʻshinlari shved yollanma askarlari bilan birga qamalni tugatgan.
1610-yilda Vasiliy Shuyskiy qoʻshinlari Klushino jangidamagʻlub boʻlgach, Moskvani Stanislav Jolkevskiyboshchiligidagi polyak qoʻshinlari egallagan. 1611-yilda shaharni polyaklardan Birinchi zemskiy xalq lashkari, boshchiligida Prokopiy Lyapunov, Ivan Zarutskiy va knyaz Dmitriy Trubetskoyboʻlgan kuchlar tomonidan ozod qilish urinishlari muvaffaqiyatsiz tugagan. 1612-yilda Ikkinchi zemskiy xalq lashkari, boshchiligida zemskiy oqsoqol Kuzma Minin va knyaz Dmitriy Pojarskiyboʻlgan qoʻshinlar Nijniy Novgoroddan yoʻlga chiqib, 22 oktabrda (4-noyabrda), quyidagi jangda Devichye pole jangidapolyak qoʻshinlarini yenggan. Moskva polyaklardan ozod qilinib, 1612-yil oxirida ularning Kremldagi garnizoni taslim boʻlishga va Moskvani tark etishga majbur qilingan.
Romanovlar sulolasi hukmronligining birinchi asrida
1613-yilda Moskvada Mixail Fyodorovichpodsholik taxtiga oʻtqazilgan va shu tariqa 300 yildan ortiq davom etgan Romanovlar sulolasi.
hukmronligi boshlangan. XVII asrda Moskva chegarasiga butunlay Tuproq shaharkirgan, qurilish ishlari yakunlanib, Moskva Kremlihozirgi koʻrinishini olgan. Shaharda Yamskaya, Meshchanskaya va Nemetskaya slobodasipaydo boʻlgan. Podshoning Kolomenskoye.
qarorgohi katta ahamiyat kasb eta boshlagan. 1654-yilda Aptekarlar prikazi huzurida «tabiblik ishini oʻrganuvchilar»ni tayyorlash tashkil etilgan.
XVII asr oʻrtasi va ikkinchi yarmi Moskvada bir qator ijtimoiy-siyosiy qoʻzgʻolonlar bilan ajralib turgan: tuz, mis, 1682-yilgi streltsilar va 1698-yilgi.
- qoʻzgʻolonlari.
- Ivan III davridagi Moskva Kremli. Kitobdan olingan gravyura rejasi: Sigizmund Gerbershteyn ««Moskoviya haqidagi qaydlar». Gerbershteyn 1517 va 1526-yillarda Moskvada boʻlgan; reja 1556-yilga mansub.
- Polyaklarni Kremldanquvib chiqarish. 1612-yil
- Moskvaning gollandcha xaritasi. XVII asr oʻrtalari
- Qizil maydon. XVII asr

Rossiya imperiyasi
Poytaxt maqomini yoʻqotgach

1712-yilda (aniqlashtirilgan maʼlumotga koʻra, 1714-yilda Pyotr Ining shaxsiy farmoni bilan) Rossiya poytaxti maqomi oʻtkazilgan Sankt-Peterburgga. 1728-yilda Pyotr II davrida Moskvaga koʻchirilgan imperator saroyi 1732-yilgacha shu yerda boʻlgan; keyin Anna Ioannovna uni Sankt-Peterburgga qaytargan. Moskva «birinchi taxt» poytaxti maqomini saqlab qolgan va imperatorlarningMoskva Kremlidagi Uspenskiy soborida boʻlib oʻtadigan toj kiyish marosimlari shu yerda oʻtkazilgan. Shuningdek, Moskvada oliy davlat organi maqomiga ega Senat idorasi va Senatning ayrim departamentlari faoliyatini davom ettirgan.
. Bu unvon Moskvada rus podshosi taxti ilk bor oʻrnatilgan shahar sifatidagi tarixiy ustunlikni taʼkidlash uchun ishlatiladi. F. A. Brokgauz va I. A. Yefron lugʻatida Moskva «Rossiyaning birinchi taxt poytaxti» deb ataladi. S. I. Ojegov va N. Yu. Shvedovaning izohli lugʻatida «birinchi taxt» soʻzi eng qadimgi poytaxtni anglatadi. Atama jamoat hayotining barcha sohalarida Moskvaning sinonimi va norasmiy nomi sifatida keng qoʻllanadi.
1755-yilda Mixail Lomonosov va Ivan Shuvalov tomonidan imperatrisa Yelizavetaning farmoniga binoan asos solingan Moskva universiteti.
Aynan 1812-yilgi Vatan urushi davrida davrida Moskva Napoleon qoʻshinlari tomonidan egallangan va yongʻindanjiddiy zarar koʻrgan. Turli hisob-kitoblarga koʻra, Moskva yongʻinida binolarning 80 % igacha qismi yonib ketgan. Moskvani tiklash jarayoni oʻttiz yildan ortiq davom etgan; Najotkor Masih ibodatxonasiqurilgan. XIX asr oxiriga kelib Moskvada tramvay.
1851-yilda temiryoʻl qatnovi Moskva va Sankt-Peterburg oʻrtasida ochilgan.
1896-yilda imperator Nikolay IIning toj kiyishiga bagʻishlangan tadbirlar davomida Xodinka maydonida — koʻplab insonlar halok boʻlgan yirik tiqilinchroʻy bergan; u «Xodinka fojiasi» nomini olgan.
1905-yil dekabrda Moskvada inqilobiy tartibsizliklar va koʻchalarda barrikadali janglar boʻlib oʻtgan.



1917-yil voqealari va Fuqarolar urushi
1917-yil avgust oʻrtalarida Moskvada Butunrossiya davlat kengashioʻtkazilgan; uni Muvaqqat hukumat.
25 chaqirgan. Oktabr (7 — noyabr) 1917 oylarida, bir vaqtda Petrograddagi Qishki saroyga hujumboshlanishi bilan Moskvada bolsheviklarning qurolli qoʻzgʻolonikoʻtarilgan. Petrograddagidan farqli ravishda Moskvada unga qattiq qarshilik koʻrsatilgan. Qoʻzgʻolon muxoliflari orasida harbiy bilim yurtlarining kursantlari ustunlik qilgan; ular jamoat xavfsizligi qoʻmitasiga birlashib, hujumchilarga qarshi turish uchun Kremlni egallagan. Qarama-qarshilik kursantlar va qizil gvardiyachilaroʻrtasidagi qonli janglarga aylangan; ular shaharda 25-oktabrdan 2 (15) noyabrgacha 1917 davom etgan va artilleriya oʻqlari Moskvaning tarixiy markazi hamda Kremlga zarar yetkazgan.
1918-yilda bolsheviklar hukumati Petrograddan Moskvaga koʻchgan va Moskva RSFSRning.
poytaxtiga aylangan. 1919-yilning ikkinchi yarmi boshida Moskvadagi bolsheviklarga qarshi tashkilotlar, Milliy markazboshchiligida, sovet hokimiyatiniagʻdarish maqsadida shaharda qoʻzgʻolon uyushtirishga uringan, ammo muvaffaqiyatsizlikka uchragan. Moskva yerosti aksilsovet tashkilotlarining koʻplab aʼzolari Butunrossiya favqulodda komissiyasi (VChK) tomonidan Qizil terrortadbirlari doirasida otib tashlangan. Moskvaga yurish doirasida Janubiy Rossiya qurolli kuchlari (VSYuR) 1919-yil oktabrda Moskvadan 280 km masofagacha yaqinlashgan (Mtsensk). Bolsheviklar yashirin faoliyatga oʻtishga tayyorlanib, Vologdaga evakuatsiyani boshlagan, ammo ularning zarbdor guruhi Oryol yaqinida oqlar kuchlariga muvaffaqiyatli qarshi hujum qilgan.
- Qizil maydon. Rassom F. Alekseyev. 1808-yil
- Moskva yongʻini. 1812-yil
- — Arbat koʻchasi. 1890-yillar
- Moskvaning umumiy manzarasi. 1900-yillar
Sovet davri

Bolsheviklar 1920-yilda Fuqarolar urushida gʻalaba qozongach, shahar rivojlanishining yangi sovet davri boshlangan. Sovet davrida Moskva yana davlat markaziga aylangan, uning xalqaro siyosiy ahamiyati oshgan. Shahar jadal surʼatlarda qurilgan, sobiq chekka hududlar unga qoʻshib olingan. Shu bilan birga, shahar markazidagi tarixiy binolarning bir qismi buzib tashlangan; bir qator ibodatxona va monastirlar, jumladan, Najotkor Masih ibodatxonasi, Strastnoy monastirivayron qilingan. 1922-yilda Moskva SSSRningpoytaxtiga aylangan. Shaharda transport infratuzilmasi tez rivojlana boshlagan. 1924-yilda avtobus qatnovi yoʻlga qoʻyilgan, 1933-yilda birinchi trolleybus yoʻnalishi ochilgan, 1935-yilda esa yoʻlovchilar uchun metropolitenningbirinchi liniyasi ishga tushirilgan. Moskva kanali foydalanishga topshirilib, Moskva daryosidagi suv sathi koʻtarilgach, daryo yaqinidagi shahar hududining bir qismi suv ostida qolgan. Jumladan, sobiq Dorogomilovo va unga tutash Yahudiy qabristonlarining ayrim qismlari suv ostida qolgan.
Butunrossiya Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi Prezidiumining VTSIK 1929-yil 14-yanvardagi «RSFSR hududida oʻlka va viloyat ahamiyatidagi maʼmuriy-hududiy birlashmalarni tashkil etish toʻgʻrisida»gi qarori bilan 1929-yil 1-oktabrdan Markaziy sanoat viloyati tashkil etilgan, markazi Moskva boʻlgan.
1931-yilda ikki yirik shahar RSFSRning — Moskva (16-iyun) va Leningrad (3-dekabr) — RSFSR respublika tasarrufidagi shaharlar sifatida alohida maʼmuriy birliklarga ajratilgan.
— sanoatlashtirish yillarida Moskvada oliy va oʻrta texnik taʼlim muassasalari tarmogʻi tez surʼatlarda rivojlangan.
1930-yillarda Moskvada texnik yoʻnalishdagi ilmiy-tadqiqot va loyiha institutlarining butun boshli tarmogʻi yaratilgan. Ularning aksariyati SSSR Fanlar akademiyasitizimiga kirgan. Bu davrda shaharda ommaviy axborot vositalari ham rivojlangan, koʻplab gazetalar nashr etilgan, 1939-yildan muntazam televizion eshittirishlar.
yoʻlga qoʻyilgan. Bu davrda Moskvani qayta qurish bosh rejasiamalga oshirilgan; unda butun shahar va xoʻjalik tizimini tubdan qayta qurish koʻzda tutilgan. Buzilgan Najotkor Masih ibodatxonasi oʻrnida dunyodagi eng ulkan bino — Sovetlar saroyiqurilishi boshlangan, ammo urush tufayli bu rejalar amalga oshmagan.
Aholi soni juda tez oʻsgan: 1917-yilda 1 854 400 kishi boʻlsa, 1939-yilda 4 215 532 kishiga yetgan.
— Ulugʻ Vatan urushi yillarida shaharda Davlat mudofaa qoʻmitasi (GKO) va Ishchi-dehqon Qizil armiyasining (RKKA)Bosh shtabi joylashgan; shu yerda xalq koʻngillilar lashkari (160 mingdan ortiq kishi) tuzilgan.
1941/42-yillar qishida mashhur Moskva jangiboʻlib oʻtgan. Unda sovet qoʻshinlari vermaxt ustidan Ikkinchi jahon urushiboshlanganidan beri birinchi yirik gʻalabaga erishgan. 1941-yil oktabrda nemis qoʻshinlari Moskvaga juda yaqinlashgan; koʻplab sanoat korxonalari evakuatsiya qilingan, davlat muassasalarini Kuybishevgakoʻchirish boshlangan. 1941-yil 20-oktabrda Moskvada qamal holatieʼlon qilingan. Shunga qaramay, 7-noyabr kuni Qizil maydonda — harbiy paradoʻtkazilgan; unda qatnashgan qoʻshinlar toʻgʻridan-toʻgʻri frontga joʻnagan. 1941-yil dekabrda nemislarning «Markaz» armiyalar guruhi Moskva yaqinida toʻxtatilgan; sovet qoʻshinlarining muvaffaqiyatli qarshi hujumi natijasida nemislar poytaxtdan uzoqlashtirilgan. 1945-yil 24-iyunda Qizil maydonda Gʻalaba paradi.
oʻtkazilgan. 1952—1957-yillarda «Stalin osmonoʻpar binolari» deb nom olgan, sovet davri Moskvasining ramzlaridan biriga aylangan baland binolar qurilgan.
1960-yilda Moskvaning yangi chegarasi MKADboʻylab belgilangan; shahar faqat 1984-yildan boshlab bu chegaradan tashqariga kengaya boshlagan.
1960-yillar oxiri — 1970-yillar boshida shahar markazi yana katta oʻzgarishlarga uchragan. Mavjud koʻchalarni kengaytirish, yangi magistrallar va namunaviy koʻp qavatli panelli uylarni qurish uchun ayrim Moskva meʼmoriy yodgorliklari.
buzilgan. 1957 va 1985-yillarda Moskvada mos ravishda VI va XII — Butunjahon yoshlar va talabalar festivallarioʻtkazilgan. 1980-yilda Moskva XXII yozgi Olimpiya oʻyinlariga.
- mezbonlik qilgan. Vayron qilingan Kichik Nikolay saroyi. 1917-yil
- Moskva mudofaasi. 1941-yil
- Qurilishi MDU bosh binosining, 1951-yil
- 30 yilligi nishonlanishi Gʻalaba kunining — Qizil maydonda
Hozirgi davr

1991-yil 19—22-avgustda shaharda Avgust putchiboʻlib oʻtgan; uni Favqulodda holat davlat qoʻmitasi (GKChP)uyushtirgan. 1993-yilga kelib konstitutsiyaviy-davlat inqirozi, prezident va parlament oʻrtasidagi qarama-qarshilik natijasida paydo boʻlgan inqiroz oʻzining eng yuqori choʻqqisigayetgan. 1993-yil 3—4-oktabrda «Ostankino» telemarkazini egallashga urinish va Oliy Kengash binosini («Oq uy») oʻqqa tutish yuz bergan. Shundan keyin shaharda katta oʻzgarishlar amalga oshirilgan. 1995-yilda poytaxtning yangi rasmiy ramzlari — gerb, bayroq va shahar madhiyasi tasdiqlangan. Ibodatxonalarni tiklash, bolsheviklar portlatib yuborgan Najotkor Masih ibodatxonasining.
toʻliq nusxasini qurish boshlangan. 1977-yilda shahar ilk bor — terrorizmtahdidiga duch kelgan. 2011-yilgacha Moskvada 18 ta terrorchilik harakati sodir boʻlgan.
2000-yillar boshi yirik meʼmoriy oʻzgarishlar bilan kechgan. Shahar jiddiy qayta qurilgan: koʻp qavatli ofis binolari, zamonaviy transport infratuzilmasi va qimmatbaho turar joylar qurilgan, yangi ishbilarmonlik markazi — «Moskva-Siti» tumani paydo boʻlgan. Shu bilan birga, bu «qurilish bumi» shaharning tarixiy qiyofasi buzilishiga, meʼmoriy yodgorliklar va shakllangan shahar muhitining yoʻqolishiga olib kelayotgani qayd etiladi. Yetarlicha rivojlanmagan transport infratuzilmasi jiddiy muammo boʻlib, avtomobil tirbandliklari va jamoat transportining haddan tashqari gavjumligiga sabab boʻlmoqda. Moskva meri fikricha, jamoat transporti uchun alohida yoʻlaklar ajratish, yangi avtomobil estakadalari va yoʻl ayirgichlarini qurish, harakatni nazorat qilishni kuchaytirish (qoidabuzarliklarni avtomatik qayd etuvchi kameralar, evakuatorlar), avtoturargohlar tashkil etish kabi choralar S. S. Sobyanin, 2016-yilda harakat tezligi 5 yil avvalgi davrga nisbatan 12 % ga oshishiga olib keldi.
2010-yilgacha Moskva tarixiy aholi punkti maqomiga ega boʻlgan, biroq Rossiya Federatsiyasi Madaniyat vazirligining 2010-yil 29-iyuldagi 418/339-sonli buyrugʻi bilan shahar bu maqomdan mahrum etilgan.
1990-yillardan boshlab Moskva va Moskva viloyatini birlashtirish loyihasi faol muhokama qilingan. 2011-yil yozida yanada aniqroq Moskva hududini kengaytirish loyihasi paydo boʻlgan: u janubi-gʻarbdagi hududlarni qoʻshib olish orqali shaharni markazsizlashtirishni nazarda tutgan. Bu «Yangi Moskva» yoki «Katta Moskva» deb atalgan loyiha 2012-yil yozida amalga oshirilgan.
2018-yilda Moskva boshqa 11 shahar qatori futbol boʻyicha jahon chempionatigamezbonlik qilgan. Bu tadbir uchun shaharda bir qancha muhim sport va infratuzilma obyektlari qurilgan.
2022-yil fevralda «Shaharlar farovonligi indeksi» tashkiloti reytingining dastlabki maʼlumotlariga koʻra, Moskva «infratuzilma rivoji» va «hayot sifati» mezonlari boʻyicha birinchi oʻrinni egallagan.
Ekspertlar bahosiga koʻra, hayot sifati va infratuzilma rivoji boʻyicha dunyodagi eng yaxshi megapolis — BMT , 2022-yil.
- kesishmasi. 2022-yilgi pochta bloki, Moskvaning 875 yilligi

Mukofotlar
- — Qahramon shahar unvoni 1965-yil 8-mayda berilgan va «Oltin yulduz» medali hamda Lenin ordeni — bilan taqdirlangan. Bu mukofot Vatan oldidagi buyuk xizmatlari, Moskva mehnatkashlarining nemis-fashist bosqinchilariga qarshi kurashda koʻrsatgan ommaviy qahramonligi, jasorati va matonati, shuningdek, sovet xalqining 1941—1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushidagi gʻalabasining 20 yilligi munosabati bilan berilgan.
- Lenin ordeni (1947-yil 6-sentabr) — Moskva mehnatkashlarining Vatan oldidagi ulkan xizmatlari, nemis bosqinchilariga qarshi kurashdagi jasorati va qahramonligi, sanoat va madaniyatni rivojlantirish hamda shaharni qayta qurish bosh rejasini amalga oshirishdagi yutuqlari, shuningdek, Moskvaning 800 yilligi munosabati bilan..
- Oktabr inqilobi ordeni (1967-yil 4-noyabr) — Buyuk Oktabr sotsialistik inqilobining 50 yilligi munosabati bilan..
Hokimiyat organlari
Moskva hokimiyati

— Rossiya Federatsiyasi Konstitutsiyasigakoʻra, Moskva mustaqil federatsiya subyekti, yaʼni federal ahamiyatga ega shahar.
hisoblanadi. Moskvada ijro hokimiyatini Moskva hukumati , merboshchiligida, qonun chiqaruvchi hokimiyatni esa Moskva shahar dumasiamalga oshiradi. Duma 45 nafar deputatdaniborat. 2006—2012-yillarda Moskva shahri ustaviga, mer prezidentning farmoni bilan tayinlangan. To‘g‘ridan-to‘g‘ri saylovlar esa 2003-yildagi ovoz berishdan keyin ilk bor keyingi ilk toʻgʻridan-toʻgʻri saylov 2015-yilda amaldagi mer vakolati tugagach boʻlishi kerak edi, ammo u oʻz xohishi bilan isteʼfoga chiqqani sababli 2013-yil sentabridayoq oʻtkazilgan..
Mahalliy boshqaruv hududiy prinsip asosida Moskva tumanlarini maʼmuriy okruglarga birlashtiruvchi oʻn bitta prefektura va 125 ta tuman boshqarmasi orqali amalga oshiriladi. «Moskva shahrida mahalliy oʻzini oʻzi boshqarishni tashkil etish toʻgʻrisida»gi qonunga muvofiq, 2003-yil boshidan munitsipalitetlar mahalliy oʻzini oʻzi boshqaruvning ijro organlari, munitsipal yigʻinlar esa vakillik organlari hisoblanadi; ularning aʼzolari shahar ichidagi munitsipal tuzilma ustaviga muvofiq saylanadi.
Moskvaning qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat organlari hamda mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish organlari faoliyatining asosiy prinsiplari Moskva shahri ustavi va shaharning boshqa normativ hujjatlari bilan belgilanadi.
Federal hokimiyat organlari

— RF Konstitutsiyasi bilan poytaxt vazifasi yuklatilgan Moskva shahrida mamlakatning federal qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyati organlari joylashgan, bundan Rossiya Federatsiyasi Konstitutsiyaviy sudimustasno; u 2008-yildan buyon Sankt-Peterburgda.
joylashgan. Oliy ijro hokimiyati organi — Rossiya Federatsiyasi hukumati — RF hukumati uyida , Krasnopresnenskaya sohilida , Moskva markazida joylashgan. Davlat dumasi — Oxotniy Ryad. koʻchasida majlis oʻtkazadi. Federatsiya Kengashi — Bolshaya Dmitrovka. koʻchasidagi binoda joylashgan. Rossiya Federatsiyasi Oliy sudi ham Moskvada joylashgan.

. Bundan tashqari, Moskva Kremli Rossiya Federatsiyasi Prezidentining rasmiy qarorgohi hisoblanadi. Prezidentning Kremldagi ishchi qarorgohi Senat saroyi.
binosida joylashgan. Maʼmuriy-hududiy boʻlinishi

- 1. Markaziy
- 2. Shimoliy
- 3. Shimoli-sharqiy
- 4. Sharqiy
- 5. Janubi-sharqiy
- 6. Janubiy
- 7. Janubi-gʻarbiy
- 8. Gʻarbiy
- 9. Shimoli-gʻarbiy
- 10. Zelenograd
- 11. Novomoskovskiy
- 12. Troitskiy

Moskvaning hududiy birliklari shahar huquqiy hujjatlarida nomlari va chegaralari belgilangan tumanlar hamda maʼmuriy okruglardir.
| Maʼmuriy okruglar | 12 |
|---|---|
| Tumanlar | 132 |
- Maʼmuriy okrug — Moskvaning tegishli hududini maʼmuriy boshqarish maqsadida tashkil etiladigan hududiy birligi boʻlib, bir necha tuman yoki aholi punktini oʻz ichiga oladi. Maʼmuriy okrug chegaralari tumanlar va aholi punktlari chegaralarini kesib oʻta olmaydi.
- Tuman — tegishli hududning tarixiy, geografik, shaharsozlik xususiyatlari, aholi soni, ijtimoiy-iqtisodiy koʻrsatkichlari, transport kommunikatsiyalari va muhandislik infratuzilmasi mavjudligi hamda boshqa jihatlarni hisobga olgan holda tashkil etiladi.
2012-yil 1-iyuldan 2024-yil 8-maygacha Moskvaga hududni kengaytirish loyihasiasosida qoʻshilgan hududlarda «poseleniye» (aholi punkti) deb ataluvchi hududiy birlik.
Tumanlarni tashkil etish, qayta tuzish va tugatish, ularga nom berish, chegaralarini belgilash va oʻzgartirish Moskva merining taqdimnomasiga koʻra Moskva shahar dumasi tomonidan, maʼmuriy okruglar boʻyicha esa Moskva meri tomonidan amalga oshiriladi.
2012-yil 1-iyulgacha Moskvada 125 ta tuman va 10 ta ma’muriy okrug bo‘lgan. 2012-yil 1-iyulda Moskva hududi kengaytirilgach, 2 ta yangi ma’muriy okrug (Novomoskovskiy va Troitskiytashkil etilgan; ular tarkibiga kirgan 21 ta aholi punkti 2024-yilda 8 ta tumanga aylantirilgan.
Moskva 12 ta maʼmuriy okrugga boʻlingan: Markaziy, Shimoliy, Shimoli-sharqiy, Sharqiy, Janubi-sharqiy, Janubiy, Janubi-gʻarbiy, Gʻarbiy, Shimoli-gʻarbiy, Zelenograd, Novomoskovskiy, Troitskiy. Soʻnggi uchala okrug toʻliq MKADdan tashqarida joylashgan.
Zelenograd maʼmuriy okrugi eksklavhisoblanadi: u har tomondan Moskva viloyatihududi bilan oʻralgan; janubi-sharqda Ximkishahar okrugi, boshqa tomondan esa Solnechnogorsk tumani bilan chegaradosh.
Oʻz navbatida, Moskva okruglari tumanlargaboʻlinadi, jami 132 ta tuman bor. Moskvaning ayrim tumanlari eksklavdir. Okruglarni okrug prefekturalari, tumanlarni tuman boshqarmalari boshqaradi.
2024-yil 8-maygacha Novomoskovskiy va Troitskiy okruglari Moskvaning poseleniye deb ataladigan hududiy birliklaridan iborat boʻlgan. Ularning chegaralari doirasida shahar ichidagi munitsipal tuzilmalar — poseleniye (aholi punkti) va shahar okrugitashkil etilgan edi. Keyinchalik shaharning boshqa qismlaridagi kabi tumanlar tashkil etilgan. Novomoskovskiy va Troitskiy okruglari tumanlari yagona prefektura tomonidan boshqariladi.
Rasmiy ramzlar

Gerb, bayroq va Moskva madhiyasi — shaharning rasman tasdiqlangan ramzlari.
Moskva gerbi va bayrogʻida toʻq qizil geraldik qalqon hamda toʻgʻri toʻrtburchak mato fonida otliq — avliyo Georgiy Gʻolibqora ajdahoni yengayotgan holda tasvirlangan. Moskva shahri madhiyasi Isaak Osipovich Dunayevskiy musiqasi, Mark Samoylovich Lisyanskiy va Sergey Ivanovich Agranyan sheʼriga asoslangan «Mening Moskvam» qoʻshigʻidan yaratilgan musiqiy-sheʼriy asardir.
Aholi
Aholi soni
Asosiy
Moskva aholisi soni 13 274 285 kishi (2025). Maʼlumotlariga koʻra Rosstat, Rossiya aholisining 8,6 % i Moskvada yashaydi.
«Roʻyxatga olish daftari» («1638-yilgi Moskva shahrining aholini roʻyxatga olish kitobi»)ga koʻra, 1638-yilda Moskvada taxminan 200 ming kishi yashagan. XVIII asr boshida shahar aholisi biroz kamaygan va «reviziya qaydnomalari»ga koʻra, 1710-yilda taxminan 160 ming, 1725-yilda 140—150 ming, 1740-yilda 138,4 ming, 1776-yilda 161 ming kishi boʻlgan. 1812-yil urushidan oldin Moskvada 270 ming, urush tugagandan keyin 215 ming kishi yashagan. XIX asr oʻrtalarida migratsiya hisobiga shahar aholisi koʻpaygan: 1840-yilda 349,1 ming, 1856-yilda 368,8 ming, 1868-yilda 416,4 ming kishi.
| Yil | Hududi, km² | Aholisi, ming kishi | Zichligi (1 km² ga kishi)) |
|---|---|---|---|
| 1871 | 79,0 | 602,0 | 7623 |
| 1882 | 79,0 | 753,5 | 9541 |
| 1897 | 107,4 | 1038,6 | 9670 |
| 1902 | 107,4 | 1092,4 | 9832 |
| 1912 | 176,6 | 1617,7 | 9160 |
| 1917 | 233,9 | 1854,4 | 7928 |
| 1920 | 233,9 | 1027,3 | 4393 |
| 1923 | 233,9 | 1542,9 | 6598 |
| 1926 | 233,9 | 2025,9 | 8663 |
| 1939 | 326,2 | 4137,0 | 12 682 |
| 1959 | 379,4 | 5085,6 | 13 404 |
| 1970 | 878,7 | 7061,0 | 8036 |
| 1979 | 878,7 | 7931,6 | 9027 |
| 1989 | 1071,9 | 8875,6 | 8280 |
| 2002 | 1071,9 | 10 382,8 | 9686 |
| 2010 | 1077,0 | 11 503,5 | 10 681 |
| 2012 | 2510,0 | 11 612,9 | 4627 |
Moskva megapolisining aholisi sonini aniqlashda uning chegarasi qanday belgilanishiga bogʻliq qiyinchiliklar mavjud: faqat eng yaqin shahar atrofi, MKADdan 60—70 km radiusdagi shahar atrofi mintaqasi yoki butun Moskva poytaxt mintaqasi (MSR) hisobga olinishi mumkin. Chegarani belgilash usuliga qarab 2008-yil boshida Moskva megapolisining aholisi 13—15 million kishi deb baholangan, Moskvaning maʼmuriy chegaralaridagi aholi esa 10,5 million kishini (Rossiya aholisining 7,4 % ini) tashkil qilgan. Migratsiya hisobiga aholi oʻsishi Moskvaning oʻzida emas, balki unga yaqin boʻlgan Moskva viloyati shahar va tumanlarida faolroq kechmoqda. Mutaxassislar bu jarayon suburbanizatsiyaning boshlanishimi yoki Moskvaning yangi hududlarga kengayishimi, degan masalada bahslashmoqda.
Moskva aholisi soni boʻyicha Rossiyaning eng yirik shahri va toʻliq Yevropada joylashgan shaharlar ichida eng koʻp aholiga ega shahardir.
Moskva talaffuzi — meʼyoriy talaffuz hisoblanadi rus adabiy tilida.
. Aholi takror barpo boʻlishi xususiyatiga koʻra Moskva Yevropa poytaxtlariga, aholi soni va zichligiga koʻra esa rivojlanayotgan mamlakatlarning oʻta gavjum poytaxt markazlariga yaqin. Maydoni boʻyicha Moskva avvalgi chegaralarida (2012-yil kengayishidan oldin) Berlin, Nyu-York, Katta London va Katta Parijbilan taqqoslanar edi. Moskvaning eski chegaralardagi aholi zichligi Tehron, Kinshasa, Manila bilan solishtiriladi va Mumbay, Bogota, Lima.
shaharlarinikidan past. Migrantlarni hisobga olish
Moskva aholisi muntazam koʻpayib borishi asosan boshqa hududlardan koʻchib keluvchilar oqimi bilan izohlanadi.
Shahar aholisi haqidagi rasmiy maʼlumotlarda faqat doimiy yashovchilar hisobga olinadi. Moskva boʻyicha Federal migratsiya xizmati (FMS) boshqarmasining maʼlumotlariga koʻra, 2008-yilda yana 1 million 800 ming kelgan shaxs, jumladan, mehnat migrantlari va gastarbayerlar, talabalar va boshqalar rasmiy hisobda turgan; mutaxassislar 2009-yilda shaharda yana taxminan 1 million roʻyxatdan oʻtmagan migrant borligini baholagan.
— 2002-yilgi Butunrossiya aholini roʻyxatga olish natijalariga koʻra, Moskva aholisi 10 382 754 kishi. Joriy statistik hisobning rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, 1-sentabr 2012-yilda shahar aholisi 11 911,1 ming kishini tashkil qilgan. Dastlabki natijalarga ko‘ra 2010-yilgi aholini roʻyxatga olishning dastlabki natijalariga koʻra, 2010-yil oktabrda 11 643 060 kishi Moskvada doimiy yashagan, atigi 30 ming kishi poytaxtda vaqtincha boʻlgan; 1,2 million moskvalik turli sabablarga koʻra roʻyxatga olishda qatnashishdan bosh tortgan. Federal migratsiya xizmati ning Moskva boshqarmasi xabariga koʻra, Moskvada 9060 ming kishining doimiy, 1100 ming kishining vaqtinchalik roʻyxati bor, yana 340 ming chet el fuqarosi migratsiya hisobida turadi. FMS mutaxassislari bahosiga koʻra, 600—800 ming Rossiya fuqarosi Moskvada roʻyxatdan oʻtmasdan yashaydi.
Tugʻilish

Moskvaning tugʻilish modeli oʻziga xos: aholi ijtimoiy tarkibida oliy maʼlumotlilar ulushining kattaligi va Rossiyaning boshqa hududlariga nisbatan yuqoriroq daromadlar; reproduktiv salohiyati yuqori boʻlgan yoshlarning migratsiyasi hisobiga aholi koʻpayishi; tibbiy yordam va taʼlim xizmatlarining sifati hamda ulardan foydalanish imkoniyati yuqori boʻlgan rivojlangan ijtimoiy infratuzilma. Kelgindilar orasidagi oʻrtacha farzandlar soni tub moskvaliklarnikidan yuqori. 2000-yillardan Moskvada tugʻilish darajasi oshgan, u Rossiyaning boshqa hududlariga qaraganda tezroq oʻsgan: 1999—2009-yillardagi 10 yilda Moskva koʻrsatkichi 1,73 baravar, Rossiya boʻyicha umumiy koʻrsatkich 1,45 baravar oshgan. Moskvada nafaqat shahar aholisi, balki boshqa shaharlardan kelgan ayollar ham farzand koʻradi; bu moskvaliklar tugʻilish statistikasi koʻrsatkichlarini oshirib koʻrsatadi.
Etnik va diniy tarkib
— «Jamoatchilik fikri» jamgʻarmasi ning 2020-yilgi maʼlumotlariga koʻra, Moskva aholisining 55 % i pravoslavlar, 28 % i dinga eʼtiqod qilmaydiganlar, 8 % i musulmonlar, 3 % i boshqa din vakillari, 2 % i pravoslavlikdan boshqa xristian yoʻnalishlari vakillari, 4 % i esa hech bir diniy guruhga mansub boʻlmaganlardir.
XIX asr boshida, 1812-yil urushi arafasida Moskva aholisining 92 % i pravoslav, 8 % i boshqa din vakillari boʻlgan. 1871 va 1882-yillarda shaharning diniy tarkibi quyidagicha edi: pravoslavlar va bir eʼtiqodlilar — 92,84 va 91,71 %, protestantlar — 2,05 va 2,28 %, eski eʼtiqodchilar — 2,72 va 2,21 %, yahudiylar — 0,88 va 2,00 %, katoliklar — 1,24 va 1,23 %, musulmonlar — 0,17 va 0,26 %, arman-grigorianlar — 0,10 va 0,12 %, boshqalar — 0,02 %, koʻrsatilmaganlar — 0,17 %.
1989—1994-yillarda ruslar ulushi 89,7 % dan 90,5 % gacha, tatarlar 1,8 % dan 1,9 % gacha, armanlar 0,5 % dan 0,7 % gacha oshgan; ukrainlar ulushi 2,8 % dan 2,4 % gacha, belaruslar 0,8 % dan 0,7 % gacha, yahudiylar esa 2 % dan 1,5 % gacha kamaygan. SSSR parchalangach, noqonuniy migratsiya keskin koʻpaygan. Shu bois moskvaliklarning etnik-diniy tarkibi haqida ishonchli maʼlumot olish juda qiyin. Masalan, Ichki ishlar vazirligi ekspertlari bahosiga koʻra, 2002-yilda 9 million aholisi boʻlgan poytaxtda 0,9 milliondan 3 milliongacha noqonuniy migrant yashagan. Mutaxassislar ayrim etnik guruhlarning soni bir necha, baʼzan oʻnlab baravar oʻzgarganini taʼkidlaydi. Gap Janubiy Kavkaz (armanlar, ozarbayjonlar, gruzinlar), Markaziy Osiyo (tojiklar, tojik loʻlilari — lyulilar, afgʻonlar), Sharqiy va Janubiy Osiyo (xitoylar, koreyslar) guruhlari, Moldova va Ukrainadan kelgan qurilish ishchilari hamda Shimoliy Kavkaz respublikalari (ayniqsa chechenlar va dogʻistonliklar) aholisiga taalluqli. Aksincha, Gʻarb mamlakatlaridaboʻlganidek, Moskvada etnik guruhlar alohida jamlangan aniq ajralib turuvchi tumanlar yoʻq; ammo poytaxt matbuotiga koʻra, Moskvaning janubi-gʻarbida asosan armanlar, Izmaylovoda ozarbayjonlar, Maryina Roshchada gruzinlar, Ochakovoda va «metro bekati atrofida» xitoylar, shuningdek, «metro bekati», «metro bekati», «metro bekati» atrofida Janubi-Sharqiy Osiyodan kelganlar, eng yaqin Moskva atrofi dala hovli posyolkalarida tojiklar yashaydi; tojik loʻlilari (lyulilar) esa Moskva halqa avtomobil yoʻli atrofida lager quradi.
1989—2002-yillarda Moskvaning etnik tarkibi quyidagicha oʻzgargan: ruslar ulushi 1989-yildagi 89,7 % dan 2002-yilda 84,8 % gacha, ukrainlar 2,8 % dan 2,4 % gacha, tatarlar 1, 8 % dan 1,6 % gacha, yahudiylar 2,0 % dan 0,8 % gacha kamaygan. Shu bilan birga, armanlar ulushi 0,5 % dan 1,2 % gacha, ozarbayjonlar 0,2 % dan 0,9 % gacha, gruzinlar 0,2 % dan 0,5 % gacha oshgan.
2010-yilgi aholini roʻyxatga olishga koʻra, Moskva aholisining milliy tarkibi quyidagicha: ruslar — 9 930 410 (91,65 %), ukrainlar — 154 104 (1,42 %), tatarlar — 149 043 (1,38 %), armanlar — 106 466 (0,98 %), ozarbayjonlar — 57 123 (0,53 %), yahudiylar — 53 142 (0,49 %), belaruslar — 39 225 (0,36 %), gruzinlar — 38 934 (0,36 %), oʻzbeklar — 35 595 (0,33 %), tojiklar — 27 280 (0,25 %), moldovanlar — 21 699 (0,20 %), qirgʻizlar — 18 736 (0,17 %), mordvalar — 17 095 (0,16 %), chechenlar — 14 524 (0,13 %), chuvashlar — 14 313 (0,13 %), osetinlar — 11 311 (0,10 %), millatini koʻrsatmaganlar — 668 409 (5,81 %).
Moskvadagi ruslar ulushi Rossiya boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkichdan (80 %) yuqori, armanlar va yahudiylarning ulushi ham mamlakat oʻrtachasidan yuqori (mos ravishda 0,78 % va 0,16 %). Ruslar ulushi 1989-yilgi aholini roʻyxatga olishdanbuyon oshgan; oʻsha paytda u 89,7 % edi.
| Millat | 2010-yildagi soni |
2021-yildagi soni | ||
|---|---|---|---|---|
| kishi | Millatini koʻrsatganlar ulushi, / jami aholiga nisbatan |
kishi | Millatini koʻrsatganlar ulushi, / jami aholiga nisbatan | |
| ruslar | 9 930 410 | 91,65 % / 86,32 % | ↘9 074 375 | ↘90,21 % / ↘69,75 % |
| ukrainlar | 154 104 | 1,42 % / 1,24 % | ↘58 788 | ↘0,58 % / ↘0,45 % |
| tatarlar | 149 043 | 1,38 % / 1,30 % | ↘84 373 | ↘0,84 % / ↘0,65 % |
| armanlar | 106 466 | 0,98 % / 0,93 % | ↘68 018 | ↘0,68 % / ↘0,52 % |
| ozarbayjonlar | 57 123 | 0,53 % / 0,50 % | ↘37 259 | ↘0,37 % / ↘0,29 % |
| yahudiylar | 53 145 | 0,49 % / 0,46 % | ↘28 014 | ↘0,28 % / ↘0,22 % |
| belaruslar | 39 225 | 0,36 % / 0,34 % | ↘17 632 | ↘0,18 % / ↘0,14 % |
| gruzinlar | 38 934 | 0,36 % / 0,34 % | ↘26 222 | ↘0,26 % / ↘0,20 % |
| oʻzbeklar | 35 595 | 0,33 % / 0,31 % | ↘29 526 | ↘0,29 % / ↘0,23 % |
| tojiklar | 27 280 | 0,25 % / 0,24 % | ↘22 783 | ↘0,23 % / ↘0,18 % |
| moldovanlar | 21 699 | 0,20 % / 0,19 % | ↘8122 | ↘0,08 % / ↘0,06 % |
| qirgʻizlar | 18 736 | 0,17 % / 0,16 % | ↘16 858 | →0,17 % / ↘0,13 % |
| mordvalar | 17 095 | 0,16 % / 0,15 % | ↘6992 | ↘0,07 % / ↘0,05 % |
| chechenlar | 14 524 | 0,13 % / 0,13 % | ↘11 491 | ↘0,11 % / ↘0,09 % |
| chuvashlar | 14 313 | 0,13 % / 0,12 % | ↘8278 | ↘0,08 % / ↘0,06 % |
| osetinlar | 11 311 | 0,10 % / 0,10 % | ↘6797 | ↘0,07 % / ↘0,05 % |
| boshqalar | 146 089 | 1,35 % / 1,27 % | ↗553 863 | ↗5,51 % / ↗4,25 % |
| Jami koʻrsatganlar | 10 835 092 | 100,0 % / 94,2 % | ↘10 059 391 | →100,0 % / ↘77,3 % |
| Koʻrsatmaganlar, rad etganlar yoki qiynalganlar millatini koʻrsatishda (metislarni ham qoʻshib) |
668 409 | — / 5,81 % | ↗2 950 721 | — / ↗22,7 % |
| Jami | 11 503 501 | — / 100,0 % | ↗13 010 112 | — / →100,0 % |
Tillar
Aholining ona tillari, maʼlumotlarga koʻra 2020—2021-yillardagi aholini roʻyxatga olish (ona tili deb koʻrsatganlarning 0,1 % i yoki undan koʻprogʻi qayd etgan tillar):
| Ona tili |
Kishi | Ulushi ona tilini koʻrsatganlardan |
Ulushi jami aholidan |
|---|---|---|---|
| Rus tili | 9 594 657 | 96,82 % | 73,75 % |
| Tatar tili | 44 725 | 0,45 % | 0,34 % |
| Arman tili | 42 045 | 0,42 % | 0,32 % |
| Ukrain tili | 30 037 | 0,30 % | 0,23 % |
| Ozarbayjon tili | 26 604 | 0,27 % | 0,21 % |
| Oʻzbek tili | 23 708 | 0,24 % | 0,18 % |
| Tojik tili | 18 254 | 0,19 % | 0,14 % |
| Gruzin tili | 17 534 | 0,18 % | 0,13 % |
| Qirgʻiz tili | 13 736 | 0,14 % | 0,11 % |
| Boshqa tillar | 98 423 | 0,99 % | 0,76 % |
| Jami koʻrsatganlar ona tilini |
9 909 723 | 100,00 % | 76,17 % |
| Koʻrsatmaganlar ona tilini |
3 100 389 | — | 23,83 % |
| Jami | 13 010 112 | — | 100,00 % |
Iqtisodiyot

». Moskva Rossiyaning eng yirik moliyaviy markazi, xalqaro ishbilarmonlik markazi va mamlakat iqtisodiyotining katta qismini boshqarish markazidir. Masalan, Rossiyada roʻyxatdan oʻtgan banklarning taxminan yarmi Moskvada jamlangan. Bundan tashqari, eng yirik kompaniyalarning aksariyati aynan Moskvada roʻyxatdan oʻtgan va bosh ofislariga ega, biroq ishlab chiqarish korxonalari shahardan minglab kilometr uzoqda boʻlishi mumkin. 2019-yil noyabr holatiga koʻra, mamlakatning 200 ta eng yirik korxonasidan 104 tasi Moskvada roʻyxatdan oʻtgan.
Moskva quyidagi tarmoqlar korxonalarining bosh qarorgohlari (lekin ishlab chiqarishning oʻzi emas) joylashgan yirik markaz: mashinasozlik, jumladan energetika mashinasozligi, dastgohsozlik, kemasozlik, asbobsozlik; qora va rangli metallurgiya (alyuminiy qotishmalari ishlab chiqarish), kimyo, yengil va poligrafiya sanoati. Ammo soʻnggi paytlarda yirik ishlab chiqaruvchilar yuridik manzilini (soliq roʻyxatidan oʻtgan joyini) oʻzgartirishga moyillik kuzatilmoqda.
Yalpi hududiy mahsulot 2023-yilda Moskvada 32,3 trillion rublni tashkil etgan. YHM tuzilmasi:
- ulgurji va chakana savdo; avtotransport va mototsikllarni taʼmirlash — 18,9 %
- koʻchmas mulk bilan bogʻliq operatsiyalar — 13,2 %
- qayta ishlash sanoati — 12,1 %
- axborot va aloqa faoliyati — 10,9 %
- kasbiy, ilmiy va texnik faoliyat — 10,5 %
- transport va ombor faoliyati — 8 %
- qurilish — 5,3 %
- maʼmuriy va yordamchi xizmatlar — 4,6 %
- davlat boshqaruvi, harbiy xavfsizlik va ijtimoiy taʼminot — 3,4 %
- taʼlim — 2,7 %
- sogʻliqni saqlash — 2,5 %
2023-yil maʼlumotlariga koʻra, YHM hajmi (1,39 trillion dollar) boʻyicha Moskva dunyoning eng yirik shaharlari orasida 2-oʻrinda turgan.
2024-yilda aholi jon boshiga oʻrtacha pul daromadi oyiga 141,3 ming rublni tashkil qilgan. 6,5 million m² uy-joy qurilgan. Chakana savdo aylanmasi 7,5 trillion rubl boʻlgan.



Shaharda optik va radioelektron asboblar, aviatsiya va kosmik texnika, yuqori aniqlikdagi mexanik qurilmalar ishlab chiqarish uchun kuchli ilmiy-texnik baza mavjud.
Moskva mamlakatning eng yirik muhandislik markazidir. Rossiya mahsulotlarining, xususan aviatsiya, kosmik, yadro sohasi va qurollanishga oid mahsulotlarning katta qismi shu yerda loyihalanadi; ularni tayyorlash texnologiyalari ishlab chiqiladi, materiallar tadqiq etiladi.
«Ernst & Young» kompaniyasining 2011-yil maʼlumotlariga koʻra, Moskva investitsiyaviy jozibadorlik boʻyicha Yevropa shaharlari orasida 7-oʻrinni egallaydi va uning reytingdagi mavqeyi yaxshilanmoqda.
Shaharda oltita mobil aloqa operatoriishlaydi; ulardan uchtasi GSM, UMTS (3G) va LTE («standartlarida xizmat koʻrsatadi («MTS», «Megafon», «Bilayn»):», «MTS», «MegafonBilayn UMTS va LTE («standartlarida bittasi — «Tele2»:qolgan ikkitasi LTE standartida simsiz internet taqdim etadi («Yota» va «Skay Link»). Bu ikki operator mustaqil emas, mos ravishda «Megafon» va «Tele2»ga tegishli. Yuqoridagi ayrim operatorlarning tarmoqlarida virtual operatorlar.
faoliyat yuritadi. 2011-yilgi maʼlumotlarga koʻra, Forbesjurnalining reytingida Moskva dollarlik milliarderlar soni boʻyicha dunyo shaharlari orasida 1-oʻrinda (79 kishi). « Foreign Policy Moskvani 2010-yilda jahon taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan global shaharlar orasida 25-o‘ringa global shaharlarqo‘ygan.
Biroq Rosstat 2011-yilda hisoblagan yashash qiymati indeksiga koʻra, Moskva Rossiyaning eng qimmat shahri boʻlmagan: undan qimmatroq Sibir va shimoldagi bir qator shaharlar bor edi.
2012-yilda Moskva 1-o‘rinni Shahar muhiti sifati reytingidaegallagan. Reyting RF Mintaqaviy rivojlanish vazirligi, Rossiya muhandislar ittifoqi, Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi federal agentligi, Isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish va inson farovonligini nazorat qilish federal xizmatihamda Moskva davlat universiteti tomonidan tuzilgan.
2018-yilda Moskva futbol boʻyicha jahon chempionatining 12 ta oʻyiniga mezbonlik qilgan; bu infratuzilma iqtisodiyoti uchun qoʻshimcha ragʻbat boʻlgan. 2018-yilda kichik va oʻrta biznes korxonalari Moskva byudjetiga 473 milliard rubl tushirgan. 2015-yildan ular toʻlagan soliqlarning umumiy hajmi 46 % ga oshgan. Moskva meri Sergey Sobyanin fikricha, kichik biznesning oʻsishiga kerakli infratuzilmaning yaratilgani: binolarning maqbul ijarasi va arzon internet yordam bergan.
2021-yil o‘rtalarida Moskva yashash qimmatligi reytingida 397-o‘rinni egalladi. Tadqiqotni Numbeoagentligi o‘tkazgan. 2022-yilda shahar 287-o‘ringa ko‘tarildi.
2022-yilda yashash xarajatlari boʻyicha Economist Intelligence Unit reytingida Moskva 37-oʻrinda boʻlgan.
Transport
Moskva — mamlakatning eng yirik transport tuguni. Shahar temiryoʻllar va federal avtomobil magistrallarining tutashgan markazida joylashgan. 2013-yildagi bahoga koʻra, Moskva transport tugunidagi yoʻlovchi tashish hajmi 11,5 milliard kishini tashkil etadi. Shahar ichida jamoat transportining koʻp turlari rivojlangan; 1935-yildan buyon metropolitenishlaydi. Yoʻlovchi tashishning 76 % i jamoat transportida amalga oshiriladi.
Temiryoʻl transporti

Moskvadagi temiryoʻl tarmogʻi oʻnta asosiy yoʻnalish va oʻnta vokzaldan iborat (sakkizta vokzaldan: Belorusskiy, Kazanskiy, Kurskiy, Kiyevskiy, Leningradskiy, Paveletskiy, Rijskiy va Yaroslavskiy — ham shahar atrofi, ham uzoq masofaga qatnovlar amalga oshiriladi; Savyolovskiy vokzali faqat shahar atrofi qatnovlariga, Vostochniy esa faqat uzoq masofaga xizmat koʻrsatadi), Moskva halqa temiryoʻli, bir necha tutashtiruvchi shoxobcha va asosan bitta izli, nisbatan qisqa boʻlgan tarmoqlardan iborat; ularning katta qismi toʻliq shahar ichida joylashgan.
1990—2000-yillarda sanoat korxonalariga xizmat koʻrsatgan bir qator temiryoʻl tarmoqlari korxonalar shahardan koʻchirilgani yoki ishlab chiqarish hajmi jiddiy qisqargani sabab yopilgan.
Shahar ichidagi temiryoʻllarning umumiy uzunligi 394,7 km. Moskva vokzallarini Moskva viloyati va qoʻshni viloyatlar aholi punktlari bilan bogʻlovchi shahar atrofi poyezdlari shahar ichidagi qatnovlarda ham muhim oʻrin tutadi. Moskvada yoʻlovchi temiryoʻl transportini rivojlantirishning yirik loyihasi — Moskva temiryoʻlining Kichik halqasida metropoliten bilan qisman integratsiyalashgan va «Moskva markaziy halqasi» deb nomlangan yoʻlovchi temiryoʻl liniyasini tashkil etish boʻlgan. U 2016-yil 10-sentabrda ochilgan. Temiryoʻl 1934-yildan faqat yuk va tranzit tashish uchun ishlatilgan. Liniya 31 ta bekatdan iborat halqa boʻlib, metropolitenning toʻlaqonli 14-liniyasi sifatida taqdim etiladi. U shahar elektr poyezdi koʻrinishida ishlaydi va metro bilan qisman integratsiyalashgan (oʻtishlar va yoʻlkira tizimi). Moskva markaziy halqasi shahar atrofi poyezd yoʻnalishlari bilan ham bogʻlanmoqda; buning uchun ayrim bekatlar halqa bekatlari yoniga koʻchirilmoqda.
2019-yil 21-noyabrda Moskva markaziy diametrlari — — Belorusskiy–Savyolovskiy va Kurskiy–Rijskiy. yoʻnalishlari ochilgan. Leningradskiy–Kazanskiy yoʻnalishi 2023-yil 17-avgustda, Kalugskiy–Nijegorodskiy esa 2023-yil 9-sentabrda ochilgan. Kelgusida Yaroslavskiy yoʻnalishi va Paveletskiy yoʻnalishini — MCD-5.
orqali birlashtirish rejalashtirilgan. 2004—2025-yillarda Moskva monorelsi ishlagan (metro chizmalarida 13-raqam bilan belgilangandi). Uni «Moskva metropoliteni» davlat unitar korxonasi.
boshqargan. Yerusti shahar transporti
» avtobusi. Moskvada rivojlangan koʻcha jamoat transportitarmogʻi mavjud: avtobus, elektrobuslar, tramvaylar, yoʻnalishli taksilarmavjud boʻlib, ular har kuni taxminan 12 million yoʻlovchi tashiydi. Ayrim yoʻnalishlar tungi vaqtda.
ham ishlaydi. XX asr boshida Moskvada tramvay tarmogʻi faol rivojlangan. 1930-yillar boshida u Bulvar va Sadovoye halqalari hamda ularni bogʻlovchi barcha koʻchalarni qamrab olgan, chekka hududlarga ham tramvay yoʻllari qurilgan. 1935-yilda metropolitenning ilk liniyalari ochilgach, metro yoʻnalishlari bilan ustma-ust tushgan tramvay liniyalari olib tashlangan. 1940-yillarda yanada keskin oʻzgarishlar boʻlgan: ayrim tramvay yoʻnalishlari trolleybusga almashtirilib, Kremlyonidan olib tashlangan. 1960—1970-yillarga kelib shaharning gʻarbiy qismidagi liniyalar tugatilgan va «tramvay halqalari» uzilgan. 1980-yillar boshidan yangi liniyalar deyarli qurilmagan. Soʻnggi yangi liniya 1981—82-yillarda Stroginoda qurilgan. 1990-yillar oʻrtasidan, asosan markaz yaqinidagi tramvay liniyalari olib tashlanib, depolar yopila boshlagan. 2010-yillardan ayrim liniyalar qisman tiklangan.
2020-yil avgustgacha Moskvada trolleybuslartarmogʻi ishlagan, u uzoq vaqt dunyodagi eng yirik tarmoq boʻlgan. Trolleybuslar qisman elektrobuslarga, qisman avtobuslarga almashtirilgan. Tarmoqni yopishning rasmiy sabablari — koʻchalarni osma kontakt simlaridan xalos qilish, trolleybuslarning jismoniy eskirishi va trolleybus transporti konsepsiyasining maʼnaviy eskirganidir. Hozir shaharda faqat bitta muzey yoʻnalishi qolgan; u Komsomolskaya maydonidan — Yeloxovskayagacha.
boradi. Jamoat transporti koʻpincha umumiy tirbandliklarda qoladi, biroq yirik magistrallarda maxsus yoʻlaklar ajratilmoqda. Birinchi maxsus yoʻlak 2009-yil iyulda Volokolamsk shossesida, 2011-yilda esa Shchyolkovo shossesida, Yaroslavl shossesida, Andropov prospektida va Leningrad prospektidaochilgan. 2020-yil iyul holatiga koʻra, umumiy uzunligi 350,82 km boʻlgan 65 ta maxsus yoʻlak foydalanishga topshirilgan. Tramvay va avtobuslar parki ham yangilanib, nogironligi boʻlganlar va bolalar aravachasi bilan yuruvchilar uchun qulay past polli transport vositalari joriy etilmoqda. 2014-yildan yerusti jamoat transportida velosipedlarni.
olib yurishga ruxsat berilgan. 2016-yil 8-oktabrda «Magistral» yoʻnalishlar tarmogʻiningbirinchi bosqichi rasman ishga tushirilgan. Bu shahar markazidagi jamoat transporti yoʻnalishlarini optimallashtirish dasturidir. «Magistral» yoʻnalishlari Moskva markazi, prospektlari va chekka hududlarini bogʻlaydi. Yoʻnalishlarning aksariyati avvalgi qatnovlarning oʻzgartirilgan shakllaridir. Loyihani Moskva transport departamenti amalga oshirgan. 2017-yil 7-oktabrda «Magistral»ning ikkinchi, soʻnggi bosqichi ishga tushirilgan. 2017-yil boshidan Vozdvijenkada va Sretenkadamaxsus yoʻlaklar ochilishi tufayli ayrim yoʻnalishlarda harakat tezlashgan. Oʻtishlar qulaylashgan: katta transport almashinuv markazi Slavyanskaya maydonidaqurilgan, har bir yoʻnalish uchun alohida chiqish joylari boʻlgan uzun bekat pavilyonlari paydo boʻlgan, bekatlar qurilmalar uchun zaryadlash stansiyalari va bepul Wi-Fi bilan jihozlangan, metro chiqishlari yonida bekat koʻrsatkichlari, bekatlarda esa qorongʻida yoritiladigan «Magistral» tarmogʻi xaritalari oʻrnatilgan.
2017-yil noyabrda Moskva transport departamenti yerusti transportini validatorlar bilan jihozlashni boshlagan. Ular kontaktsiz yoʻlkira toʻlovini qabul qiladi. Buning uchun yoʻlovchilar PayPass va PayWavetexnologiyasini qoʻllab-quvvatlovchi bank kartalaridan, shuningdek, Google Pay, Apple Pay yoki Samsung Payfunksiyali smartfonlardan foydalanishi mumkin. Bunday toʻlovda yoʻlkira 40 rubl, bu haydovchidan transport kartasini sotib olishga qaraganda 15 rubl arzon. Bank kartasi bilan yoʻlkira toʻlash mumkin boʻlgan yoʻnalishlar soni muntazam oshmoqda.
Metropoliten
1935-yil 15-maydan Moskvada metropolitenishlaydi. U poytaxt ichidagi asosiy qatnov vositasihisoblanadi. Moskva metrosi kuniga oʻrtacha 6,498 million yoʻlovchi tashiydi (2016-yil maʼlumotlari). Bu yillik yoʻlovchi oqimi boʻyicha dunyoda oltinchi, Yevropada birinchi oʻrindagi metro tizimi. 2025-yil holatiga koʻra, Moskva metropoliteni liniyalarining umumiy uzunligi taxminan 471,7 km; yoʻllar va stansiyalarning katta qismi yer ostida joylashgan. Liniyalar uzunligi boʻyicha Moskva metropoliteni dunyoda toʻrtinchi oʻrinda.
turadi. 2025-yil fevral holatiga koʻra, Moskva metrosida 271 ta bekat va 15 ta liniya bor (Moskva markaziy halqasi va markaziy diametrlar hisobga olinmagan). Koʻplab metro bekatlari meʼmoriy yodgorliklarhisoblanadi. 2000-yillardan metro liniyalari MKAD chegarasidan tashqariga chiqishni boshlagan. Bunday ilk liniya Serpuxov–Timiryazev liniyasi boʻlib, unda «Dmitriy Donskoy bulvari».
» bekati mavjud. 2009-yil oxirida ochilgan «Myakinino» Moskva metropolitenidagi, shahar chegarasidan tashqarida joylashgan birinchi bekat boʻlgan: Moskvaning maʼmuriy-hududiy chegaralaridan (yaʼni Krasnogorskda). U Moskva viloyati hukumati va xususiy sarmoyalar , yaʼni «Crocus Group» » kompaniyasi, Araz Agalarov tomonidan moliyalashtirilgani sababli «Moskva metropoliteni» davlat unitar korxonasiga tegishli emas va Moskva hukumati tasarrufida ham emas. Keyinchalik, 2015-yilda Moskva viloyatida «Kotelniki» bekati ochilgan, u aglomeratsiyaninguchta aholi punktiga chiqish imkonini beradi: Vixino–Julebino tumani, shuningdek, Kotelniki va Lyubertsishaharlariga. Bu ehtimol, jahon miqyosidagi oʻziga xos hodisadir.
2013-yil 14-oktabrdan Moskva metropolitenida harakatlanishi cheklangan fuqarolarga yordam koʻrsatish uchun Mobillikni taʼminlash markazi ishlaydi. U eshitish, koʻrish yoki tayanch-harakat apparatifunksiyalarida nuqsoni boʻlgan shaxslar, ijtimoiy toifadagi fuqarolar hamda uyushgan yoʻlovchilar guruhlariga (jumladan 11 yoshgacha boʻlgan bolalar guruhlariga) yordam beradi. Hamrohlik butun yoʻl boʻylab: stansiyaga kirishda, lift, zinapoya, eskalator, platforma va poyezd vagonlarida harakatlanganda hamda stansiyadan chiqishda taʼminlanadi.
2018-yilda Moskva metropoliteni «Moskva Media» AJ va Moskva transport hamda yoʻl-transport infratuzilmasini rivojlantirish departamenti bilan birgalikda poyezd vagonlaridagi ekranlar orqali yoʻlovchilarni onlayn xabardor qilish tizimini ishga tushirgan. Ekranlarda jamoat transporti ishidagi oʻzgarishlar haqida axborot beriladi; favqulodda vaziyat yuz bersa, yorqin sariq fon bilan yoʻlovchilar uchun tegishli harakatlar tartibi chiqadi. 2018-yil sentabrigacha 1896 ta vagonni 8720 ta ekran bilan jihozlash rejalashtirilgan. 2018-yilgi futbol boʻyicha jahon chempionati uchun Moskva metropoliteni va Markaziy halqada navigatsiyani yangilash boʻyicha keng koʻlamli dastur amalga oshirilgan. Maxsus belgilar bilan «Spartak» stadioni va «Lujniki» katta sport arenasi, muxlislar festivali oʻtkaziladigan joy hamda shahar chiptalar markazi belgilangan. 2018-yil mayda metroda «Troyka» kartasi va jahon chempionatiga bagʻishlangan dizayndagi «Troyka» funksiyali breloklar paydo boʻlgan: Rossiya bayrogʻi va darvozaga uchib kirayotgan futbol toʻpi tasvirlari.
2018-yil 26-fevralda Katta halqa liniyasining birinchi (shimoli-gʻarbiy) qismi — Moskva metropolitenining ikkinchi yerosti halqa yoʻli ochilgan. Liniya 2023-yil 1-martda toʻliq halqa shaklida tutashtirilgan. 2018-yildan buyon transport almashinuv markazlari qurilmoqda. Jami 22 ta markaz qurish rejalashtirilgan.
Havo transporti

aeroportining B terminali. Moskva hududida xalqaro aeroportlar joylashgan: Vnukovo va Ostafyevo. Shahar aholisi va mehmonlari Moskva viloyatida joylashgan boshqa xalqaro aeroportlar xizmatidan ham foydalanadi: Domodedovo, Chkalovskiy, Sheremetyevo, Jukovskiy. 1933—2010-yillarda fuqarolik aviatsiyasi samolyotlarini Bikovoaeroporti qabul qilgan; hozir u faqat idoraviy vertolyot maydoni sifatida ishlatiladi.
Aeroportlarga faqat avtomobilda emas, ekspress poyezdlardaham borish mumkin; ular quyidagi temiryoʻl vokzallaridan joʻnaydi: Kiyevskiy — Vnukovo aeroportiga, Belorusskiy — Sheremetyevo aeroportiga va Paveletskiy — Domodedovo aeroportiga.
Shaharda ilgari aerovokzal boʻlgan. U Xodinka maydoni hududida joylashgan, biroq XXI asr boshidan amalda oʻz vazifasini yoʻqotgan: binolari savdo maydonlari sifatida ijaraga berilgan. 2017-yil noyabrda aerovokzalning sobiq binosi buzilgan.
Avtomobil transporti

Umumiy maʼlumot
Moskva turli yoʻnalishlardagi federal avtomobil magistrallari tarmogʻining markazidir. Ular poytaxtni federatsiya subyektlarining maʼmuriy markazlari va qoʻshni mamlakatlar shaharlari bilan bogʻlaydi. Moskvaning oʻzida rivojlangan transport infratuzilmasi mavjud, jumladan: Sadovoye koltso, Uchinchi transport halqasi va MKAD. Shaharni tranzit transport oqimidan xalos qilish uchun Moskva viloyatida Markaziy halqa avtomobil yoʻli (TsKAD) ham qurilgan.
| Shimoli-gʻarb | Tver ~ 179 km Sankt-Peterburg ~ 700 km Velikiy Novgorod ~ 580 km Pskov ~ 730 km |
Cherepovets ~ 590 km Dmitrov ~ 76 km Petrozavodsk ~ 1020 km Murmansk ~ 1930 km |
Ivanovo ~ 310 km Kostroma ~ 340 km Yaroslavl ~ 265 km |
Shimoli-sharq |
|---|---|---|---|---|
| Gʻarb | Vyazma ~ 240 km Smolensk ~ 400 km Kaliningrad ~ 1230 km |
Vladimir ~ 197 km Nijniy Novgorod ~ 420 km Qozon ~ 830 km Ufa ~ 1330 km Yekaterinburg ~ 1660 km Chelyabinsk ~ 1750 km Omsk ~ 2620 km Novosibirsk ~ 3300 km Xabarovsk ~ 8300 km Vladivostok ~ 9000 km |
Sharq | |
| Janubi-g‘arb | Kaluga ~ 184 km Bryansk ~ 390 km |
Voronej ~ 520 km Rostov-Don ~ 1080 km Krasnodar ~ 1350 km Pyatigorsk ~ 1400 km Sochi ~ 1620 km |
Ryazan ~ 198 km Tambov ~ 460 km Samara ~ 1060 km Saratov ~ 850 km Volgograd ~ 970 km Astraxan ~ 1400 km Maxachqal’a ~ 1800 km |
Janubi-sharq |
Tirbandliklar
1990-yillardan boshlab Moskva jiddiy transport muammosiga duch keldi. Shahardagi avtomobillar soni jadal o‘sishda davom etmoqda: 2000-yilda 2,6 million avtomobil ro‘yxatga olingan bo‘lsa, 2012-yilga kelib ularning soni 4,5 millionga yetdi (har 1000 aholiga 380 tadan ortiq avtomobil). 2020-yilgacha o‘rtacha yillik o‘sish 4 % bo‘lishi kutilgan edi. Shahar avtomobil transportida yuk tashish hajmi ham oshdi: har yili Moskva orqali qariyb 10 milliard tonna yuk tashiladi, uning taxminan 4 milliard tonnasi tranzit yuk tashish hissasiga to‘g‘ri keladi. Avtomobillar sonining keskin ortishi ko‘plab yo‘l tirbandliklariga sabab bo‘ldi. Tirbandliklarni kamaytirish uchun og‘ir yuk mashinalarining shaharga kirishini taqiqlash, yangi yo‘l o‘tkazgichlari qurish kabi choralar ko‘rildi. Tirbandliklar juda katta iqtisodiy zarar keltiradi. Shaharsozlikdagi xatolar ham ularning kuchayishiga sabab bo‘lgan. Shahar hukumati yangi yo‘llar qurish orqali muammoni hal qilishga bir necha bor urindi. Jumladan, Moskva halqa avtomobil yo‘li rekonstruksiya qilindi, Uchinchi transport halqasi barpo etildi, 2008-yilda esa To‘rtinchi halqa.
qurilishi boshlandi. 2016-yilda yo‘llarda harakat tezligini oshirish maqsadida svetoforlarning rejimlari yo‘lning bandlik darajasiga qarab avtomatik o‘zgaradi. Bunday tizimlar 4 ta yirik yo‘lda ishlaydi: Pyatnitskoye shossesi, Svoboda ko‘chasi, Sheremetyevskaya ko‘chasi va Altufyevskoye shossesi. Yil oxiriga kelib svetoforlar avtomatik boshqariladigan asosiy yo‘llar soni 20 taga yetdi.
2017-yilda Kashirskoye shossesining Proletarskiy prospektidan Borisovskiye Prudi ko‘chasigacha bo‘lgan qismidaharakat yo‘laklari toraytirilib, ularning soni 4 tadan 5 taga yetkazildi. Moskva transport departamenti ma’lumotiga ko‘ra, 2016-yil aprelidagi tig‘iz soatlarda bu uchastkadan 3,7 ming avtomobil o‘tgan, qayta tashkil etilgach esa o‘tkazuvchanlik 19 % ga (4,4 mingtagacha) oshgan. Yo‘laklar Vernadskiy prospekti va Troparevskaya ko‘chasi kesishmasida ham toraytirildi (transport oqimi 15 % ga — 3,5 mingdan 4,1 ming avtomobilgacha oshdi). Yo‘laklar soni Lipetskaya ko‘chasining MKADdan Lipetskiy yo‘l o‘tkazgichigacha bo‘lgan qismida ham oshirildi (o‘tkazuvchanlik 33 % ga ortdi). O‘zgarishlar Kashirskoye, Altufyevskoye, Vorobyovskoye, Besedinskoye shosselariga,, Volgogradskiy va Leningradskiy prospektlariga,, Bolshaya Tulskaya, Lipetskaya, Lyublinskaya va Shirokaya ko‘chalariga,, Dejnyov yo‘lagigaham taalluqli bo‘ldi. Ortiqcha masofani bosib o‘tishni kamaytirish uchun bir nechta yangi burilish va qayrilish joylari tashkil etildi.
2018-yil boshidan boshlab Shimoliy ma’muriy okrug yo‘llari va MKADda yo‘llarning tirbandligi, harakat cheklovlari, yangi foto-video qayd kameralari o‘rnatilishi, yo‘l harakati qoidalariga rioya qilish zarurati, eng yaqin manzillargacha (MKAD, Uchinchi transport halqasigacha) taxminiy yetib borish vaqti, o‘g‘irlangan avtomobillar hamda ob-havo haqida xabar beruvchi qo‘shimcha axborot ekranlari ishga tushdi.
Avtoturargohlar

Avtoturargohlar sonining yetishmasligi muammosi hanuz hal etilmagan. Avtoturargohlar2010-yil sentabrda transport va aloqa departamenti rahbari Vasiliy Kichedji «Shaharda 250 mingta to‘xtash joyi mavjud, holbuki 1,2 million avtomobilga joy kerak», deb ma’lum qilgan. Ilgari shahar ko‘chalarida pulli turargohlar joriy etishga urinilgan, biroq 2008-yil 10-sentabrda avtomobillarni yo‘l chetida bepul qoldirishga ruxsat beruvchi qaror qabul qilindi. Temiryo‘l vokzallari, aeroportlar va shahar markazining ayrim maxsus hududlarida turargohlar pulliligicha qoldi. Turar joy hududlaridagi muammoni hal qilish uchun «Xalq garaji» dasturi tashkil etildi, ammo uni amalga oshirish cho‘zilib ketdi.
2012-yilda pulli turargohlar tashkil etish loyihasiga qaytishga qaror qilindi. Hokimiyat fikricha, 2012-yil iyulidan to‘xtash qoidalarini buzganlik uchun jarimalarni sezilarli oshirish va markaziy ko‘chalarda turargoh to‘lovini joriy etish transport muammosini yumshatishi kerak edi. Pulli munitsipal turargohlarni boshqarish vazifasi «Moskva avtoturargohlar makoni ma’muriyati» (AMPP) davlat muassasasiga yuklandi.
2012-yil 1-noyabrdan 2013-yil 28-fevralgacha Petrovka va Karetny Ryadko‘chalarida hamda ularga tutash tor ko‘chalarda ilk pulli turargohlar joriy etildi. Bir soatlik turargoh haqi 50 rublni tashkil etdi. Hovlilarda turish bepul edi. 2013-yil 1-iyundan Bulvar halqasiichida ham pulli turargohlar paydo bo‘ldi. Bu hududda narx 50 rubl edi. 2013-yil 5-dekabrdan Bulvar halqasi ichidagi turargoh haqi 80 rublga oshirildi. 2013-yil oxiridan pulli turargohlar hududi Bog‘ halqasigacha kengaydi va bu yerda bir soatlik to‘lov 60 rubl bo‘ldi.
2014-yil 1-iyundan «Moskva-Siti» xalqaro biznes markazi hududida pulli turargohlar ochildi. Bu hududda Moskvada ilk bor bosqichli tarif qo‘llandi: dastlabki ikki soatning har biri 80 rubl, keyingi har bir soat esa 130 rubl bo‘ldi. 2014-yil avgustidan pulli turargohlar zonasi Uchinchi transport halqasigacha, shu jumladan uylar atrofidagi hududlarga (hovlilarga) kengaytirildi. Kengaytirilgan hudud quyidagi tumanlarning ko‘chalarini qamrab oldi: Presnenskiy, Arbat, Tverskoy, Dorogomilovo va Xamovniki.
2014-yil sentabrga kelib Moskva markazida 27 539 ta turargoh o‘rni jihozlandi. Pulli zonalarda ko‘p bolali oilalar, nogironligi bo‘lgan shaxslar, shuningdek, mototsikllar va elektromobillar uchun bepul turish ruxsat etildi.
2014-yil 25-dekabrda Uchinchi transport halqasi ichida yangi pulli turargoh hududi tashkil etildi. Pulli turargohlar quyidagi tumanlardagi 405 ta ko‘chada paydo bo‘ldi: Xamovniki, Tverskoy, Begovoy, Xoroshyovskiy, Aeroport, Savyolovskiy, Marina Roshcha, Meshchanskiy, Krasnoselskiy, Basmanniy, Taganskiy, Yujnoportoviy, Zamoskvorechye, Yakimanka, Donskoy, Danilovskiy, Lefortovo.
2015-yil 10-avgustdan 75 ta ko‘chada, jumladan Bulvar halqasi hududida bosqichli turargoh tarifi joriy etildi. Sutka davomida bepul to‘xtash imkonini beruvchi abonement sotib olish mumkin bo‘ldi. Pulli turargoh hududidagi uylarda yashovchilar uchun imtiyozli shartlar ko‘zda tutildi.
2017-yilda Niderlandiyaning TomTom kompaniyasi har yili chiqariladigan Traffic Index hisobotining tirbandliklar ta’siriga oid natijalari asosida Moskvaga avtoturargohlarni tashkil etganlik uchun mukofot topshirdi. Zamonaviy turargoh boshqaruv tizimi joriy qilingach, bo‘sh joy qidirishga ketadigan vaqt 65 % ga qisqardi. Kompaniya ma’lumotlariga ko‘ra, 2013-yilda Moskva yo‘llari eng tirband shaharlar orasida birinchi, 2015-yilda beshinchi, 2016-yilda esa 13-o‘rinda bo‘lgan.
Karsharing
Moskvada karsharing — avtomobilni daqiqalik yoki soatlik tarif asosida qisqa muddatga ijaraga olish tizimi ishlaydi. Karsharing shaxsiy avtomobilga muqobil bo‘lib, yo‘llar va turargohlar bandligini kamaytirishga yordam beradi. Transport departamenti ma’lumotiga ko‘ra, karsharing tizimidagi 1 ta avtomobil 10 ta shaxsiy avtomobil o‘rnini bosa oladi. Ijara narxi operatorga qarab farq qiladi, o‘rtacha daqiqasiga 7–11 rubl. Uning afzalligi — turargoh, benzin, avtomobilni yuvish va saqlash uchun alohida xarajat talab qilinmasligi. 2020-yil holatiga ko‘ra, Moskva karsharing tizimida 8 ta operator faoliyat yuritgan: «Delimobil», Youdrive, BelkaCar, Rentmee, Lifcar, «Karusel», Yandeks.Drayv, Matreshcar». Poytaxtdagi ilk karsharing xizmatini 2013-yilda Anytime brendi ostida ishlagan «SitiKar» kompaniyasi taklif qilgan. 2017-yildan Moskva transport departamenti karsharing kompaniyalariga subsidiya ajratib kelmoqda.
Daryo transporti

Kommunizmning buyuk qurilishlaridoirasida barpo etilgan kanallar tizimi tufayli Moskva sovet davridan buyon «besh dengiz porti» sifatida mashhur: Boltiq, Oq, Kaspiy, Azov va Qoradengizlar. Biroq Moskvadan suv yo‘li bilan Qora dengizga faqat Azov dengizi orqali borish mumkin. Volga Kaspiy dengiziga quyilgani, Moskva daryosi esa Okaning (Volganing o‘ng irmog‘i) irmog‘i bo‘lgani sababli Kaspiy dengiziga suv yo‘li ochiq. Volga–Don kanali orqali Azov dengiziga chiqish mumkin. Moskva nomidagi kanal orqali esa Ribinsk suv omboriga, u yerdan kanallar tizimi yoki Volga–Boltiq suv yo‘li orqali Boltiq dengiziga, yoxud Shimoliy Dvina suv tizimi orqali Oq dengizga borish mumkin. Shimoliy va Janubiy daryo vokzallaridan Moskvani Sankt-Peterburg, Astraxan, Rostov-Don va Rossiyaningboshqa shaharlari bilan bog‘laydigan sayohat teploxodlari qatnaydi. Kema qatnovi mavsumida Moskva daryosida bir nechta daryo tramvayi.
yo‘nalishi faoliyat ko‘rsatadi. Yuk kemalari uchun pristallar, Shimoliy G‘arbiy va Janubiy daryo portlarida mavjud. Moskva daryosi orqali yuk tashish asosan qurilishda ishlatiladigan turli sochiluvchan yuklarni yetkazib berishga xizmat qiladi. Janubiy portda yirik konteyner terminali mavjud.
Velosiped transporti

Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, Moskvada 3,5 milliondan ortiq velosiped bor. Biroq poytaxtda birinchi velosiped yo‘lakchasi faqat 2011-yilda paydo bo‘lgan. 2013-yilga kelib velosiped yo‘llari uzunligi 100 kilometrga yetgan. Ular orasida Barklay ko‘chasidan «Fili» bog‘i orqali «Krilatskoye» metro bekatigacha (8 km) va «Muzeon» bog‘idan G‘alaba bog‘igacha (16 km) bo‘lgan uzun yo‘nalishlar ham bor. Yozda «Moskva banki» homiyligidagi shahar velosiped ijarasi stansiyalari hamda xususiy ijara xizmatlari ishlaydi. Yagona shahar velosiped ijarasi tizimi Moskvada 2013-yilda ish boshlagan. O‘shanda Bulvar halqasi va Frunzenskaya sohilbo‘yi ko‘chasida 79 ta ijara nuqtasi tashkil etildi. Ular Frunzenskaya sohilbo‘yi ko‘chasida2019-yilgacha har yili tarmoqqa 50 ta yangi stansiya va 500 ta velosiped qo‘shilgan. 2018-yil holatiga ko‘ra, Moskvada 430 ta stansiya, 4,3 mingta velosiped va 260 ta elektr velosiped faoliyat ko‘rsatgan. Yangi velosiped yo‘laklari Nekrasovkatumanidagi Qora ko‘l atrofida ham qurilishi rejalashtirilgan. Ko‘l atrofidagi velosiped yo‘nalishining umumiy uzunligi qariyb 5 kilometr bo‘lishi ko‘zda tutilgan.
Jamiyat
Din
Moskva — Rus pravoslav cherkovi, Rus eski marosimchilar pravoslav cherkovi, Rus qadimiy pravoslav cherkovi, Rossiya yevangelchi xristian-baptistlar ittifoqi hamda boshqa diniy konfessiyalar markazidir.
Moskvada barcha asosiy jahon dinlari mavjud. Shaharda 50 dan ortiq turli diniy yo‘nalishni ifodalovchi 1000 dan ziyod diniy birlashma va tashkilot rasman ro‘yxatga olingan.
Eng yirik diniy tashkilot — Rus pravoslav cherkovi ( (Moskva patriarxati) — uning tarkibiga 500 ga yaqin birlashma va tashkilot, 711 ta pravoslav ibodatxonasi va kapellasi, 6 ta erkaklar va 6 ta ayollar monastiri kiradi. Ular Moskva shahar yeparxiyasigatarkibida 645 ta faol ibodatxona va kapella mavjud. Eng yirigi — Najotkor Masih ibodatxonasi — Rossiyaning bosh soboridir. Yana 45 ta ibodatxona va kapella qurilish bosqichida. «Vlast» jurnaliga ko‘ra, 2010-yil noyabrda Moskvada jamoatchilik uchun ochiq 253 ta pravoslav ibodatxonasi mavjud bo‘lgan.
Shaharda eski marosimchi pravoslavlarning qariyb 10 ta birlashma va tashkiloti ishlaydi (eng yirigi — Rus eski marosimchilar pravoslav cherkovi). Ularning diniy marosimlari 13 ta ibodatxona va kapellada o‘tkaziladi.
Islom dinini 25 ta birlashma va tashkilot ifodalaydi. Diniy marosimlar 4 ta masjidda o‘tkaziladi, ulardan eng yirigi — Moskva jome masjidi.
. Moskvada, shuningdek, yahudiylik (21 ta birlashma va tashkilot, 5 ta sinagoga), buddaviylik (16 ta birlashma va tashkilot, 4 ta ibodat xonasi, yana 1 ta ibodatxona qurilmoqda), Arman apostol cherkovi (3 ta birlashma va tashkilot, 2 ta ibodatxona, yana 2 tasi qurilmoqda), katoliklik (12 ta birlashma va tashkilot, 3 ta ibodatxona), lyuteranlik (10 ta birlashma va tashkilot, 3 ta ibodatxona), protestantlik (qariyb 260 ta birlashma va tashkilot, 42 ta ibodat uyi) vakillari ham mavjud. Boshqa diniy yo‘nalishlarga qariyb 15 ta ibodat maskani tegishli.
Bundan tashqari, Moskvada 45 ta diniy markaz, 10 ta diniy ta’lim muassasasi va shuncha monastir mavjud.
Sog‘liqni saqlash
Moskvada 1857 ta shifoxona va ambulatoriya-poliklinika muassasasi mavjud. Ulardan 250 dan ortig‘i klinik shifoxonalar va tez tibbiy yordamshifoxonalaridir. Shaharda 64 ta stomatologiya poliklinikasi, 19 ta tug‘ruqxona va qariyb 20 ta go‘daklar uyi bor. Moskvada 1700 dan ortiq ambulatoriya-poliklinika muassasasi faoliyat yuritadi, shundan 256 tasi bolalar uchun. 2022-yil boshida shahar tasarrufida 61 ta shifoxona bo‘lgan, ulardan 10 tasi bolalar shifoxonasi. 2021-yil boshida barcha mutaxassisliklar bo‘yicha shifokorlar soni taxminan 89 ming, o‘rta tibbiyot xodimlari soni esa 114 mingdan ortiq edi.
Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2015-yilda o‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi 76,8 yilni tashkil etgan. 2016-yilda bu ko‘rsatkich 77 yilga yetgan, 2018-yilda 78 yil bo‘lishi taxmin qilingan.
| Yil | Dispanser tekshiruvidan o‘tganlar ulushi
so‘nggi 2 yil ichida |
Sog‘lom turmush tarziga rioya qiluvchilar ulushi | Manba | ||
|---|---|---|---|---|---|
| Erkaklar | Ayollar | Erkaklar | Ayollar | ||
| 2021 | 32,9 | 42,8 | |||
| 2022 | 38,8 | 48,7 | 4 | 5,9 | |
Jinoyatchilik
| Yil | O‘g‘rilik | Talonchilik | Firibgarlik | Bosqinchilik | Giyohvand moddalarning noqonuniy muomalasi | Sog‘liqqa og‘ir zarar yetkazish | Qotillik va qotillikka urinish | Jami |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2014 | 93,6 | 9,2 | 21,6 | 2,0 | 20,8 | 1,1 | 0,3 | 148,6 |
| 2015 | 103,7 | 9,0 | 21,5 | 1,9 | 19,7 | 1,0 | 0,3 | 157,1 |
| 2016 | 89,2 | 6,9 | 25,8 | 1,4 | 16,2 | 0,9 | 0,3 | 140,7 |
2006-yilda Moskvada har 100 000 nafar doimiy aholiga to‘g‘ri keladigan qotillik va qotillikka urinishlar soni 11,4 tani tashkil etgan. Mamlakatda esa bu ko‘rsatkich har yili har shuncha aholiga 20 ta qotillikni tashkil etadi. Har 100 000 nafar doimiy aholiga. Shuningdek, qullik.
holatlari ham qayd etilgan. 2007-yilda og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlarning fosh etilish darajasi 36,8 % bo‘lgan. Bu Sankt-Peterburgdan (25,5 %) keyingi Rossiyadagi eng yomon ko‘rsatkich edi. 2016-yil yakunlariga ko‘ra, qotilliklarning 84,5 %, zo‘rlash jinoyatlarining 95,3 % i fosh etilgan. Umuman olganda, Moskvada jinoyatchilik darajasi yuqoriligicha qolgan bo‘lsa-da, 23,5 % ga kamaygan. 2017-yil yanvar–avgust oylarida Moskvada 90 mingdan ortiq jinoyat ro‘yxatga olingan. Bu nafaqat Markaziy federal okrug, balki butun mamlakatdagi eng yuqori ko‘rsatkich edi. Shu davrda 26 mingdan ziyod og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyat qayd etilgan, ulardan ko‘pi bilan 10,5 mingi fosh etilgan. Taqqoslash uchun, o‘sha davrda Dog‘iston Respublikasida 2,5 mingta og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyat qayd etilib, ulardan 2 mingdan sal ko‘prog‘i fosh etilgan.
Qabristonlar
Shaharning o‘sishi va rivojlanishi natijasida ayrim qabristonlar hududi qisqardi, ba’zilari esa butunlay yo‘q qilindi. Shahar hududida 63 ta faol qabriston va qabristonlar bilan bir xil nomlangan uchta krematoriy mavjud: Mitino qabristoni, Nikolo-Arxangelsk qabristoni va Xovanskoye qabristoni.
Madaniyat

Moskva — yirik madaniy va sayyohlik markazdir. Yevropa va dunyoning muhim markazlaridan biri bo‘lgan Moskva mintaqasi Rossiyadagi eng boy tarixiy-madaniy salohiyatlardan biriga ega. Shaharda tarixiy-madaniy va me’moriy yodgorliklardan tortib zamonaviy ko‘ngilochar infratuzilmagacha bo‘lgan ko‘plab diqqatga sazovor joylar mavjud.
Hozirgi Moskvada 100 dan ortiq teatrbor. Ulardan eng mashhurlari — Katta teatr, Kichik teatr, Chexov nomidagi Moskva badiiy teatri, «Sovremennik», Lenkom, Taganka teatri, Pyotr Fomenko teatri.
Shaharda 440 dan ortiq muzeymavjud. Moskva davlat universiteti ishtirokida shaharda Politexnika, Tarix, Zoologiya muzeylari, antropologiya muzeyi, A. S. Pushkin nomidagi tasviriy san’at muzeyi, Botanika bog‘i va Zoologiya bog‘i (Moskva hayvonot bog‘i) ochilgan. Poytaxtning ko‘plab muzeylari orasida Tretyakov galereyasini ham alohida ta’kidlash kerak. Unga rus homiysiasos solgan va uning nomi muzey nomida abadiylashtirilgan. Shaharda yirik ko‘rgazma maydonlari ham bor (Markaziy rassomlar uyi, «Manej» ko‘rgazma zali va boshqalar).
Davlat muzeylaridan tashqari, Moskvada ko‘plab xususiy san’at galereyalarifaoliyat yuritadi. Ularning aksariyati zamonaviy san’at.
ga ixtisoslashgan. Moskvada bir nechta yirik kinoteatr tarmoqlari (jami 100 dan ortiq kinozal) mavjud bo‘lib, ularda Rossiya va xorij filmlari namoyish etiladi. Ko‘plab kinoteatrlar bir vaqtning o‘zida turli ekranlarda bir nechta film ko‘rsatish imkonini beruvchi ko‘p zalli majmualardir.
Moskvada ko‘plab yirik kinostudiyalar joylashgan: «Mosfilm», M. Gorkiy nomidagi kinostudiya, «Soyuzmultfilm» va boshqalar. Har yili Moskva xalqaro kinofestivali.
Shaharda 400 dan ortiq kutubxona, jumladan milliy Rossiya davlat kutubxonasi.
faoliyat yuritadi. Moskvada turli tungi ko‘ngilochar maskanlar — klublar, barlar, restoranlar va var’yeteteatrlari ko‘p. Masalan, «Afisha» sayti ma’lumotlariga ko‘ra, 2011-yilda poytaxtda kamida 400 ta klub bo‘lgan. Asosiy maskanlar Bulvar halqasiichida, Tverskaya ko‘chasibo‘ylab, Ostojenka, Noviy Arbat, Kutuzovskiy prospekti va boshqa hududlarda jamlangan.
Moskvada 9 ta «Mishelen yulduzlari»ga sazovor bo‘lgan restoran ishlaydi. Bu dunyodagi eng nufuzli oshpazlik mukofotlaridan biridir.
Tverskaya ko‘chasiga tutash Teatralniy proyezd ko‘chasi Kitay-gorod hududida joylashgan bo‘lib, u yerda ko‘plab butiklar.
mavjud. 2009-yil 1-iyulga qadar, ya’ni qimor biznesini cheklovchi qonun kuchga kirguniga qadar, Moskvada ko‘plab kazino va o‘yin klublari ishlagan.
Moskvada bolalarning bo‘sh vaqtini mazmunli o‘tkazishiuchun ko‘plab imkoniyatlar mavjud. Moskvaliklar va poytaxt mehmonlari bolalari bilan eng ko‘p boradigan maskanlar — Moskva hayvonot bog‘i, Moskva planetariysi, qiziqarli fanlar muzeyi Eksperimentanium, K. A. Timiryazev nomidagi biologiya muzeyi. 2015-yilda VDNX hududida «Moskvarium» okeanariumi ochildi. Nagatino daryosi qayirida Yevropaning eng yirik yopiq jahon darajasidagi ko‘ngilochar bog‘i — «Orzular oroli».
Tadbirlar
Moskva va uning atrofida har yili yoki bir necha yilda bir marta ko‘plab yirik madaniy va sport tadbirlari, ko‘rgazmalar va festivallar o‘tkaziladi. Ularning eng mashhur hamda ko‘p tashrif buyuriladiganlari: Moskva xalqaro avtomobil saloni, Moskva xalqaro kinofestivali, Kreml kubogi, Arx Moskva va Xalqaro aviatsiya va kosmonavtika saloni. So‘nggi tadbir yaqin Moskva viloyatiningJukovskiy shahrida).
o‘tkaziladi. Moskvada ikki marta Delfiy o‘yinlari — xalqaro miqyosda — Birinchi (2000, Moskva) hamda butunrossiya miqyosida — XI (2012, Moskva).
o‘tkazilgan. 2009-yil 12–16-may kunlari Moskvadagi «Olimpiyskiy» sport majmuasida ilk bor «Yevrovideniye».
Fan


Moskva — dunyodagi yirik ilmiy markazlardan biri bo‘lib, unda ilmiy-tadqiqot institutlarifaoliyat yuritadi. Ular yadro energetikasi, mikroelektronika, kosmonavtika va boshqa ko‘plab sohalarda tadqiqot olib boradi.
2021-yilgi manbaga ko‘ra, Rossiyadagi olimlar ning uchdan bir qismi Moskvada ishlaydi. Ular ilmiy nashrlarning qariyb 40 % ini tayyorlaydi. Web of Sciencebazasi indekslaydigan ilmiy maqolalar soni bo‘yicha Moskva dunyo shaharlarida 11-o‘rinni va Yevropada 2-o‘rinni egallagan, faqat Londondan keyin. QS, THE va ARWU xalqaro reytinglariga kiritilgan yetakchi universitetlar soni bo‘yicha Moskva dunyo shaharlarida 5-o‘rinni egallaydi. 2014–2018-yillarda moskvalik mualliflarning ilmiy nashrlari soni 2009–2013-yillarga nisbatan 47,6 % ga oshgan.
Nufuzli Global innovatsiyalar indeksiga ko‘ra, Moskva dunyoning eng yaxshi yuzta ilmiy-texnologik klasteri qatoriga kirgan Rossiyadagi yagona shahardir. 2022-yilda u ushbu reytingda 31-o‘ringa ko‘tarilib, Tel-Aviv — Quddus va Tehron.
Tarix
Moskvada dastlabki ilmiy tadqiqotlar Moskva universitetida 1755-yildan boshlab olib borilgan. XIX asrda universitet qoshida Rossiya tarixi, tibbiyot, fizika, rus tili va boshqa fanlarni o‘rganuvchi ilmiy jamiyatlar paydo bo‘la boshlagan.
1828-yilda Peterburgda Rumyantsev muzeyi — kitoblar, tangalar, qo‘lyozmalar va boshqa etnografik hamda tarixiy materiallarning yirik to‘plami tashkil etilgan. Muzey 1861-yildayoq Moskvaga ko‘chirilgan, 1924-yilda esa uning asosida V. I. Lenin nomidagi SSSR davlat kutubxonasi (1992-yildan — Rossiya davlat kutubxonasi) tashkil etilgan.
XX asrda Moskvada sohaga ixtisoslashgan ilmiy muassasalar tarmog‘i shakllana boshladi. Shaharda Butunittifoq mineral xomashyo instituti (1904), Jukovskiy nomidagi Markaziy aerogidrodinamika instituti (TsAGI) (1918), L. Ya. Karpov nomidagi fizik-kimyo instituti (1918), Moskva aloqa va informatika texnika universiteti (1921), Kurchatov nomidagi atom energiyasi instituti (1943), Nazariy va eksperimental fizika instituti (1945) va boshqalar paydo bo‘lgan.
Sovet davrida akademik ilmiy muassasalar tarmog‘i ham Moskvada jamlana boshladi. Quyidagilar tashkil etildi yoki Moskvaga ko‘chirildi: Lenin nomidagi Butunittifoq qishloq xo‘jaligi fanlari akademiyasi (1929), SSSR Fanlar akademiyasi — SSSR Fanlar akademiyasi prezidiumi (1934-yilda Leningraddan ko‘chirilgan), SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasi (1944), RSFSR Pedagogika fanlari akademiyasi (1943).
Ta’lim
Oliy ta’lim
Moskva Rossiyaning eng muhim ta’lim markazlaridan biridir. Mamlakatdagi ilk oliy o‘quv yurti — Slavyan-yunon-lotin akademiyasi tashkil etilganidan buyon shaharda ko‘plab ta’lim muassasalari jamlangan. 1755-yilda Shuvalov va Lomonosov tashabbusi bilan Moskva universiteti — Rossiyaning eng qadimgi va eng mashhur universiteti tashkil etildi.
2009-yil oxirida Moskvada 264 ta oliy o‘quv yurti mavjud bo‘lgan, ulardan 109 tasi davlat yoki munitsipal, 155 tasi nodavlat muassasalar edi. Talabalar soni 1281,1 ming kishini tashkil qilgan. Moskvaning 11 ta oliy o‘quv yurti milliy tadqiqot universiteti.
maqomiga ega. Moskvada qariyb to‘rt yuzta kutubxona mavjud. Ular orasida Rossiyaning eng qadimgi jamoat kutubxonasi — Moskva davlat universiteti ilmiy kutubxonasiva mamlakatdagi eng yirik kitob fondi — Rossiya davlat kutubxonasi.
Umumiy ta’lim
| Yil | O‘quvchilar soni (mingta) | O‘qituvchilar soni (mingta) | Manba |
|---|---|---|---|
| 2020/21 | 1 087 | 62,9 | |
| 2021/22 | 1 121,6 | 63,4 | |
| 2022/23 | 1 164,1 | 64,7 |
2010-yil oxiridagi ma’lumotlarga ko‘ra, Moskvada 1727 ta umumta’lim maktabi (1588 ta davlat va 139 ta xususiy) bo‘lgan. Shaharda 168 ta o‘rta maxsus ta’lim muassasasi (154 ta davlat va 14 ta xususiy) mavjud. Maktabgacha ta’lim muassasalari soni 2314 tani tashkil etgan.
Ommaviy axborot vositalari
1702-yildan Moskva va Sankt-Peterburgda Rossiyadagi ilk bosma gazeta — «Vedomosti» («Moskovskiye vedomosti») nashr etilgan. Hozirgi vaqtda Moskvada turli yo‘nalishlardagi ko‘plab gazeta va jurnallar muntazam chop etiladi: umumshahar (axborot, ko‘ngilochar, reklama va boshqa), okrug, tuman va boshqa munitsipal tuzilmalar gazetalari.

2011-yil holatiga ko‘ra, Moskvada efirga uzatilgan 57 radiostansiyalar: UQT diapazonida 6 ta va FM diapazonida 51 ta (2017-yildagi radiokanallar soni). Eshittirishlar ultraqisqa to‘lqin (66–74, 88–108 MGts), o‘rta to‘lqin612 va 738 kGts, uzun to‘lqin153, 171, 198 va 261 kGts (faoliyati to‘xtatilgan), shuningdek, qisqa to‘lqinda «RWM vaqt etaloni»: 4996, 9996 va 16996 MGts chastotalarida olib borilgan. Ularning aksariyati Ostankino teleminorasi va Balashixadagi radiomachta orqali uzatilgan (taqqoslash uchun, Nyu-Yorkda 82 ta radiokanal[inglizcha][qachon?]).
Shaharda muntazam televizion ko‘rsatuvlar 1939-yildan boshlangan. Shaharda 24 ta federal va mintaqaviy telekanal efirga uzatiladi. «Peterburg — Beshinchi kanal»dan tashqari barcha federal telekanallar Moskvadan efirga chiqadi. 1980-yildan Moskvada Leningraddanko‘rsatuvlar uzatila boshlagan. Televideniyeni retranslyatsiya qilish uchun quyidagi uzatkich va antennalardan foydalaniladi: Shabolovka, Ostankino, Oktyabrskoye Pole, Sofrino.
Jismoniy tarbiya va sport

Moskvada ko‘plab sport inshootlarimavjud. Ularning ko‘pchiligi XXII yozgi Olimpiya o‘yinlari ga tayyorgarlik doirasida qurilgan yoki rekonstruksiya qilingan. 1980-yilda Moskvada o‘tkazilgan ushbu musobaqalar uchun barpo etilgan inshootlar orasida «Lujniki» va «Olimpiyskiy» majmualari bor. 1960-yildan 1994-yilgacha shaharda ochiq osmon ostidagi eng yirik suzish havzasi — «Moskva» faoliyat yuritgan. Shaharda ot poygalari uchun ikkita arena mavjud: Markaziy Moskva ippodromi va Bittsa ot sporti majmuasi.
1990-yillarda yirik stadionlar va sport majmualarining aksariyati o‘z tarixidagi og‘ir davrni boshidan kechirdi. Odatda ularda sport tadbirlari deyarli o‘tkazilmay, o‘rniga kiyim-kechak bozorlari tashkil qilingan. Ayrim sport inshootlari tijorat fitnes markazlariga aylantirildi. Masalan, «Pravda» va «Rassvet» mashinasozlik zavodining suzish havzalari shunday taqdirga uchradi.
Basketbol, voleybol, gandbol va mini-futbol musobaqalari ko‘pincha Krilatskoyedagi «Basket Xoll Moskva» arenasida, shuningdek, Lavochkin ko‘chasi va Vasilisa Kojina ko‘chasidagi«Dinamo» sport saroylarida o‘tkaziladi. Suzish va tennis musobaqalari odatda «Olimpiyskiy» yoki «Lujniki»da bo‘lib o‘tadi. 2010-yillardan boshlab KXL klublarining xokkey o‘yinlari «SSKA Arena», «VTB Arena», «Megasport» kabi stadionlarda o‘tkazilmoqda. Xokkey o‘yinlari eski saroylarda — «Lujniki», «Sokolniki», SSKA muz sport majmuasi, «Krilya Sovetov».
»da ham o‘tkazilgan va o‘tkazilmoqda. 2014-yil avgustda «Lukoyl Arena» («Spartak») futbol stadioni foydalanishga topshirildi. 2016-yil avgustda «VEB Arena» («SSKA») ochildi. 2017-yilda «Lujniki» stadioni rekonstruksiyasi yakunlandi. 2019-yilda ko‘p yillik ta’mirdan so‘ng «Dinamo» stadioni o‘rnida xokkey arenasi bilan birlashtirilgan qayta qurilgan futbol stadioniochildi. Ushbu stadionlardan tashqari, Premer-liga o‘yinlarini Moskvadagi yana bir stadion — «RJD Arena» («Lokomotiv») ham qabul qiladi.
Turli musobaqalar o‘tkazishga mo‘ljallangan inshootlardan tashqari, shaharda juda ko‘p sport tashkilotlari mavjud. Ular orasida «Dinamo», «Lokomotiv», «Spartak», «Torpedo» va SSKAkabi mashhur futbol klublari; «Dinamo», «Spartak», SSKA» xokkey klublari; «Dinamo» va SSKAbasketbol klublari; SSKA erkaklar va ayollar gandbol klublari; «Dinamo», «Dina», SSKA va KPRF.
XX asrning ikkinchi yarmi va XXI asrning dastlabki ikki o‘n yilligida Moskva quyidagi yirik sport musobaqalari va turnirlariga mezbonlik qilgan:
- 1967-yildan boshlab har yili shaybali xokkey bo‘yicha xalqaro «Birinchi kanal kubogi» turniri o‘tkaziladi. Ilgari u «Izvestiya gazetasi sovrinlari turniri» deb atalgan;
- 1973-yilda shaharda yozgi Universiada;
- o‘tkazilgan. 1979, 2007 va 2016-yillarda shaybali xokkey bo‘yicha jahon chempionati o‘tkazilgan (2016-yilda Sankt-Peterburg bilan birgalikda);
- 1980-yilda XXII yozgi Olimpiya o‘yinlari;
- bo‘lib o‘tgan. 1986-yilda ilk Ezgu niyat o‘yinlari Moskvada o‘tkazilgan;
- 1990-yildan boshlab «Kreml kubogi» tennis turniri o‘tkaziladi (2022-yilda o‘tkazilmagan);
- 1998-yilda ilk Butunjahon o‘smirlar o‘yinlari Moskvada o‘tkazilgan;
- 1999-yilda UEFA kubogi finali «Lujniki» stadionida bo‘lib o‘tgan, 2008-yilda esa shu yerda UEFA Chempionlar ligasi finali;
- o‘tkazilgan. 2005 va 2011 yillarda Moskva figurali uchish bo‘yicha jahon chempionatlariga mezbonlik qilgan;
- 2013-yilda regbi-7 bo‘yicha jahon chempionati;
- o‘tkazilgan. 2013-yilda shaharda yengil atletika bo‘yicha jahon chempionati;
- bo‘lib o‘tgan. 2017-yilda Moskvada futbol bo‘yicha Konfederatsiyalar kubogi.
- 2018-yilda Moskvada 64 ta uchrashuvdan 12 tasi futbol bo‘yicha jahon chempionati, jumladan, ochilish o‘yini va final o‘yinio‘tkazilgan. Moskvadagi o‘yinlarni ikkita stadion qabul qilgan: «Lujniki» (7 o‘yin) va «Spartak» (5 o‘yin). Musobaqa paytida Moskva davlat universiteti binosi yonida muxlislar uchun fan-zona tashkil etilgan.
Me’morchilik va diqqatga sazovor joylar

Moskva — saqlanib qolgan rus me’morchiligi yodgorliklari (ularning bir qismi UNESCO Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan) va rivojlanayotgan zamonaviy ko‘ngilochar infratuzilmasi bilan sayyohlarni jalb etuvchi muhim markaz. Shaharda yirik va kengayib borayotgan mehmonxonalar tarmog‘i mavjud, dunyoga mashhur mehmonxona brendlari ham faoliyat yuritadi.
Shahar rejalashtirilishi

Moskva qadimdan radial-halqa shaklidagi reja asosida qurilgan. Shahar markazdan tarqaluvchi bir nechta ko‘chalar, jumladan Tverskaya ko‘chasiva halqalardan (3 ta transport halqasi — MKAD, Bog‘ halqasi, 3-transport halqasi, shuningdek, Bulvar halqasi). ) iborat. Moskva metropoliteni ham shu tamoyil asosida qurilgan: Halqa liniyasi, Katta halqa liniyasi va Moskva markaziy halqasi shahar markazini chekka hududlar bilan bog‘laydigan radial yo‘nalishlarga o‘tish imkonini beradi.
Moskvadagi eng muhim savdo ko‘chalaridan biri — Tverskaya Manej maydonidan boshlanib, Tverskoy tumaniorqali o‘tadi, Bulvar halqasini Pushkin maydoni yaqinida kesib o‘tadi va Triumfalnaya maydonidatugaydi. Uning davomi — 1-Tverskaya-Yamskaya ko‘chasi Leningradskiy prospektiga Belorusskiy vokzali.
yonida ulanadi. So‘nggi yillarda Moskva bog‘larimodernizatsiya va rekonstruksiya qilinmoqda. Rivojlangan infratuzilma tufayli ular bolalar bilan sayr qilish uchun qulayroq bo‘lib bormoqda; ko‘plab bog‘larda velosiped ijarasi va rolikli konki ijarasi yo‘lga qo‘yilgan. Shuningdek, 2015-yilda obodonlashtirish dasturi doirasida Moskvadagi 12 mingdan ortiq bolalar maydonchasi.
2019-yilda Moskva World Travel Awards tomonidan World’s Leading City Destination 2019 («Dunyoning eng yaxshi sayyohlik shahri») mukofotini olgan.
Ko‘priklar
Moskva o‘zi bilan bir xil nomdagi daryo bo‘yida joylashgan. Shahar hududidan kichikroq daryolar ham oqib o‘tadi, shu sababli ko‘priklar juda ko‘p. Ularning eng mashhurlari: Katta Tosh va Kichik Tosh, Qrim va Jivopisniy ko‘prigi.
Moskva Kremli va Qizil maydon
Moskvaning tarixiy markazi — Moskva Kremli. Qal’a devorlari va minoralari hozirgi qiyofasini XVII asrdayoq olgan. Hozir Kreml Rossiya prezidentiningqarorgohi vazifasini bajaradi. Uning hududida ko‘plab ibodatxonalar va muzeylar joylashgan, Moskva Kremli majmuasi UNESCO Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Kremlga tashrif buyurish muzey hududlari bilan cheklangan.
Kremlning sharqiy tomonida poytaxtning eng mashhur maydoni — Qizil maydonjoylashgan. Uning atrofida Vasiliy Blajenniy ibodatxonasi, O‘rta savdo qatorlari, GUM, binosi, Qozon Bibi Maryam ikonasi sobori,, Voskresenskiye darvozalariorqali Manej maydoniga, chiqish va Davlat tarix muzeyi mavjud.Maydonga Nikolskaya, Senatskaya va eng mashhuri — Spasskaya minorasi ham tutash. Unda soat qo‘ng‘iroqlari bor.Kreml devori yonida nekropol (xotira qabristoni) va Lenin maqbarasibarpo etilgan. Maydon hududida Lobnoye Mesto va Minin va Pojarskiy haykaliham joylashgan. Alohida holatlardan tashqari (yuqori martabali mansabdorlar kortejining Spasskiye darvozasi orqali o‘tishi, tantanali tadbirlarga tayyorgarlik, profilaktika ishlari va boshqalar) maydon poytaxt aholisi va mehmonlari uchun sutka davomida ochiq.
Kreml yaqinidagi Aleksandr bog‘ida Noma’lum askar qabriyonida 1-sonli post — faxriy qorovulning mamlakatdagi bosh posti joylashgan.

Suratda chapdan o‘ngga qarab quyidagi minoralar tasvirlangan: Borovitskaya, Vodovzvodnaya, Blagoveshchenskaya, Taynitskaya, Birinchi nomsiz, Ikkinchi nomsiz, Petrovskaya, Beklemishevskaya.
Devorlar uzra Katta Kreml saroyi, Arxangel sobori gumbazlari va Ivan Buyuk qo‘ng‘iroq minorasi.
Me’moriy yodgorliklar
Shaharning ko‘p sonli diqqatga sazovor joylari orasida jahon miqyosida mashhur noyob maskan va inshootlar bor. Ularga, shubhasiz, Katta teatr, A. S. Pushkin nomidagi Davlat tasviriy san’at muzeyi va Tretyakov galereyasikiradi. Ayrim yodgorliklar UNESCO Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan: Novodevichiy monastiri va Kolomenskoye qo‘rg‘on-mulki. Noyob inshootlar qatoriga Shuxov minorasining giperboloid konstruksiyasi va Ostankino teleminorasikiradi. Ikkinchisi sakkiz yil davomida dunyodagi eng baland bino maqomini saqlab kelgan.
Shahar meri Yuriy Lujkov davrida Moskva ko‘plab me’moriy va tarixiy yodgorliklaridan ayrildi. Ular, masalan, «Moskva», » mehmonxonasi va Vozdvijenkadagi Voyentorgbinolarining nusxalari bilan almashtirildi. Moskvadagi madaniy-tarixiy muhit umuman olganda xavf ostida qoldi.
Shaharning faxriy fuqarolari
Faxriy fuqaro unvoni Moskvada 1866-yilda joriy etilgan va Oktyabr inqilobi 1917-yildan keyin bekor qilingan, 1995-yilda qayta tiklangan. Unvon mavjud bo‘lgan davrda 24 marta berilgan. Mukofotlanganlar orasida jarroh N. I. Pirogov, homiy P. M. Tretyakov, patriarx Aleksiy II va boshqa taniqli moskvaliklar bor.
Hozirgi vaqtda Moskvaning faxriy fuqarosi unvoniga bastakor A. N. Paxmutova, quruvchi V. E. Kopelev, olim V. A. Sadovnichiy hamda harbiy va faxriylar harakati vakili Ivan Sluxay.
Moskva san’at asarlarida
Ko‘plab sovet, xorijiy va zamonaviy rossiyalik bastakorlar hamda xonandalar o‘z qo‘shiqlarini Moskvaga bag‘ishlagan. Sovet va postsovet davrlarida voqealari Moskvada kechadigan ko‘plab filmlar suratga olingan. Tomoshabinlar shahar manzaralarini kinoteatr va teleekranlarda ko‘rish imkoniga ega bo‘lgan. Moskvada ko‘plab zamonaviy teleseriallar ham suratga olinadi.
Moskva astronomiyada
Moskva sharafiga (787) Moskvaasteroidi nomlangan. Uni 1914-yil 20-aprelda rossiyalik astronom Grigoriy Neuymin Simeiz rasadxonasida.
kashf etgan. Oyning orqa tomonida Moskva dengizi.
Qardosh shaharlar
Moskvaning ko‘plab qardosh shaharlaribor. Ularning aksariyati bilan aloqalar 1990-yillarda o‘rnatilgan. Birinchilari Berlin va Buenos-Ayres bo‘lib, bu 1990-yilda yuz bergan. Vena bilan esa hamkorlik munosabatlari 1956-yildayoq o‘rnatilgan.
Adabiyotlar
- A. F. Selivanov, I. E. Zabelin Moskva // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Moskva: Ensiklopediya / bosh muharrir A. L. Narochnitskiy. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1980. — 688 bet : rasmlar bilan — 200 000 nusxa
- Moskva: Ensiklopediya / bosh muharrir S. O. Shmidt; tuzuvchilar: M. I. Andreyev, V. M. Karev. — Moskva : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1997. — 976 bet : rasmlar bilan — 100 000 nusxa — ISBN 5-85270-277-3.
- Moskva : [arxiv 2022-yil 23-dekabr] / A. A. Popov; A. A. Tishkov; A. N. Prokinova; L. A. Belyayev, N. A. Krenke, B. E. Yanishevskiy, I. A. Bondarenko, Yu. G. Klimenko, I. E. Pechenkin, N. N. Bronovitskaya, A. Yu. Bronovitskaya, A. S. Vinogradova; L. M. Starikova, N. E. Korsakova /2012/. A. A. Popov; A. A. Tishkov; A. N. Prokinova; V. V. Selevyorstov; L. A. Belyayev, N. A. Krenke, B. E. Yanishevskiy, I. A. Bondarenko, Yu. G. Klimenko, I. E. Pechenkin, N. N. Bronovitskaya, A. Yu. Bronovitskaya, A. S. Vinogradova; L. M. Starikova, N. E. Korsakova /2018/. Yangilangan: Katta Rossiya ensiklopediyasi tahririyati /2020/ // Katta Rossiya ensiklopediyasi [Elektron resurs] — 2020. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017).
- Moskvani aks ettiruvchi katta atlas / M. V. Lomonosov nomidagi Moskva davlat universiteti; kartografik asos — Roskartografiya ; ilmiy rahbarlar: N. S. Kasimov, V. S. Tikunov. — Moskva: Feoriya, 2013. — 999 bet — ISBN 978-5-91796-032-6.
- R. R. Vaxitov Moskvaliklar ijtimoiy tabaqa sifatida // Otechestvenniye zapiski. — 2012. — № 3.
- I. L. Gorodetskaya, E. A. Levashov Moskva // Rus tilidagi aholi nomlari: ma’lumotnoma-lug‘at. — Moskva: AST, 2003. — B. 193. — 363 bet — 5000 nusxa — ISBN 5-17-016914-0.
- I. L. Gorodetskaya, E. A. Levashov 3-ilova: Aholi nomlarining ayrimlari tarixiga oid ocherklar (E. A. Levashov). Moskva // Rus tilidagi aholi nomlari: ma’lumotnoma-lug‘at. — Moskva: AST, 2003. — B. 349—352. — 363 bet — 5000 nusxa — ISBN 5-17-016914-0.
- V. A. Gilyarovskiy Moskva va moskvaliklar. — Moskva : AST Astrel, 2005. — 511 bet.
- V. A. Gilyarovskiy Sargardonliklarim / Gazetalar Moskvasi — Moskva : AST, 2007. — 508 bet.
- L. E. Kolodniy Moskva — yagona shahrimiz. — Moskva : Politizdat, 1991.
- Moskva buyuk knyazligi / V. A. Kuchkin // Mo‘g‘ullar — Nanomateriallar [Elektron resurs]. — 2012. — B. 308—310. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004–2017, jild 21). — ISBN 978-5-85270-355-2. Arxivlangan: 17 2020-yil oktyabr .
- Moskva — Peterburg : Pro et contra. Milliy o‘zlikni anglash tarixida madaniyatlar muloqoti. Antologiya. — Rossiya ta’lim akademiyasining Shimoli-g‘arbiy bo‘limi, Rus xristian gumanitar instituti; (tuzuvchi K. G. Isupov, mas’ul muharrir D. K. Burlaka). — Sankt-Peterburg : RXGI nashriyoti, 2000. — 711 bet. ISBN 5-88812-067-7
- M. I. Pilyayev Qadimgi Moskva: qadimiy poytaxtning o‘tmish hayoti haqida hikoyalar; (tuzuvchi, so‘zboshi va izohlar muallifi Yu. N. Aleksandrov). — Moskva: AST Xranitel, 2007. — 762 bet.
- B. L. Samoylov, G. V. Morozova Moskva shahrining Qizil kitobi. — Moskva, 2001. — 930 bet
Havolalar
- Moskva sayyohlik portali (rasmiy)
- Moskva ko‘chalariga nazar tashlang… Arxiv nusxasi 2008-yil 6-martdagi Wayback Machine «Gramota.ru»
- Xaritaga bog‘langan eski Moskva suratlari
- Moskva — turli yillarning fotosuratlari
- Ma’lumotnoma kitoblari: XIX va XX asrlardagi butun Moskva — Tsarskoye Selo kutubxonasida











