Yevropa haqida

Yevropa
Географическое положение Европы на глобусе
Maydoni10,2 mln km²
Aholisi744 933 620 (2024) kishi
Zichligi73 kishi/km²
Aholisining nomlanishiyevropaliklar 
Oʻz ichiga oladi50 (roʻyxati) davlatlar
TillarYevropa tillari 
Vaqt mintaqalariUTC±0:00 – UTC+5:00 
Internet domenlari.eu (Yevropa Ittifoqi) 
Eng yirik shaharlari Флаг России Moskva
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsʼdagi mediafayllar

Yevropa — dunyo qismi boʻlib, u Shimoliy yarimsharda Yer yuzida joylashgan, uni gʻarbda Atlantika okeani, shimolda esa Shimoliy Muz okeani oʻrab turadi; maydoni taxminan 10,3 mln km². U Osiyo bilan birgalikda ulkan materik — Yevrosiyoni tashkil etadi, uning umumiy maydonining qariyb 17 % ini egallaydi. U dunyoning eng kichik qismlaridan biridir, faqat Okeaniyadan biroz kattaroqdir.

Yevropada 745 mln kishi yashaydi (19-sentabr 2024-yil holatiga koʻra); bu Yer aholisining 9,21 % ini tashkil etadi (qarang: Yer aholisi). Aholi soni boʻyicha u Osiyo, Afrika va Amerikadan keyin toʻrtinchi oʻrinda turadi.

Yevropada 50 ta davlat joylashgan. Ularning aholisi asosan hind-yevropa va ural til oilalariga mansub tillarda soʻzlashadi.

Etimologiyasi

«Yevropa» nomi, ehtimol, qadimgi yunon mifologiyasidagi Yevropa (Εὐρώπη, Eurṓpē) — finikiyalik malika nomidan kelib chiqqan. Uni Zevs oʻgʻirlab, Kritga olib ketgan (bunda Yevropa nomining epiteti ham Gera va Demetra bilan bogʻliq boʻlishi mumkin). Fransuz tilshunosi P. Shantren taʼkidlaganidek, ismning kelib chiqishi nomaʼlum. Yevropa va buqa haqidagi afsona, chamasi, Miken davriga borib taqalgani uchun, uning kelib chiqishini yunonlardan oldingi davrga oid deb hisoblash mumkin.

Zamonaviy adabiyotdagi eng mashhur etimologik farazlar hali antik davrda (koʻplab boshqa farazlar bilan birga) ilgari surilgan, biroq ular bahslidir. Masalan, bir talqinga koʻra, nom yunoncha ευρύς (eurús) — «keng» va όψ (ōps, qaratqich kelishigi ὠπός, ōpós) — «koʻz», yaʼni «katta koʻzli» degan maʼnoni anglatadi; lugʻatshunos Gesixiyga koʻra esa, «Yevropiya» nomi «quyosh botadigan mamlakat» yoki «qorongʻi» degan maʼnoni bildiradi. Keyinchalik tilshunoslar buni gʻarbiy semit tillaridagi ‘ərā̊b ib — «quyosh botishi» yoki akkadcha. êrêb šamši — xuddi shu maʼnoni anglatuvchi ibora bilan bogʻlashgan (M. Uest bu etimologiyani juda zaif deb baholagan).

Yana bir nazariyaga koʻra, nom finikiya tilidagi ereb.

Chegaralari

Yevropa–Osiyo chegarasining turlicha talqinlari
Gerodot tasavvuridagi Yer xaritasi
Professor P. Yordan taʼriflagan va 2005-yilda Germaniyaning «Europa Regional» jurnalida eʼlon qilingan Yevropaning madaniy-tarixiy mintaqalari
Yevropaning BMT tasnifi boʻyicha makromintaqalari — BMT Sharqiy Yevropa  Shimoliy Yevropa  Janubiy Yevropa  Gʻarbiy Yevropa

«Yevropa» nomi maʼlum boʻlgan dunyoning bir qismi sifatida ilk bor miloddan avvalgi VI asrda Anaksimandr va Gekatey tomonidan qoʻllangan. Anaksimandr Yevropa va Osiyo chegarasini Kavkazdagi Fasis daryosi (hozirgi Rioni daryosi, Gruziya hududida) boʻylab belgilagan. Miloddan avvalgi V asrda Gerodot ham shu fikrda boʻlgan, lekin u ayrimlar Yevropa va Osiyo chegarasi sifatida Don daryosini, Fasisni emas, chegara deb hisoblaganini qayd etgan.

Dunyoning bir qismi maʼnosidagi «Yevropa» nomi eng qadimgi yunon adabiyotida (xususan, Gomerga nisbat beriladigan Pifiyalik Apollon haqidagi madhiyada Yevropa deganda faqat Shimoliy Yunoniston nazarda tutilgan) va ilk bor Miletlik Gekateyning «Yer tavsifi» asarida (miloddan avvalgi VI asr oxiri) qayd etilgan; uning birinchi kitobi Yevropaga bagʻishlangan.

Qadimgi yunonlar dastlab Yevropani alohida materik deb hisoblagan. U Osiyodan Egey va Qora dengizlar, Afrikadan — esa Oʻrta yer dengizi orqali ajralgan. Keyinchalik Yevropa ulkan materikning kichik qismigina ekanini, bu materik hozir Yevrosiyo deb atalishini anglashgan antik mualliflar Yevropaning sharqiy chegarasini Don daryosi boʻylab belgilay boshlagan (bunday qarashlar Polibiy va Strabonasarlarida ham uchraydi). Bu anʼana qariyb ikki ming yil davom etgan. Xususan, Merkator xaritasida Yevropa chegarasi Don daryosi boʻylab oʻtib, uning boshlanish joyidan shimolga toʻgʻri yoʻnalishda Oq dengizgacha yetib boradi.

XV asrda Yevropa qisqa muddat deyarli xristian olami bilan bir maʼnoda qoʻllangan, ammo hozir xristianlarning aksariyati uning tashqarisida yashaydi. XIX asrda dunyo sanoatining deyarli barchasi Yevropada joylashgan edi; bugun esa mahsulotlarning katta qismi uning tashqarisida ishlab chiqariladi.

V. N. Tatishchev 1720-yilda Yevropaning sharqiy chegarasini Ural togʻlari tizmasi boʻylab, soʻng Yoyiq (hozirgi Ural) daryosi orqali Kaspiy dengiziga quyiladigan joyigacha oʻtkazishni taklif etgan. Yangi chegara avval Rossiyada, keyin esa boshqa mamlakatlarda ham umumeʼtirof etildi. Hozirgi vaqtda Yevropa chegaralari quyidagicha belgilanadi: shimolda — Shimoliy Muz okeani, gʻarbda — Atlantika okeani; janubda — Oʻrta yer, Egey, Marmar, Qora dengizlar; sharqda — Ural togʻlarining sharqiy etaklari, Mugʻojar togʻlari, Emba daryosi boʻylab Kaspiy dengizigacha, undan esa Kuma va Manich (Kuma–Manich botigʻi) orqali Don daryosining quyilish joyigacha (jumladan, Katta sovet ensiklopediyasi va Britannica maʼlumotlariga koʻra) yoki kamroq hollarda Kavkaz tizmasi orqali Qora dengizgacha. Yevropa va Osiyo oʻrtasidagi chegaraning Qora dengiz hamda Qora dengiz boʻgʻozlari orqali oʻtishi barcha manbalarda tan olinadi. Yaqin atrofdagi orollar va arxipelaglar ham Yevropaga kiritiladi. Ayni paytda Gretsiyaga qarashli, Turkiyaning Anadolu sohillariga yaqin ayrim orollar geografik jihatdan Osiyoga, siyosiy jihatdan esa Yevropaga mansub boʻlishi mumkin. Xuddi shunday holat orol Malta va Islandiyaga ham tegishli (birinchisi Afrikadan shartli ravishda Oʻrta yer dengizi, ikkinchisi esa Amerikadan Atlantika okeani orqali ajratiladi).

Shu sababli Ozarbayjon va Gruziyani Yevropa davlatlari roʻyxatiga kiritish, birinchi navbatda, siyosiy, iqtisodiy va tarixiy-madaniy omillarga, shuningdek baʼzan qayd etiladigan qisman geografik joylashuvga asoslanadi. Bu masalada yagona qatʼiy mezon yoʻq.

Turli vaziyatlarda Yevropaning yuqorida belgilangan tabiiy chegaralaridan tashqarida joylashgan, ammo u bilan siyosiy, iqtisodiy va tarixiy-madaniy jihatdan bogʻlangan mamlakat va hududlar ham Yevropaga kiritilishi mumkin (Armaniston, Kipr Respublikasi, Isroil).

Geografiyasi

Yevropaning tabiiy xaritasi
Yevropaning biomlari:
____ — tundra, ____ — alp tundrasi, ____ — tayga, ____ — togʻ oʻrmonlari, ____ — keng bargli oʻrmonlar, ____ — Oʻrta yer dengizi oʻrmonlari, ____ — haqiqiy dashtlar, ____ — choʻl dashtlari.

Yevropani Atlantika va Shimoliy Muz okeanlari hamda ularga tutash dengizlar oʻrab turadi.

Yevropaning maydoni 10,2 mln km², shundan taxminan 730 ming km² orollarga toʻgʻri keladi. Shimoldan janubgacha masofasi 3900 km, gʻarbdan sharqqacha esa 5200 km. Maydoni jihatidan u Kanadadan sal kattaroq, biroq Rossiyadan ancha kichik. Yevropa hududining qariyb 1/4 qismini yarimorollar tashkil etadi (Kola, Skandinaviya, Pireney, Apennin, Bolqon va boshqalar).[manba 299 kundan beri koʻrsatilmagan].

Oʻrtacha balandlik taxminan 300 m, eng baland nuqtasi (Yevropa chegarasi Kuma–Manich botigʻi orqali oʻtkazilganda) — 4808 m balandlikdagi Monblan togʻi yoki (chegara Kavkaz tizmasi orqali oʻtkazilganda) — 5642 m balandlikdagi Elbrus togʻidir. Hozirgi eng past nuqta taxminan −27 metr (Kaspiy dengizi) boʻlib, dengiz sathining oʻzgarishi bilan birga oʻzgaradi.[manba 299 kundan beri koʻrsatilmagan].

Hududda tekisliklar ustunlik qiladi (yiriklari — Sharqiy Yevropa, Oʻrta Yevropa, Oʻrta va Quyi Dunay, Parij havzasi). Togʻlar hududning qariyb 17 % ini egallaydi (asosiylari — Alp togʻlari, Kavkaz, Karpat, Qrim togʻlari, Pireney togʻlari, Apennin togʻlari, Ural, Skandinaviya togʻlari, shuningdek, Bolqon yarimoroli togʻlari). Faol vulqonlar, xususan, Islandiyada va Oʻrta yer dengizi mintaqasida joylashgan.

Hududning katta qismida iqlim moʻtadil (gʻarbda — okean iqlimi, sharqda — qorli va ayozli qish bilan kontinental), shimoliy orollarda subarktika va arktika iqlimi, Janubiy Yevropada esa Oʻrta yer dengizi iqlimi, Kaspiyboʻyi pasttekisligida esa chala choʻl iqlimi hukm suradi. Muzliklar quyidagi hududlarda mavjud: Arktika, Islandiya, Skandinaviya togʻlari, Alp togʻlari; ularning umumiy maydoni 116 ming km²)[manba 299 kundan beri koʻrsatilmagan].

Asosiy daryolari: Volga, Dunay, Ural, Dnepr, Gʻarbiy Dvina, Don, Pechora, Kama, Oka, Belaya, Dnestr, Reyn, Elba, Visla, Taxo, Luara, Oder, Neman, Ebro.

Yirik koʻllari: Ladoga, Onega, Chud, Venern, Balaton, Jeneva.

Shimoliy hududlarning orollarida, jumladan, Arktikada va Shimoliy Muz okeani sohillari boʻylab arktika choʻllari va tundralar, janubroqda esa oʻrmon-tundra, tayga, aralash va keng bargli oʻrmonlar, oʻrmon-dashtlar, dashtlar, subtropik Oʻrta yer dengizi oʻrmonlari va butazorlari; janubi-sharqda chala choʻllar tarqalgan.

Yevropadagi eng yirik qumli choʻl — Rin qumlari (40 000 km²) Volga va Ural daryolari oraligʻida ( Qozogʻiston va Rossiya hududida) joylashgan. Gʻarbiy Yevropada Ispaniyadagi Tabernas massivi baʼzan chala choʻl tipidagi oʻsimlik jamoalariga yaqinlashtiriladi; Rossiyadagi Noʻgʻay dashti ham shular jumlasidan boʻlib, Qalmoqiston, Dogʻiston va Checheniston chegarasida joylashgan. Bundan tashqari, Qalmoqistonda (Rossiya) tabiiy manbalardan sanoat maqsadida suv olish va yerdan oqilona foydalanmaslik kabi inson faoliyati tufayli keng hududlar choʻllashgan. Yevropa sharqidagi quruq dasht zonasida Rossiyaning quyi Don qismida (Archedin–Don qumlari, Simlyansk qumlari va boshqalar), shuningdek Ukrainada (Alyoshki qumlari).

Iqtisodiyoti

YIM (xarid qobiliyati pariteti) boʻyicha Yevropa mamlakatlarida aholi jon boshiga (2021-yil holatiga): > 60 000 $ 50 000 - 60 000 $ 40 000 - 50 000 $ 30 000 - 40 000 $ 20 000 - 30 000 $ 10 000 - 20 000 $

2008-yilda boshqaruvdagi aktivlar miqdori boʻyicha Yevropa dunyoning eng boy qitʼasi edi: bu yerda 32,7 trilliondan ortiq AQSh dollari qiymatidagi aktivlar boʻlgan; 27,1 trillion AQSh dollari miqdoridagi aktivlar esa Shimoliy Amerikadaqayd etilgan. 2009-yilda Yevropada boshqariladigan jami aktivlar dunyo aktivlarining uchdan birini tashkil qilgan. Biroq 2007–2008-yillardagi moliyaviy inqiroz koʻplab mamlakatlarning kredit reytinglarini pasaytirib, yevro hududi qarz inqirozinikeltirib chiqardi. Inqirozdan oldin Yevropaning YIMi eng yuqori darajaga yetgan edi.

Yevropada farovonlik darajasi katta farq qiladi. Eng boy mamlakatlar asosan Gʻarbiy va Shimoliy Yevropadajoylashgan, nisbatan kambagʻal mamlakatlar esa Sharqiy Yevropa hamda Bolqondakoʻp uchraydi. Jahon banki maʼlumotlariga koʻra (2011–2018), aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (xarid qobiliyati pariteti) boʻyicha eng yuqori daromadli mamlakatlar — Lyuksemburg, Irlandiya, Norvegiya, Shveysariya va Niderlandiya. Eng kambagʻal mamlakatlar — Moldova, Ukraina, Bosniya va Gersegovina, Albaniya va Serbiya.

Quyidagi manba — Xalqaro valyuta jamgʻarmasi maʼlumotlariga koʻra (2018), yalpi ichki mahsulot hajmi boʻyicha dunyoning eng yirik oʻnta iqtisodiyoti qatoriga Yevropaning toʻrt mamlakati kiradi: Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya va Italiya. 2016-yilda Yevropada aholi jon boshiga YIM 21 767 AQSh dollarini tashkil etgan.

2002-yilda jami 12 ta Yevropa Ittifoqiga aʼzo mamlakat yagona valyutani qabul qildi — yevro, shu tariqa valyuta ittifoqi — yevro hududi tarkibiga kirdi. Bugun yevro YIga aʼzo 21 mamlakatda va unga aʼzo boʻlmagan 6 mamlakatda qoʻllanadi.

Yevropaning asosiy moliyaviy markazlari — London, Syurix, Jeneva va Frankfurt.

2018-yilda aylanmasi boʻyicha Yevropaning eng yirik kompaniyasi Niderlandiya–Britaniya energetika kompaniyasi Royal Dutch Shell boʻlgan; uning aylanmasi 396 milliard AQSh dollaridan oshib, dunyoda uchinchi oʻrinda turgan. Oʻsha yili dunyoning eng yirik 20 kompaniyasi orasidagi boshqa Yevropa kompaniyalari — Britaniya neft-gaz kompaniyasi BP, Germaniya avtomobilsozlik kompaniyasi Volkswagen AG, Shveysariyaning togʻ-kon va xomashyo kompaniyasi Glencore, Germaniya avtomobilsozlik kompaniyasi Daimler AG va Fransiyaning neft kompaniyasi Total.

Aholisi

Yevropaning 2023-yildagi demografik piramidasi

2024-yilda Yevropada qariyb 745 million kishi yashaydi. Yevropa aholisi nisbatan zich joylashgan qitʼa: har kvadrat kilometrga oʻrtacha 72 kishidan koʻproq toʻgʻri keladi. Ayniqsa aholi zich mamlakatlar — Angliya, Niderlandiya, Belgiya va Germaniya. Aksincha, Sharqiy va Shimoliy Yevropaning koʻplab joylarida aholi zichligi past.

Boshqa dunyo qismlariga nisbatan Yevropada aholi soni sekin oʻsadi. Buning sabablaridan biri tugʻilish darajasining pastligidir. Janubiy va Gʻarbiy Yevropa dunyoda keksa aholi ulushi eng yuqori mintaqalardir. Bugun keksalar aholining 21 % ini tashkil qiladi (65 yoshdan katta kishilar). Prognozlarga koʻra, 2050-yilga borib Yevropada bu koʻrsatkich 30 % ga yetadi. Bunga 1970-yillardan beri aholi avlodlar almashinuvini taʼminlash uchun zarur darajadan kam farzand koʻrayotganisabab boʻlmoqda. BMT prognozlariga koʻra, migratsiya oqimlari oʻzgarmasa, 2022–2050-yillarda Yevropa aholisi −7 % ga qisqaradi.

Yevropaliklarning kutilayotgan umr davomiyligi yuqori. Yevropa mamlakatlarining qariyb yarmida bu koʻrsatkich 80 yoshdan oshadi. Eng uzoq umr davomiyligi Shveysariyada, Italiyada va Ispaniyada (83 yoshdan ortiq), eng qisqasi esa Moldovada, Ukrainada, Rossiyada va Qozogʻistonda (taxminan 72–73 yosh).

Tillar

Siyosiy xaritada asosiy yozuv tizimlari — Yevropa: lotin alifbosi  kirill alifbosi  yunon alifbosi  lotin va kirill alifbolari  yunon va lotin alifbolari  gruzin alifbosi  arman alifbosi
Shahar hokimiyati binosidagi toʻrt tildagi yozuvlar — Novi-Sad (Serbiya): serb, venger, slovak va janubiy rusin tillarida

Yevropada 230 ta tilda soʻzlashiladi, bu dunyo tillarining atigi 3 % ini tashkil etadi. Uning aholisining 90 % dan ortigʻi hind-yevropa tillarida gaplashadi. Eng yirik hind-yevropa til guruhlari — slavyan, german va roman tillari. Slavyan tillarida Markaziy, Janubiy va Sharqiy Yevropada soʻzlashiladi. Bularga rus, belarus, ukrain, polyak, chex, slovak, bolgar, serb, xorvat, bosniy, chernogor, sloven, makedon tillari kiradi. Boshqa tomondan, german tillari asosan Markaziy va Shimoliy Yevropada tarqalgan. Bularga ingliz, nemis va skandinav tillari kiradi. Roman tillari Yevropaning janubida tarqalgan. Ularga fransuz, ispan, italyan, portugal, rumin (moldovan) kiradi. Hind-yevropa tillarining kichikroq guruhlariga, masalan, kelt va boltiq tillari kiradi. Yunon va alban tillari ham hind-yevropa tillaridir.

Yevropaning mahalliy aholisi soʻzlashadigan hind-yevropa oilasiga kirmaydigan tillarning katta qismi ural tillari oilasiga mansub. Ushbu oilaning fin-ugor tarmogʻiga quyidagi tillar kiradi: fin, ijor, karel, veps, eston, vod, venger, udmurt, komi-ziryan, komi-permyak, togʻ mari, oʻtloq mari, moksha, erzya tillari va saam tillari guruhi. Samodiy tarmogʻiga esa, masalan, nenes tili kiradi.

Yevropaning tub aholisi orasida tarqalgan hind-yevropa oilasiga kirmaydigan tillar jumlasiga koʻplab turkiy tillar: chuvash, qaragʻash, noʻgʻay, qozoq, boshqird, tatar, qorayim, qirim-tatar, gagauz, turk tillari, shuningdek, nax-dogʻiston va abxaz-adigey tillari kiradi. Moʻgʻul tillari oilasiga masalan, qalmoq tili kiradi.

Malta tili ( ivrittilidan tashqari) Yevropadagi semit til oilasiga kiruvchi yagona tildir.

Bask tili Ispaniya va Fransiyaning Basklar oʻlkasida qoʻllanadi va alohida til (izolyat) hisoblanadi.

Dinlar

Yevropaliklarning qariyb 75 % i — xristianlar, 8 % i esa musulmonlar. Yevropaliklarning taxminan 17 % i hech bir dinga eʼtiqod qilmaydi. Yahudiylar ulushi bir foizdan kam.

Janubi-gʻarbiy Yevropa aholisining koʻpchiligi — katoliklar. Markaziy Yevropaning koʻplab joylarida katoliklar va protestantlar yashaydi. Shimoliy Yevropa mamlakatlari va Buyuk Britaniyada aholining aksariyati protestantlar, Sharqiy Yevropada esa pravoslavlar koʻproq. Musulmonlarning aksariyati Rossiya, Qozogʻiston va Turkiyaning Yevropadagi qismlarida, qisman Kavkazda va Bolqon yarimorolidagi baʼzi mamlakatlarda: Bosniya va Gersegovina, Albaniya, Kosovo va Shimoliy Makedoniyada yashaydi. Musulmon aholining Yevropaga ommaviy koʻchishi Gʻarbiy va Shimoliy Yevropadagi koʻpchilik davlatlarda yirik musulmon diasporalarining shakllanishiga sabab boʻlgan.

Qalmoqiston Yevropada buddizmga anʼanaviy ravishda eʼtiqod qilinadigan yagona mintaqadir. Bu yerda buddizmga eʼtiqod qilinadi.

Andreas Kaplan Yevropani geografik jihatdan nisbatan kichik boʻlishiga qaramay, madaniy xilma-xilligi eng yuqori mintaqa deb hisoblaydi.

Yevropa davlatlari

44 ta davlatni BMTaʼzolarining aksariyati tan oladi, 6 ta davlat (hudud) esa cheklangan darajada tan olingan yoki umuman tan olinmagan. 5 ta davlat Yevropada faqat qisman joylashgan.

Gʻarbiy YevropaSharqiy YevropaShimoliy YevropaJanubiy Yevropa
 Avstriya Belarus Daniya Albaniya
 Belgiya Bolgariya Islandiya Andorra
 Buyuk Britaniya Vengriya Latviya Bosniya va Gersegovina
 Germaniya Moldova Litva Vatikan
 Irlandiya Polsha Norvegiya Gretsiya
 Lixtenshteyn Rossiya ((Yevropa qismi) Finlyandiya Ispaniya
 Lyuksemburg Ruminiya Shvetsiya Italiya
 Monako Slovakiya Estoniya Makedoniya
 Niderlandiya Ukraina Malta
 Fransiya Chexiya Portugaliya
 Shveysariya San-Marino
 Serbiya
 Sloveniya
 Xorvatiya
 Chernogoriya

Yevropaga qisman kiritiladigan transkontinental davlatlar

Katta qismi Osiyoda

  •  Rossiya (hududining 23,2 % gacha boʻlgan qismi Yevropada)
  •  Qozogʻiston (hududining 14 % gacha boʻlgan qismi)
  •  Turkiya (hududining 3 % i)

Yevropa–Osiyo chegarasi qayerdan oʻtkazilishiga qarab transkontinental maqomi belgilanadigan davlatlar

Yevropa va Osiyo oʻrtasidagi chegara belgilanishining bir talqiniga koʻra, u Kuma–Manich botigʻi orqali oʻtadi va butun Kavkaz — Shimoliy Kavkaz hamda Kavkazorti (Janubiy Kavkaz deb ham ataladi) Osiyoda qoladi. National Geographic tan olgan boshqa keng tarqalgan talqinga koʻra esa, Yevropa–Osiyo chegarasi Katta Kavkaz suvayirgʻichi boʻylab oʻtadi. Bunday chegara belgilanganda butun Shimoliy Kavkaz Yevropaga kiradi. Jumladan, Katta Kavkazning shimolida joylashgan Ozarbayjon va Gruziya hududlarining kichik qismlari ham Yevropaga toʻgʻri keladi. Bu esa Ozarbayjon va Gruziyani transkontinental davlatlar deb hisoblash imkonini berishi mumkin.

Baʼzan Yevropaga kiritiladigan Osiyo davlatlari

Boʻlinishi

Asosiy maqola: Yevropa mintaqalari[inglizcha]

Yevropa odatda Shimoliy va Janubiy, Gʻarbiy va Sharqiy, shuningdek, Markaziy Yevropaga ajratiladi. Bu boʻlinish ancha shartli, chunki bunda nafaqat geografik, balki siyosiy omillar ham rol oʻynaydi. Baʼzi mamlakatlar nuqtayi nazarga qarab turli guruhlarga kiritilishi mumkin.

Sovet davrida Yevropani Sharq va Gʻarbga boʻlish koʻpincha siyosiy tusga ega edi: Sharqiy Yevropaga kiritilgan: GDR, Polsha, Chexoslovakiya, Vengriya, Ruminiya, Bolgariya, Albaniya, Yugoslaviya va SSSR — sotsialistik yoki «xalq demokratiyasi mamlakatlari» deb atalgan davlatlar. Gʻarbiy Yevropaga qolgan barcha davlatlar kiritilgan. Shu bilan birga, Ispaniya, Portugaliya, Janubiy Fransiya, Italiya, Malta, Kipr, Gretsiya va Turkiya ham Janubiy Yevropa, shuningdek, Islandiya, Norvegiya, Shvetsiya, Daniya va Finlyandiya — Shimoliy Yevropa mamlakatlari deb atalgan.

Hozirgi vaqtda, SSSR, Yugoslaviya va Chexoslovakiya parchalangach, Markaziy Yevropaga quyidagilar kiritiladi: Avstriya, Shveysariya va avval Sharqiy Yevropaga kiritilgan Polsha, Chexiya, Slovakiya, sobiq Yugoslaviya mamlakatlari, Ruminiya, Vengriya, baʼzan Boltiqboʻyi mamlakatlari (oxirgilari koʻpincha Shimoliy Yevropaga kiritiladi). Yana Sharqiy Yevropaga esa tabiiy-geografik jihatdan Rossiya (faqat Yevropadagi qismi), Ukraina, Belarus, Qozogʻiston (faqat Yevropadagi qismi) va Moldova kiritiladi. Baʼzan siyosiy sabablarga koʻra Sharqiy Yevropaga quyidagi Kavkazorti mamlakatlari (Ozarbayjon, Armaniston, Gruziya) ham kiritiladi. Gʻarbiy Yevropaga — Buyuk Britaniya, Irlandiya, Fransiya va boshqa mamlakatlar, shu jumladan, Germaniya (u Markaziy Yevropaga ham kiritiladi) kiradi.

Turli manbalarda mamlakatlarning Yevropa mintaqalari boʻyicha taqsimoti farq qilishi mumkin.

Yevropa tarixiy-madaniy mintaqa sifatida

«Umumiy kosmografiya»dagi Yevropa xaritasining allegorik tasviri, muallif — Sebastyan Myunster, XVI asr oxiri (gʻarb chapda emas, yuqorida tasvirlangan)
Pochta markasi — Moldova, quyidagi nutqning 50 yilligiga bagʻishlangan: chiqish Fransiya tashqi ishlar vaziri Rober Shuman 1950-yil 9-mayda qilgan nutqida Fransiya va Germaniya oʻrtasidagi uzoq raqobatga barham berish hamda birgalikda Fransiya–Germaniya koʻmir va poʻlat ishlab chiqarishinitashkil etishga chaqirgan. Bu chiqish quyidagi birlashmani yaratish jarayonining boshlanishi deb hisoblanadi: Yevropa Ittifoqi.
Berlin devori ustiga chiqib olgan nemislar, Brandenburg darvozasifonida, 1989-yil oxiri

Etnik va til xilma-xilligiga qaramay, Yevropani dunyoning yagona tarixiy-madaniy mintaqasi deb qarash mumkin. Bu, avvalo, uning antik davr merosi bilan bogʻliq — Qadimgi Rim oʻz navbatida koʻp narsani Qadimgi Yunoniston madaniyatidan meros qilib olgan; milodiy birinchi ming yillik boshida Rim Yevropaning katta qismini nazorat qilgan. Uning keng hududi va uzoq tarixi tufayli Rim imperiyasiningkeng hududni egallagani va uzoq yashagani tufayli Rim muassasalari va madaniyati Yevropa tarixiga chuqur va uzoq muddatli taʼsir koʻrsatdi. Lotin tili rimliklar orasida keyinchalik roman tillariga oʻrta asrlardagi va zamonaviy dunyo davomida aylangan. Xristianlikning qabul qilinishi Rim imperiyasida oʻrta asr xristian dunyosining shakllanishiga olib keldi. Rim huquqi quyidagi tizimning asosini tashkil etdi: roman-german huquq tizimlari oilasi.

Sharqiy Rim imperiyasi poytaxti Konstantinopolda (Vizantiya) ham Gʻarbiy Rim imperiyasining qulashidan milodiy V asrda omon qolgan va yana ming yil davomida Konstantinopolning qulashiga qadar yashagan; bunga Usmonli imperiyasining 1453-yildagi bosqinlari sabab boʻlgan.

Rim papalari butun xristian cherkovi ustidan mutlaq boshchilikka daʼvo qilgan. Sharqdagi toʻrt patriarx (shu jumladan, Konstantinopol patriarxi) esa cherkovlarning teng huquqli boʻlishini talab etgan. Bu va diniy aqidalar yuzasidan kelishmovchiliklar Yevropaning katolik Gʻarb va pravoslav Sharqqa ajralishiga olib kelgan. 1054-yildagi Buyuk ajralish (shizma) — evxaristik muloqotning oʻrtasida Rim va Konstantinopol cherkovlari oʻrtasida aloqalarning uzilishi — Rim-katolik cherkovi bilan pravoslav cherkovlari oʻrtasidagi yakuniy ajralishga olib keldi.

XVI asrda Reformatsiya Gʻarb xristianligini katoliklik va protestantlikka ajratdi. Protestantlik Shimoliy Germaniya, Angliya, Shotlandiya, Niderlandiya, Daniya, Shvetsiya va Shveysariyaning bir qismida ustun keldi. Janubiy Germaniya, Rech Pospolita, Fransiya, Italiya, Ispaniya va Portugaliya esa katolikligicha qoldi.

Ilk yangi davr (XVI–XVIII asrlar) oʻrta asrlardagi feodal dunyo zamonaviy global sivilizatsiyaga aylangan burilish davri boʻldi. Bu jarayonni Buyuk geografik kashfiyotlar boshlab berdi. Yevropalik dengizchilar qilgan Buyuk geografik kashfiyotlar savdo yoʻllarini Oʻrta yer dengizidan Atlantika okeaniga koʻchirib, avval Ispaniya va Portugaliyani, keyin Angliya va Niderlandiyani Yevropa iqtisodiyotining yetakchilariga aylantirdi. Bu davrda savdo kengaydi va unga xizmat qiluvchi institutlar (veksellar, banklar, sugʻurta, aksiyadorlik jamiyatlari) paydo boʻlib rivojlandi. Ushbu tijorat inqilobi quyidagi tuzumning boshlanishi boʻldi: kapitalizm. Buyuk Britaniyada XVIII asrda boshlangan va XIX asrda Gʻarbiy Yevropaning boshqa mamlakatlariga tarqalgan sanoat inqilobi Gʻarbiy Yevropaning nafaqat Yevropada, balki dunyoda iqtisodiy yetakchiligini mustahkamladi. Kapitalistik jahon tiziminiyoyishdan manfaatdor ilgʻor davlatlar «erkin savdo» tamoyilini tan olishni talab qildilar; XIX asr oxiriga kelib mustamlakachilik asosida dunyoni ular oʻrtasida taqsimlash yakunlandi.

XX asr Yevropa uchun chuqur larzalar davri boʻldi. Qonli va vayronkor Birinchi jahon urushi (1914–1918) Yevropa xaritasini qayta chizib, yangi mustaqil davlatlarni (Polsha, Chexoslovakiya, Yugoslaviya, Finlyandiya, Latviya, Litva, Estoniya) vujudga keltirdi. Iqtisodiy inqiroz va ijtimoiy beqarorlik shafqatsiz diktaturalarning oʻrnatilishiga olib keldi: bolshevizm (stalinizm) — SSSR, fashizm Italiyada va natsizm Germaniyada. Unga sababchi boʻlgan natsistlar Germaniyasining Ikkinchi jahon urushi (1939–1945) millionlab odamlarning halok boʻlishi va ulkan vayronagarchiliklarga olib keldi.

1945-yildan 1980-yillar oxirigacha Yevropa Sovuq urushning Gʻarb (kapitalistik) va Sharq (sotsialistik) bloklari oʻrtasidagi asosiy maydoni edi. Bu davrda Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarining aksariyati harbiy-siyosiy jihatdan NATO ittifoqida birlashdi; uning yetakchisi AQSh. Ijtimoiy-huquqiy integratsiyani Yevropa Kengashi, iqtisodiy integratsiyani esa Yevropa iqtisodiy hamjamiyati taʼminladi. Qitʼaning sharqida harbiy integratsiya tuzilmasi sifatida Varshava shartnomasi tashkiloti, iqtisodiy tuzilma sifatida esa Oʻzaro iqtisodiy yordam kengashi faoliyat koʻrsatdi. Har ikkala tashkilotda ham yetakchi kuch — SSSR edi.

Sovuq urush davrida AQSh ham, SSSR ham yangi mustaqil davlatlarga («uchinchi dunyo») oʻz taʼsirini kuchaytirish uchun Yevropa mustamlaka imperiyalarining tugatilishini qoʻllab-quvvatlagan. Burilish davri mustamlakachilikdan ozod boʻlish jarayonida 1960-yilda («Afrika yili») yuz berdi: oʻsha yili birdaniga 17 ta Afrika davlati mustaqilligini eʼlon qildi. Portugaliyadagi «Chinnigullar inqilobi» 1974-yilda Portugaliyadagi soʻnggi eski mustamlaka imperiyasining parchalanishiga olib keldi. Mustaqillikka erishgan mamlakatlar: Angola, Mozambik, Gvineya-Bisau va Kabo-Verde.

1980-yillar oxirida qayta qurish siyosati va SSSR taʼsirining zaiflashishi sotsialistik mamlakatlar blokining tugashiga sabab boʻldi, sovetparast rejimlar tugatildi. Yevropa iqtisodiy hamjamiyati 1992-yilda Yevropa Ittifoqiga aylantirildi.

XX asrda Yevropa dunyoning mutlaq siyosiy markazi maqomini yoʻqotib, yetakchilikni AQSh va SSSRga boy berdi, biroq mamlakatlar oʻrtasidagi asrlar davom etgan adovatni yengib, quyidagilarga asoslangan noyob davlatlararo hamkorlik modelini barpo qila oldi: demokratiya va inson huquqlari.

XXI asrdagi siyosiy vaziyat

Yevropa Kengashi

Sotsialistik tuzumlar qulagach, sobiq «sotsialistik lager» mamlakatlarining koʻpchiligi Gʻarb tuzilmalariga yuzlandi. Hozir Yevropa davlatlarining yarmidan koʻpi Yevropa Ittifoqi va NATO tarkibiga kiradi, qolganlarining deyarli barchasi esa ushbu tashkilotlarga qoʻshilishni istaydi. Bir tomondan, bu YIning chinakam global miqyosdagi siyosiy kuchga aylanishi uchun sharoit yaratdi. Ikkinchi tomondan, Ittifoq tarkibining bir xil emasligi turli masalalarda umumiy pozitsiya ishlab chiqish qobiliyatiga salbiy taʼsir koʻrsatadi.

Mintaqadagi siyosiy jarayonlarning yetakchilari Gʻarbiy Yevropa davlatlaridir. YI rivojlanishidan katta foyda olgan Gʻarbiy Yevropaning kichik mamlakatlari (jumladan, Benilyuks, skandinav davlatlari va Irlandiya) integratsiya jarayonlarida sezilarli rol oʻynaydi. Yevropa Ittifoqida ishtirok etish orqali iqtisodiy ahvolini yaxshilamoqchi boʻlgan sobiq sotsialistik mamlakatlar alohida oʻrin tutadi. Beqarorlik oʻchogʻi sifatida Bolqon yarimoroliqolmoqda, bu yerda Yugoslaviyaparchalangan paytdagi mojarolar haligacha hal etilmagan. Sobiq sovet respublikalari, jumladan, Kavkazhududidagi davlatlarning siyosiy-iqtisodiy kelajagi ham noaniq. Yevropada asosan musulmon aholiga ega Turkiyaning Yevropa ishlarida kengroq qatnashish intilishiga munosabat ham turlicha.

Yevropadagi asosiy xalqaro birlashmalar

Mamlakatlarning Yevropa shartnomalari va tashkilotlaridagi ishtiroki

Yevropa mamlakatlari turli xalqaro tashkilotlarga aʼzo. Ularning koʻpchiligi iqtisodiy va siyosiy yoʻnalishdagi tashkilotlardir. Yevropadagi asosiy xalqaro birlashmalar quyida keltirilgan.

Yevropa Kengashi

Yevropa Kengashi deyarli barcha Yevropa mamlakatlari aʼzo boʻlgan yagona umumyevropa tashkilotidir. Hozir Yevropa Kengashiga 46 ta davlat aʼzo. Uning asosiy vazifalari — inson huquqlari, fuqarolik, xalqaro xususiy huquq, atrof-muhit va madaniy merosni muhofaza qilish, milliy ozchiliklar huquqlarini himoya qilish va boshqa sohalarda Yevropa mamlakatlarining qonunchilik tizimlari oʻrtasidagi tafovutlarni kamaytirish dasturlarini amalga oshirish.

Yevropa Ittifoqi

YI va Yevropa Kengashining bayrogʻi

Yevropa Ittifoqi (qisqacha YI) — Yevropaning 27 ta davlatini birlashtirgan millatlararo tuzilma. Ittifoq ichida koʻplab dasturlar amalga oshiriladi. YI doirasida bojxona ittifoqi, valyuta ittifoqi (yagona Yevropa valyutasi — yevro, YIga aʼzo 27 davlatdan 19 tasida amal qiladi), shuningdek, qishloq xoʻjaligi va baliqchilik sohalaridagi yagona siyosatni qamrab olgan umumiy bozor faoliyat yuritadi. Yevropa Ittifoqi aʼzo mamlakatlarning siyosiy harakatlari, mudofaa va umumiy tashqi siyosatini muvofiqlashtirish choralarini ham koʻradi.[manba 299 kundan beri koʻrsatilmagan].

Ittifoq iqtisodiy birlashmadan asta-sekin millatlararo tuzilmaga aylanmoqda. Hozir Yevropa Ittifoqining umumiy YIMi dunyodagi eng yirik koʻrsatkich boʻlib, 15,849 trln dollar ( AQSh)[manba 299 kundan beri koʻrsatilmagan].

Yevropada quyidagi boshqa birlashmalar ham mavjud:

NATO

Bayroq — NATO

Shimoliy Atlantika shartnomasi tashkiloti asosan Yevropa mamlakatlari, shuningdek, AQSh va Kanadani birlashtirgan harbiy ittifoqdir. NATO AQSh boshchiligida Gʻarbiy Yevropa davlatlarini Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi va uning ittifoqchilariga qarshi birlashtirish uchun tuzilgan. Tashkilotning asosini quyidagi hujjat tashkil etadi: shartnoma — unga koʻra har qanday aʼzo davlatga hujum boʻlganida jamoaviy mudofaa amalga oshiriladi.

YXHT

Emblema — YXHT

Yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti — 57 davlatni birlashtirgan eng yirik mintaqaviy xavfsizlik tashkiloti. Aʼzolari Yevropada, Markaziy Osiyoda va Shimoliy Amerikada joylashgan.

Tashkilotning asosiy vazifasi Yevropada nizolarning oldini olish, inqirozlarni yumshatish va mojarolar oqibatlarini bartaraf etishga yordam berishdir.[manba 299 kundan beri koʻrsatilmagan].

Shimoliy kengash

Shimoliy kengash bayrogʻi

Shimoliy kengash (1952-yilda tashkil etilgan) va Shimoliy vazirlar kengashi (1971-yilda tashkil etilgan) — Shimoliy Yevropa mamlakatlari parlamentlari va hukumatlari oʻrtasidagi hamkorlikni muvofiqlashtiruvchi tashkilotlar. Aʼzo davlatlar: Daniya, Finlyandiya (1956-yildan), Islandiya, Norvegiya, Shvetsiya. Boshqaruv organlari Kopengagenda joylashgan.

CEFTA

Bayroq — CEFTA

Markaziy Yevropa erkin savdo assotsiatsiyasi — aʼzo boʻlmagan mamlakatlar oʻrtasida tuzilgan Vishegrad bitimining vorisi boʻlgan xalqaro tashkilot. Bu davlatlar YI aʼzolari emas edi; bitim 21-dekabr 1992-yilda imzolangan. Hozirgi aʼzo davlatlar: Albaniya, Bosniya va Gersegovina, Shimoliy Makedoniya, Moldova, Chernogoriya, Serbiya va Kosovo Respublikasi. YIga kirgunga qadar tashkilotga Bolgariya, Chexiya, Vengriya, Polsha, Ruminiya, Slovakiya, Sloveniya va Xorvatiya.

Benilyuks

Bayroq — Benilyuks

Benilyuks — siyosiy, iqtisodiy va bojxona ittifoqi bo‘lib, Belgiya, Niderlandiya va Lyuksemburg davlatlari oʻrtasida 3-fevral 1958-yilda tashkil etilgan. Uning oʻz parlamenti va sudi mavjud, ularda uch davlat vakillari qatnashadi.

YEOII

Emblema — YEOII

Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi — bir qator postsovet mamlakatlarining umumiy tashqi bojxona chegaralarini shakllantirish, yagona tashqi iqtisodiy siyosat, tariflar, narxlar va umumiy bozor faoliyatining boshqa tarkibiy qismlarini ishlab chiqish bilan shugʻullanuvchi xalqaro iqtisodiy tashkilot.

KXShT

Bayroq — KXShT

Kollektiv xavfsizlik shartnomasi tashkiloti tarkibiga Rossiya, Belarus, Armaniston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston kiradi.

KXShT doirasida qoʻshma harbiy mashgʻulotlar oʻtkaziladi. Tashkilotning maqsadi — shartnomaga aʼzo har qanday davlatga hujum qilinganda tajovuzni birgalikda qaytarish.

Arktika kengashi

Arktika kengashi — shimoliy qutb mintaqasining noyob tabiatini muhofaza qilish maqsadida 1989-yilda Finlyandiya tashabbusi bilan tashkil etilgan xalqaro tashkilot. Arktika kengashiga Arktika yaqinidagi sakkiz mamlakat kiradi: Daniya, Finlyandiya, Islandiya, Kanada, Norvegiya, Rossiya, Shvetsiya, AQSh. Kuzatuvchi davlatlar: Buyuk Britaniya, Fransiya, GFR, Niderlandiya, Polsha, Ispaniya.

Boltiq assambleyasi

Boltiq assambleyasi — parlamentlararo hamkorlik boʻyicha maslahat organi boʻlib, Estoniya, Latviya va Litvaparlamentlarini birlashtirish uchun 1991-yilda tashkil etilgan. Assambleya harakatlarni muvofiqlashtiradi, uch mamlakat parlamentlariga maslahat beradi va rezolyutsiyalar, qarorlar hamda tavsiyalar shaklida kelishilgan pozitsiyalarni eʼlon qiladi.

Boltiq dengizi davlatlari kengashi

Emblema — Boltiq dengizi davlatlari kengashi

Boltiq dengizi davlatlari kengashi 5–6-mart 1992-yilda Kopengagenda Boltiq dengizi mamlakatlari tashqi ishlar vazirlari konferensiyasida tuzilgan. Uning tarkibiga Germaniya, Daniya, Latviya, Litva, Norvegiya, Polsha, Finlyandiya, Shvetsiya, Estoniyahamda Yevropa hamjamiyatlari komissiyasi kiradi.

Barens/Yevroarktika mintaqasi kengashi

Mintaqaviy hamkorlik forumi. 1993-yilda Barens/Yevroarktika mintaqasi kengashi (BYMK) tashkil etilgan. Uning doimiy aʼzolari: Daniya, Islandiya, Norvegiya, Finlyandiya va Shvetsiya, shuningdek, Yevropa hamjamiyatlari komissiyasi (YHK). Toʻqqiz davlat — Buyuk Britaniya, Germaniya, Italiya, Kanada, Niderlandiya, Polsha, Fransiya, AQSh, Yaponiya — kuzatuvchi maqomiga ega.

Rossiya va Belarus Ittifoq davlati

Konfederativ ittifoq Rossiya Federatsiyasi va Belarus Respublikasi oʻrtasida tuzilgan boʻlib, bosqichma-bosqich yagona siyosiy, iqtisodiy, harbiy, bojxona, valyuta, huquqiy, gumanitar va madaniy makon shakllantiriladi.

UEFA

Yevropa futbol assotsiatsiyalari ittifoqi — Yevropa va baʼzi gʻarbiy hududlardagi Osiyo futbolini boshqaruvchi tashkilot. U Yevropa mamlakatlarining milliy futbol assotsiatsiyalarini birlashtiradi. UEFA Yevropadagi klublar va milliy terma jamoalar oʻrtasidagi barcha musobaqalarni tashkil etadi, reklama va translyatsiyalardan tushadigan daromadlarni oʻz tarkibidagi klublar hamda milliy assotsiatsiyalar oʻrtasida taqsimlaydi.

Yuqorida sanab oʻtilgan mamlakatlardan tashqari, UEFAga Isroil (Isroil futbol assotsiatsiyasi) ham kiradi; u butunlay Osiyoda joylashgan.

Adabiyotlar

Havolalar