| Merkuriy | ||||
|---|---|---|---|---|
| Sayyora | ||||
| Merkuriy tasviri kosmik apparatning birinchi uchib o‘tishi vaqtida olingan «Messenjer» | ||||
| Kashf etilishi | ||||
| Kashfiyotchi | noma’lum | |||
| Kashf etilgan sana | noma’lum | |||
| Orbital xususiyatlari | ||||
| Epoxa: J2000.0 | ||||
| Perigeliy |
46 001 009 km 0,30749951 a.b. |
|||
| Afeliy |
69 817 445 km 0,46670079 a.b. |
|||
| Katta yarim o‘q (a) |
57 909 227 km 0,38709927 a.b. |
|||
| Orbita ekssentrisiteti (e) | 0,20563593 | |||
| Siderik aylanish davri | 87,969 kun | |||
| Sinodik aylanish davri | 115,88 kun | |||
| Orbital tezlik (v) | 47,36 km/s (o‘rtacha) | |||
| O‘rtacha anomaliya (Mo) | 174,795884° | |||
| Og‘ish (i) |
ekliptika tekisligiga nisbatan 7,00° Quyosh ekvatoriga nisbatan 3,38° invariant tekislikka nisbatan 6,34° |
|||
| Ko‘tariluvchi tugun uzunligi (Ω) | 48,33167° | |||
| Peritsentr argumenti (ω) | 29,124279° | |||
| Qaysi jismning yo‘ldoshi | Quyosh | |||
| Yo‘ldoshlari | yo‘q | |||
| Fizik xususiyatlari | ||||
| Qutbiy siqilish | 0 | |||
| Ekvatorial radius | 2439,7 km | |||
| Qutbiy radius | 2439,7 km | |||
| O‘rtacha radius | 2439,7 ± 1,0 km (Yer radiusining 0,3829 qismi) | |||
| Katta aylana uzunligi | 15 329,1 km | |||
| Sirt yuzasi (S) |
7,48⋅107 km² Yer qiymatining 0,147 qismi |
|||
| Hajm (V) |
6,083⋅1010 km³3 Yer hajmining 0,056 qismi |
|||
| Massa (m) |
3,33022⋅1023 kg Yer massasining 0,055274 qismi |
|||
| O‘rtacha zichlik (ρ) |
5,427 g/cm³3 Yer qiymatining 0,984 qismi |
|||
| Erkin tushish tezlanishi ekvatorda (g) |
3,7 m/s²2 0,377 g |
|||
| Birinchi kosmik tezlik (v1) | 3,1 km/s | |||
| Ikkinchi kosmik tezlik (v2) | 4,25 km/s | |||
| Ekvatorial aylanish tezligi | 10,892 km/soat (3,026 m/s) (ekvatorda) | |||
| Aylanish davri (T) | 58,646 kun (1407,5 soat) | |||
| O‘qning og‘ishi | 2,11′ ± 0,1′ | |||
| To‘g‘ri chiqish shimoliy qutbining (α) |
18 soat 44 daqiqa 2 soniya 281,01° |
|||
| Og‘ish shimoliy qutbining (δ) | 61,45° | |||
| Albedo |
0,068 (Bond albedosi) 0,142 (geometrik) |
|||
| Ko‘rinma yulduz kattaligi | −2,6 danm 5,7 gacham | |||
| Absolyut yulduz kattaligi | -0,01ᵐ | |||
| Burchak diametri | 4,5–13" | |||
| Harorat | ||||
| Sirtida | 80 dan 700 K gacha (−190 dan +430 °C gacha) | |||
|
||||
| 0°N, 0°W |
|
|||
| 85°N, 0°W |
|
|||
| Atmosfera | ||||
| Atmosfera bosimi | ≲ 5⋅10−15 bar | |||
Merkuriy — eng kichik sayyora Quyosh tizimidagi va Quyoshga eng yaqin joylashgan. U qadimgi Rimning savdo xudosi — tezkor Merkuriy nomi bilan atalgan, osmonda boshqa sayyoralarga qaraganda tezroq harakatlanadi. Merkuriyning aylanishi o‘z o‘qi atrofida 58,646 Yer sutkasiga (2 Yer oyiga) teng. Quyosh atrofida aylanish davri atigi 87,97 Yer sutkasini (3 Yer oyini) tashkil etadi — bu Quyosh tizimidagi barcha sayyoralar orasida eng tez Quyosh atrofidan aylanib o‘tish hisoblanadi. Merkuriyning sinodik aylanish davri (116 Yer sutkasi) tasodifan qo‘shni Quyosh sutkasiga taxminan teng bo‘lib, Veneradagi (uning sinodik aylanish davrining 1/5 qismiga ham teng). Quyosh sutkasi Merkuriyda taxminan uning ikki yiliga (176 Yer sutkasi yoki Yerning yarim yiliga teng. Merkuriy Quyosh tizimidagi sayyoralar orasida eng katta orbita ekssentrisitetiga (0,206) ega. Perigeliyda Merkuriydan Quyoshgacha bo‘lgan masofa afeliydagi «balandligi»ning atigi taxminan 2/3 qismini tashkil etadi. afeliyda esa Merkuriy perigeliyga yaqinlashganda shunday katta burchak orbital tezlikka erishadiki, u sayyoraning o‘z o‘qi atrofida aylanishining burchak tezligidan ham oshib ketadi va Merkuriy osmonida Quyosh bir muddat teskari yo‘nalishda harakatlanadi. Merkuriyning Quyosh atrofidagi ikki yillik aylanishining o‘ziga xos xususiyatlari uning gravitatsion tutib qolinish hodisasi bilan izohlanadi. Agar Merkuriy perigeliydan o‘tayotgan paytda uning sirtidagi muayyan nuqta aynan Quyoshga qaragan bo‘lsa, keyingi perigeliydan o‘tishida sirtning mutlaqo qarama-qarshi nuqtasi Quyoshga yuzlanadi, yana bir Merkuriy yilidan keyin esa Quyosh birinchi nuqta ustidagi zenitda yana paydo bo‘ladi. Shakllangan aylanish-orbita rezonansi 3:2 tufayli sayyoraning bir Quyosh sutkasiga (Quyoshning yuqorida tavsiflangan «orqaga qaytishi» bilan) uning ikki karra orbital davri va uch karra aylanish davri.
Merkuriy aylanish o‘qining uning orbita tekisligiga nisbatan og‘ishi Quyosh tizimidagi sayyoralar orasida eng kichik bo‘lib, uning juda kichik qiymati — taxminan 1/30° — yil fasllarining sezilarli darajada almashmasligiga olib kelmaydiBiroq Merkuriy orbitasi tekisligining ekliptikaga (ya’ni Yer orbitasi tekisligiga) nisbatan og‘ishi Quyosh tizimidagi barcha sayyoralar orasida eng katta — 7 burchak gradusiga teng. Yerdan qaralganda Merkuriyning quyi qo‘shilishi uning orbitasidagi tugunlardan biri (ko‘tariluvchi yoki pasayuvchi tugun) bilan aniq mos kelganida, Merkuriyning Quyosh diski bo‘ylab o‘tishi kuzatiladi. Barcha «ichki sayyoralar», singari, Merkuriyning orbital tugunlar chizig‘ining aylanishi Quyoshning shimoliy qutbidan qaralganda soat mili yo‘nalishida, ya’ni sayyoraning orbital harakatiga qarama-qarshi yo‘nalishda sodir bo‘ladi (hozirgi tezlikda yiliga 0,6 burchak soniya — 2,16 mln yil davom etadigan to‘liq aylana). Merkuriy orbitasining katta o‘qi esa Merkuriy orbitasi tekisligida Quyosh atrofida sekin aylanadi har asrda 575 burchak soniyasiga (taxminan 0,16 burchak gradusiga teng) (to‘liq aylana uchun 225 000 Yer yili), Quyoshning shimoliy qutbidan qaralganda soat miliga teskari yo‘nalishda, ya’ni sayyoraning orbital harakati bilan bir yo‘nalishda. Hozirgi tarixiy davrda Merkuriy perigeliyi ekliptikaning shimoliy yarimsharida, afeliyi esa ekliptikaning janubiy yarimsharidagi eng quyi orbitaviy nuqtada joylashgan; uning geliosentrik uzunligi 257,46° bo‘lib, Qavs.
Merkuriyning ko‘rinma masofasi Yerdan qaralganda Quyoshdan hech qachon 28° dan oshmaydi. Quyoshga bunday yaqinlik sayyorani faqat quyosh botganidan keyin yoki chiqishidan oldin qisqa vaqt davomida, odatda shom paytida va elongatsiya davrlarida (yiliga atigi 4 marta) ko‘rish mumkinligini anglatadi: sharqiy elongatsiyada kechki ko‘rinish — Qo‘y, Buzoq va Egizaklar burjlari sohasida; g‘arbiy elongatsiyada ertalabki ko‘rinish — Qisqichbaqa, Arslon va Sunbula burjlari sohasida. Teleskop orqali Merkuriyda Venera va Oydagi kabi ingichka o‘roqdan deyarli to‘liq diskka qadar o‘zgaradigan fazalarni ko‘rish mumkin, ba’zan u Quyosh diski bo‘ylab o‘tadiMerkuriy fazalarining o‘zgarish davri uning sinodik aylanish davriga — taxminan 116 kun.
Merkuriy sirti zarba kraterlari bilan qoplangan va tashqi ko‘rinishidan Oy sirtiga o‘xshaydi. Bu so‘nggi milliardlab yillar davomida ichki geologik faollik bo‘lmaganini ko‘rsatadi. Merkuriyda atmosfera deyarli yo‘qligi sababli, uning sirtidagi harorat Quyosh tizimidagi boshqa sayyoralarga qaraganda kuchliroq o‘zgaradi: ekvatorial hududlarda kechasi 100 K (−173 °C) dan kunduzi 700 K (+427 °C) gacha. Qutbiy hududlar doimiy ravishda 180 K (−93 °C) dan past haroratda bo‘ladi. Sayyoraning ma’lum tabiiy yo‘ldoshlari yo‘q.
Merkuriyga uchta kosmik apparat tashrif buyurgan: 1974 va 1975-yillarda uning yonidan «Mariner-10» uchib o‘tgan, 2008-yildan 2015-yilgacha esa uni MESSENGER tadqiq qilgan. U 2011-yilda sayyora orbitasiga chiqdi va to‘rt yil davomida uning atrofida 4000 dan ortiq marta aylangach, 30-aprel 2015-yilda yoqilg‘isi tugab, sirtga qulab tushdi. 2021–2025-yillarda BepiColombo kosmik apparati Merkuriy yonidan olti marta uchib o‘tdi, 2026-yil noyabrida esa sayyora orbitasiga chiqishi kerak.
Umumiy ma’lumot
Merkuriyning Quyoshdan o‘rtacha masofasi 58 mln km dan sal kam (57,91 mln km). Sayyora Quyosh atrofida 88 Yer sutkasida aylanadi. Uning ko‘rinma yulduz kattaligi −2,43 dan 5,5 gacha o‘zgaradi. Biroq Quyoshga yaqin joylashgani sababli uni ko‘rish oson emas.
Merkuriy Yer guruhiga kiruvchi sayyoralardan biridir. Fizik xususiyatlariga ko‘ra u Oyga o‘xshaydi. Uning tabiiy yo‘ldoshlari yo‘q, ammo juda siyrak atmosferasi bor. Sayyora yirik temir yadrosiga ega bo‘lib, u magnit maydonining manbai hisoblanadi, uning kuchlanganligi 0,01 ga teng Yer magnit maydoniga nisbatan. Merkuriy yadrosi sayyora umumiy hajmining 83 % ini tashkil etadi. Merkuriy sirtidagi harorat 80 dan 700 K gacha (−190 dan +430 °C gacha) o‘zgaradi. Quyoshga qaragan tomoni qutbiy hududlar va sayyoraning teskari tomoniga qaraganda ancha kuchli qiziydi.
Merkuriyning radiusi atigi 2439,7 ± 1,0 km bo‘lib, bu Yupiterning Ganimedidan va Saturnning Titanidan (ular Quyosh tizimidagi sayyoralarning eng katta ikki yo‘ldoshidir). Biroq radiusi kichikroq bo‘lishiga qaramay, Merkuriy massasi bo‘yicha Ganimed va Titanning umumiy massasidan ham katta. Sayyoraning massasi 3,3⋅1023 kg ga teng. Merkuriyning o‘rtacha zichligi juda katta — 5,43 g/cm³3 bo‘lib, bu Yer zichligidan atigi biroz kichik. Yerning o‘lchamlari ancha katta ekanini hisobga olsak, Merkuriy zichligining yuqoriligi uning ichki qatlamlarida metallar. Merkuriy sirtidagi erkin tushish tezlanishi 3,70 m/s² ga teng. 2. Ikkinchi kosmik tezlik — 4,25 km/s ga teng. Hozircha sayyora haqida nisbatan kam ma’lumotga egamiz. Faqat 2009-yilda olimlar «Mariner-10» va «Messenjer».
» apparatlari olgan suratlar asosida Merkuriyning ilk to‘liq xaritasini tuzishdi. Shundan so‘ng Pluton 2006-yilda sayyora maqomidan mahrum etilgach, Merkuriy Quyosh tizimidagi eng kichik sayyora unvoniga ega bo‘ldi.

Astronomiya
Astronomik xususiyatlari

Ko‘rinma yulduz kattaligi Merkuriyniki −2,43m dan 5,5m gacha o‘zgaradi, biroq Quyoshdan burchak masofasi kichikligi (eng ko‘pi bilan 28,3°) sababli uni payqash qiyin.
Merkuriyni kuzatish uchun eng qulay sharoitlar past geografik kengliklarda va ekvator yaqinida yuzaga keladi. Bunga bu hududlarda shafaq davomiyligining eng qisqa bo‘lishi sababdir. O‘rta kengliklarda Merkuriyni topish ancha qiyin va faqat eng qulay elongatsiya davrlarida mumkin. Yuqori kengliklarda sayyorani qorong‘i tungi osmonda deyarli hech qachon (tutilishlar bundan mustasno) ko‘rib bo‘lmaydi: Merkuriy shafaq boshlangandan keyin juda qisqa vaqt davomida ko‘rinadi.
Ikkala yarimsharning o‘rta kengliklarida Merkuriyni kuzatish uchun eng qulay sharoitlar tengkunliklar atrofida yuzaga keladi (bu paytda shafaq davomiyligi eng qisqa bo‘ladi). Sayyorani kuzatish uchun eng maqbul vaqt — uning elongatsiya davrlari (Merkuriyning osmonda Quyoshdan eng uzoqlashadigan davrlari; ular yil davomida bir necha marta sodir bo‘ladi) paytidagi tonggi yoki kechki shafaqdir.
Merkuriyning astronomik belgisi (☿) Rim xudosi Merkuriy (yoki yunon xudosi Germesning) — kaducey tayoqchasi bo‘lib, unga ikki ilon o‘ralgan. Bu belgi milodiy III–IV asrlardayoq yunon papiruslarida ishlatilgan; o‘rta asrlarda boshqa ayrim belgilar singari unga ham xoch qo‘shilgan.
Merkuriyning osmon mexanikasi
Merkuriy Quyosh atrofida cho‘zinchoq elliptik orbita ( bo‘ylab (ekssentrisiteti 0,205) o‘rtacha 57,91 mln km (0,387 a.b.) masofada harakatlanadi. Perigeliyda Merkuriy Quyoshdan 45,9 mln km (0,3 a.b.) uzoqlikda, afeliyda esa 69,7 mln km (0,46 a.b.) uzoqlikda bo‘ladi. Demak, perigeliyda Merkuriy Quyoshga afeliydagiga qaraganda bir yarim baravardan ko‘proq yaqinlashadi. Orbitaning ekliptika tekisligiga og‘ishi 7° ga teng. Sayyoraning orbita bo‘ylab o‘rtacha tezligi 48 km/s (afeliyda 38,7 km/s, perigeliyda esa 56,6 km/s). Merkuriydan Yergacha bo‘lgan masofa 82 mln km dan 217 mln km gacha o‘zgaradi. Shu sababli Yerdan kuzatilganda Merkuriy bir necha kun ichida Quyoshga nisbatan o‘z o‘rnini g‘arbdan (ertalabki ko‘rinish) sharqqa (kechki ko‘rinish) o‘zgartiradi.
Merkuriy Quyosh atrofidagi orbitasi bo‘ylab harakatlanadi va uning davri 87,97 Yer sutkasiga teng. Merkuriyning siderik sutkasi 58,65 Yer sutkasini, ya’ni Merkuriy yilining 2/3 qismini tashkil etadi. Quyosh sutkasi esa 176 Yer sutkasiga, ya’ni ikki Merkuriy yiliga teng: Merkuriy kuni (va shunga mos ravishda kechasi) davomiyligi Merkuriy yilining davomiyligiga teng. Merkuriyning o‘z o‘qi atrofida aylanishi va Quyosh atrofida aylanish davrlari o‘rtasidagi bunday nisbat Quyosh tizimida noyob hodisadir. Bu, taxminlarga ko‘ra, Quyoshning to‘lqin kuchlari ta’siri sayyoraning harakat miqdori momentini kamaytirib, dastlab tezroq bo‘lgan aylanishini sekinlashtirgani va oxir-oqibat ikkala davr butun sonlar nisbatiga kelgani bilan izohlanadi. Natijada Merkuriy bir yil davomida o‘z o‘qi atrofida Quyoshga nisbatan yarim marta (yulduzlarga nisbatan bir yarim marta) aylanadi. Ya’ni Merkuriy perigeliydan o‘tayotgan paytda uning sirtidagi muayyan nuqta aynan Quyoshga qaragan bo‘lsa, keyingi perigeliydan o‘tishida sirtning mutlaqo qarama-qarshi nuqtasi Quyoshga yuzlanadi, yana bir Merkuriy yilidan keyin esa Quyosh birinchi nuqta ustidagi zenitga qaytadi.
Sayyoraning bunday harakati natijasida unda «issiq uzunliklar» — bir-biriga qarama-qarshi joylashgan ikki meridianni ajratish mumkin. Merkuriy perigeliydan o‘tayotganida ular navbatma-navbat Quyoshga qaraydi va shu sababli bu hududlarda hatto Merkuriy mezonlari bo‘yicha ham juda issiq bo‘ladi.
Merkuriyda fasllar almashinuvi bo‘lmagani sababli qutblar yaqinida Quyosh nurlari tushmaydigan hududlar mavjud. Aresibo radioteleskopi yordamida o‘tkazilgan tadqiqotlar bu sovuq va qorong‘i hududda muzliklar bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Suv muzining qatlami 2 m gacha yetishi mumkin; ehtimol, u chang qatlami bilan qoplangan.
Merkuriyning cho‘zinchoq orbitasi tufayli uning o‘q atrofidagi va orbital harakatlari uyg‘unligi yana bir qiziqarli hodisani yuzaga keltiradi. Sayyoraning o‘z o‘qi atrofida aylanish tezligi deyarli o‘zgarmaydi, orbital harakat tezligi esa doimiy ravishda o‘zgarib turadi. Perigeliy yaqinidagi orbitaning ma’lum qismida, taxminan 8 sutka davomida, orbital harakatning burchak tezligi aylanish harakatining burchak tezligidan yuqori bo‘ladi. Natijada Merkuriy osmonida Quyosh Yer osmonida Merkuriy chizadigan halqaga o‘xshash ilmoq chizadi. 90° va 270° uzunliklarga yaqin hududlarda Quyosh chiqqanidan keyin to‘xtaydi, ortga qaytadi va deyarli chiqqan nuqtasida botadi. Biroq bir necha Yer sutkasidan so‘ng Quyosh yana o‘sha nuqtadan chiqib, uzoq vaqt davomida osmon bo‘ylab harakatlanadi. Bu hodisa ba’zan Yoshua nomi bilan bog‘liq hodisa deb ataladi. Muqaddas Bibliyada yozilishicha, Yoshua bir safar Quyosh harakatini to‘xtatgan (Yoshua kitobi 10:12—13). Quyosh botishi yaqinida bu manzara teskari tartibda takrorlanadi.
Shunisi ham qiziqki, orbitasi bo‘yicha Yerga eng yaqin joylashgan sayyoralar Mars va Venera bo‘lsa-da, o‘rtacha hisobda Yerga boshqa sayyoralarga qaraganda ko‘proq Merkuriy yaqin bo‘ladi (boshqa sayyoralar Quyoshga bunchalik «bog‘lanmagan» bo‘lgani uchun Yerdan uzoqroq ketadi).
Quyosh diski bo‘ylab o‘tish
Merkuriyning Quyosh diski bo‘ylab o‘tishi ancha kam uchraydigan astronomik hodisa, biroq, masalan, Veneraning Quyosh diski bo‘ylab o‘tishiga qaraganda ancha tez-tez sodir bo‘ladi, chunki Merkuriy Quyoshga yaqinroq va uning yili qisqaroq. Merkuriy tranziti may yoki noyabr oyida yuz berishi mumkin. XXI asrda Merkuriy Quyosh diski bo‘ylab 14 marta o‘tadi; navbatdagisi 13-noyabr 2032-yilda sodir bo‘ladi.
Merkuriy bilan bir vaqtda Veneraning ham Quyosh diski bo‘ylab o‘tishi mumkin, biroq bunday hodisa nihoyatda kam uchraydi. Venera va Merkuriyning navbatdagi qo‘shma tranziti 26-iyul 69 163-yilda sodir bo‘ladi.
Merkuriy tranziti Quyosh tutilishi vaqtida ham sodir bo‘lishi mumkin. Bunday nihoyatda kam uchraydigan moslik 30-may 6757-yilda yuz beradi.
Orbitaning anomal pretsessiyasi

Merkuriy Quyoshga yaqin joylashgani sababli umumiy nisbiylik nazariyasi ta’siri uning harakatida Quyosh tizimidagi boshqa sayyoralarga qaraganda eng kuchli namoyon bo‘ladi. 1859-yildayoq fransuz matematigi va astronomi Urbain Leverye Merkuriy perigeliyining sekin pretsessiyasi mavjudligini ma’lum qilgan. Bu hodisani ma’lum sayyoralarning ta’sirini Nyuton mexanikasi.
asosida hisoblash bilan to‘liq izohlab bo‘lmaydi. Merkuriy perigeliyining pretsessiyasi 574,10 ± 0,65″ (burchak soniyasini) tashkil etadi; har asrda geliosentrik koordinatalar tizimida, yoki har asrda 5600 burchak soniyasi (≈1,7°) geosentrik koordinatalar tizimida kuzatiladi. Nyuton mexanikasiga ko‘ra, boshqa barcha osmon jismlarining Merkuriyga ta’sirini hisoblash mos ravishda har asrda 531,63 ± 0,69 va 5557 burchak soniyalik pretsessiyani beradi. Kuzatilgan hodisani izohlashga urinib, Leverye yana bir sayyora (yoki, ehtimol, kichik asteroidlar kamari) mavjud deb taxmin qildi. Uning orbitasi Merkuriy orbitasidan ham Quyoshga yaqinroq bo‘lib, u bezovta qiluvchi ta’sir ko‘rsatishi kerak edi (boshqa izohlarda Quyoshning hisobga olinmagan qutbiy siqilishi ko‘rib chiqilgan). Neptunni Uran orbitasiga ko‘rsatgan ta’siri asosida muvaffaqiyatli kashf etish tajribasi tufayli bu taxmin ommalashdi va izlanayotgan faraziy sayyoraga hatto Vulkan nomi berildi. Biroq bu sayyora hech qachon topilmadi.
Bu izohlarning hech biri kuzatuvlar bilan tasdiqlanmagani sababli, ayrim fiziklar tortishish qonunining o‘zini o‘zgartirish, masalan, undagi daraja ko‘rsatkichini almashtirish yoki potensialga jismlar tezligiga bog‘liq hadlarni qo‘shish kerak, degan yanada radikal farazlarni ilgari surdilar. Biroq bunday urinishlarning aksariyati ziddiyatli bo‘lib chiqdi. XX asr boshida umumiy nisbiylik nazariyasi kuzatilgan pretsessiyani izohlab berdi. Bu ta’sir juda kichik: relyativistik «qo‘shimcha» har asrda atigi 42,98 burchak soniyasini tashkil etadi, bu umumiy pretsessiya tezligining 7,5 % (1/13) qismidir. Shu bois perigeliy klassik nazariya bashorat qilgan holatga qaytishi uchun Merkuriy Quyosh atrofida kamida 12 mln marta aylanishi kerak. Shunga o‘xshash, ammo kichikroq siljish boshqa sayyoralarda ham mavjud — 8,62 burchak soniyasi uchun Venera, Yer uchun 3,84, Mars uchun 1,35, shuningdek asteroidlar uchun — 10,05 burchak soniyasi; Ikar.
Planetologiya
Magnit maydon

Merkuriy magnit maydonga ega. Uning kuchlanganligi «Mariner-10» o‘lchovlari natijasiga ko‘ra, uning kuchlanganligi taxminan 100 baravar kichik Yer magnit maydoninikidan va ~300 nT. Merkuriy magnit maydoni dipol tuzilishga ega va nihoyatda simmetrik bo‘lib, uning o‘qi sayyoraning aylanish o‘qidan atigi 10° ga og‘gan. Bu holat maydonning kelib chiqishini tushuntiruvchi nazariyalar doirasini sezilarli darajada cheklaydi. Merkuriy magnit maydoni, ehtimol, dinamo effekti natijasida, ya’ni Yerdagi kabi hosil bo‘ladi. Bu effekt sayyoraning suyuq yadrosidagi moddaning aylanishi natijasidir. Sayyora orbitasining sezilarli ekssentrisiteti va Quyoshga yaqinligi tufayli nihoyatda kuchli to‘lqin ta’siri yuzaga keladi. U yadroni suyuq holatda saqlab turadi, bu esa «dinamo effekti» namoyon bo‘lishi uchun zarur. 2015-yilda AQSh, Kanada va Rossiya olimlari Merkuriy magnit maydonining o‘rtacha yoshiga quyi chegara sifatida 3,7–3,9 milliard yilni baholadilar.
Merkuriyning magnit maydoni sayyora atrofidagi Quyosh shamoli harakatiga ta’sir ko‘rsatish va magnitosfera hosil qilish uchun yetarlicha kuchli. Sayyora magnitosferasi Yer ichiga sig‘adigan darajada kichik bo‘lsa-da, Quyosh shamolidagi zaryadlangan zarrachalarni (plazmani) tutib qolish uchun yetarlicha kuchli. «Mariner-10» kuzatuvlari natijalari sayyoraning tungi tomonidagi magnitosferada past energiyali plazma mavjudligini ko‘rsatadi. Magnitosferaning «shamolga teskari» dum qismida yuqori energiyali zarrachalar oqimlari aniqlangan. Bu esa sayyora magnitosferasining dinamik xususiyatlarga ega ekanini ko‘rsatadi.
Sayyora yonidan ikkinchi marta uchib o‘tish 6-oktabr 2008-yilda sodir bo‘lganida «Messenjer» Merkuriy magnit maydonida sezilarli miqdorda «oynalar» — magnit maydon kuchlanganligi pasaygan zonalar bo‘lishi mumkinligini aniqladi. Kosmik apparat asboblari magnit girdoblar hodisasini qayd etdi: bular apparatni sayyoraning magnit maydoni bilan bog‘laydigan, o‘zaro chirmashgan magnit maydon tugunlaridir. Girdobning diametri 800 km ga yetgan, bu sayyora radiusining uchdan bir qismiga teng. Magnit maydonning bunday girdobli shakli Quyosh shamoli ta’sirida yuzaga keladi. Quyosh shamoli sayyoraning magnit maydonini aylanib o‘tayotganda, magnit maydon kuch chiziqlari Quyosh shamoli plazmasi bilan bog‘lanib, u bilan birga harakatlanadi va girdobga o‘xshash tuzilmalarni hosil qiladi. Magnit maydon girdoblari sayyoraning magnit qalqonida «oynalar» hosil qiladi. Bu oynalar orqali Quyosh shamolining zaryadlangan zarrachalari magnit qalqondan o‘tib, Merkuriy sirtiga yetib boradi. Sayyora va sayyoralararo magnit maydonlarning o‘zaro bog‘lanish jarayoni magnit qayta ulanish deb ataladi va kosmosda odatiy hodisadir. U Yer magnitosferasida ham kuzatiladi va bu vaqtda magnit girdoblar paydo bo‘ladi. Biroq «Messenjer» kuzatuvlariga ko‘ra, Merkuriy magnitosferasida magnit maydonning Quyosh shamoli plazmasiga qayta ulanish chastotasi Yerdagidan 10 baravar yuqori.
Atmosfera

Kosmik apparat «Mariner-10» Merkuriy yonidan uchib o‘tganida, sayyorada nihoyatda siyrak atmosfera bosimi Yer atmosferasi bosimidan 5⋅1011 baravar past ekani aniqlandi. Bunday sharoitda atomlar bir-biri bilan to‘qnashgandan ko‘ra sayyora sirtiga ko‘proq uriladi. Atmosferani Quyosh shamolidan tutib qolingan yoki Quyosh shamoli ta’sirida sayyora sirtidan uchirib chiqarilgan atomlar tashkil etadi — geliy, natriy, kislorod, kaliy, argon, vodorod. Atmosferadagi har bir atomning o‘rtacha yashash vaqti taxminan 200 sutkani tashkil etadi.
Merkuriydagi mavjud magnit maydon va gravitatsiya atmosfera gazlarini tarqalib ketishdan saqlash va zich atmosferani ushlab turish uchun yetarli emas. Quyoshga yaqinlik juda kuchli Quyosh shamoli va yuqori haroratni keltirib chiqaradi (kuchli qizish paytida gazlar atmosferani faolroq tark etadi). Shu bilan birga, Mars gravitatsiyasi Merkuriy gravitatsiyasiga deyarli teng bo‘lsa-da, Quyoshdan 4–5 baravar uzoqroqda joylashgan. Shunga qaramay, u magnit maydonisiz ham atmosferasini to‘liq yo‘qotmagan.
Vodorod va geliy, ehtimol, Quyosh shamoli bilan sayyoraga keladi, uning magnitosferasiga diffuziyalanadi va keyin yana kosmosga chiqib ketadi. Radioaktiv parchalanish Merkuriy qobig‘idagi elementlar geliy, shuningdek argon-40ning yana bir manbai hisoblanadi. U tabiiy, kuchsiz radioaktiv kaliy-40 izotopining parchalanishi natijasida hosil bo‘ladi. Sayyora sirtiga kometalar urilishi, Quyosh shamolidagi vodoroddan va tog‘ jinslari hamda minerallar tarkibidagi kisloroddan suv hosil bo‘lishi, oksidlar tarkibidagi moddalar, sublimatsiya jarayoni kabi bir qator hodisalar natijasida suv bug‘lari ajralib chiqadi. Ehtimol, bu muz doimiy soyada qoladigan qutbiy kraterlarda joylashgan. Suv bilan bog‘liq O+, OH− va H2O+ kabi ionlarning ko‘pligi tadqiqotchilar uchun kutilmagan hol bo‘ldi.
Merkuriy atrofidagi kosmosda bu ionlarning anchagina qismi topilgani sababli, olimlar ular sayyora sirtida yoki ekzosferada Quyosh shamoli ta’sirida parchalangan suv molekulalaridan hosil bo‘lgan, deb taxmin qildilar.
5-fevral 2008-yilda Boston universiteti astronomlari guruhi Jefri Bomgardner rahbarligida Merkuriyda kometaga o‘xshash dum uzunligi 2,5 mln km dan ortiq bo‘lgan. Uni yerdagi rasadxonalarda dublet spektral chizig‘i yordamida natriy atomlari. Bungacha uzunligi 40 ming km dan oshmaydigan dum ma’lum edi. Bu guruh natriy dumining ilk tasvirini iyun oyida 2006-yilda 3,7 metrli teleskop yordamida AQSh harbiy-havo kuchlarining Xaleakala tog‘ida (Gavayi), keyin yana uchta kichikroq asbobdan foydalanildi: bittasi Xaleakalada, ikkitasi Makdonald rasadxonasida (shtat Texas shtatida). Teleskop 4 dyuymli aperturaga (100 mm) ega bo‘lib, keng ko‘rish maydonli tasvir olish uchun ishlatilgan. Merkuriyning uzun dumining tasviri 2007-yil may oyida katta ilmiy xodim Jodi Uilson va aspirant Karl Shmidt tomonidan olingan. Yerdagi kuzatuvchi uchun dumning ko‘rinma burchak uzunligi taxminan 3° ga teng.
Merkuriy dumi haqidagi yangi ma’lumotlar avtomatik stansiya «Messenjer» sayyora yonidan ikkinchi va uchinchi marta uchib o‘tganidan keyin, noyabr oyi boshida 2009-yilda. Bu ma’lumotlar asosida NASA xodimlari ushbu hodisaning modelini taklif qila oldilar. Merkuriyda dum mavjudligi 1980-yillardayoq bashorat qilingan edi.
Merkuriy geologiyasi
Hosil bo‘lish gipotezalari
Merkuriy va boshqa sayyoralarning paydo bo‘lishini izohlovchi asosiy gipoteza — tumanlik gipotezasi.
XIX asrdan beri Merkuriy ilgari Veneraning yo‘ldoshi bo‘lgan, keyinchalik esa undan «ajralib ketgan» degan gipoteza mavjud. 1976-yilda Tom van Flandern va K. R. Xarrington matematik hisob-kitoblar asosida bu gipoteza Merkuriy orbitasining kuchli cho‘zinchoqligini (ekssentrisitetini), uning Quyosh atrofidagi rezonansli harakatini hamda Merkuriy va Veneraning aylanish momentini yo‘qotganini yaxshi izohlashini ko‘rsatdilar (Venera bundan tashqari Quyosh tizimidagi odatiy yo‘nalishga teskari tomonga aylana boshlagan). Boshqa bir modelga ko‘ra, Quyosh tizimi shakllanishining dastlabki bosqichida proto-Merkuriy proto-Venera bilan deyarli urinma yo‘nalishda to‘qnashgan. Natijada ilk Merkuriy mantiyasi va qobig‘ining katta qismlari atrofdagi fazoga sochilib, keyinchalik Venera tomonidan o‘zlashtirilgan.
Hozirda Merkuriyning nisbatan katta ichki yadrosi kelib chiqishini izohlovchi bir nechta nazariya mavjud. Eng keng tarqalganiga ko‘ra, dastlab bu sayyoradagi metall massasi va silikat jinslar massasi nisbati Quyosh tizimidagi qattiq jismlardagi (ichki sayyoralar va eng keng tarqalgan meteoritlar — xondritlar) kabi odatiy bo‘lgan. Bunda Merkuriyning massasi hozirgi massasidan taxminan 2,25 baravar katta bo‘lgan. Keyin, ushbu nazariyaga ko‘ra, u planetezimal bilan to‘qnashgan. Uning massasi Merkuriyning o‘z massasining taxminan 1/6 qismiga teng, tezligi esa ~20 km/s bo‘lgan. Qobiq va mantiyaning yuqori qatlamining katta qismi kosmosga uchib ketib, u yerda tarqalgan. Og‘irroq elementlardan tashkil topgan sayyora yadrosi esa saqlanib qolgan.
Boshqa bir gipotezaga ko‘ra, Merkuriy protoplanetar diskning yengil elementlardan nihoyatda kambag‘al bo‘lgan ichki qismida shakllangan. Bu elementlar Quyosh nurlanishi bosimi va Quyosh shamoli ta’sirida Quyosh tizimining tashqi hududlariga surib chiqarilgan[manba ko‘rsatilmagan (2018 kun oldin)].
Geologik tarixi
Yer, Oy va Marsdagi kabi, Merkuriyning geologik tarixi ham davrlarga bo‘lingan (era tushunchasi faqat Yerga nisbatan ishlatiladi). Bu bo‘linish sayyora relyefidagi shakllarning nisbiy yoshiga qarab belgilangan. Ularning mutlaq yoshi esa yillar bilan o‘lchanadi va kraterlar zichligiga qarab baholanadi, biroq bu baho uncha aniq emas. Davrlar o‘ziga xos kraterlar nomi bilan atalgan. Ularning ketma-ketligi (eng qadimgisidan eng yangisiga, boshlanish sanalari bilan): tolstoydan oldingi davr (~4,5 mlrd yil avval), tolstoy davri (4,20–3,80 mlrd yil avval), kaloriy davri (3,87–3,75 mlrd yil avval), mansur davri (3,24–3,11 mlrd yil avval) va kuiper davri (2,2–1,25 mlrd yil avval).

Merkuriy 4,6 mlrd yil avval shakllanganidan keyin sayyora asteroidlar va kometalar tomonidan kuchli bombardimon qilingan. Sayyoraning so‘nggi kuchli bombardimoni 3,8 mlrd yil avval yakunlangan.
Yosh Merkuriyda vulqon faolligi bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Masalan, Jazirama tekisligi kabi ayrim hududlar lava bilan qoplangan. Bu esa kraterlar ichida silliq tekisliklar hosil bo‘lishiga olib kelgan. Ular Oy dengizlariga o‘xshash, biroq och rangli jinslardan tarkib topgan. Merkuriydagi vulqon faolligi qobiq qalinligi lava sayyora sirtiga chiqa olmaydigan darajaga yetganida tugagan. Bu, ehtimol, sayyora tarixining dastlabki 700–800 mln yili ichida sodir bo‘lgan.
Keyinchalik, lava otilishi tugab, Merkuriy sovigan sari uning hajmi kichraygan. Sayyoraning ichki qatlamlaridan oldinroq sovib, qotib qolgan tosh qobig‘i esa siqilishga majbur bo‘lgan. Bu tashqi tosh qobiqning yorilishiga va uning bir cheti ikkinchisining ustiga surilib chiqishiga olib kelgan. Natijada bir jins qatlami boshqasining ustiga bostirib kirgan o‘ziga xos «tangachalar» hosil bo‘lgan. Pastki qatlam ustiga surilgan yuqori qatlam qavariq shaklga kirib, qotib qolgan to‘lqinni eslatgan. Bunday harakatlarning izlari hozirgacha Merkuriy sirtida balandligi bir necha kilometr, uzunligi yuzlab kilometr bo‘lgan egri-bugri jarliklar ko‘rinishida yaqqol ko‘rinadi. Sayyora qobig‘ining bunday siqilishi, shubhasiz, kuchli zilzilalar bilan birga kechgan. 2016-yilda Merkuriyning tektonik faolligi so‘nggi 50 mln yil ichida ham davom etgani va zilzilalar magnitudasi 5,0 gacha yetgani aniqlandi.
Keyingi barcha relyef o‘zgarishlari sayyora sirtiga tashqi kosmik jismlarning urilishi bilan bog‘liq.
Geologiyasi va ichki tuzilishi

2. Mantiya, qalinligi — 600 km.
3. Yadro, radiusi — 1800 km.
Yaqin vaqtgacha Merkuriy ichida radiusi 1800–1900 km bo‘lgan, sayyora massasining 60 % ini tashkil etuvchi qattiq metall yadro bor, deb taxmin qilinar edi. Chunki kosmik apparat «Mariner-10» kuchsiz magnit maydonni aniqlagan va bunday kichik o‘lchamli sayyorada suyuq metall yadro bo‘lishi mumkin emas, deb hisoblangan. Biroq 2007-yilda Jan-Lyuk Margo guruhi Merkuriyni besh yil davomida radar orqali kuzatish natijalarini umumlashtirdi. Kuzatuvlarda sayyoraning aylanishida qattiq yadroli model bilan izohlash uchun haddan tashqari katta o‘zgarishlar aniqlangan. Shu sababli bugungi kunda sayyora yadrosi suyuq ekanini katta ishonch bilan aytish mumkin.
Yadro silikatli mantiya bilan o‘ralgan, uning qalinligi 500–600 km. «Mariner-10» ma’lumotlari va Yerdan olib borilgan kuzatuvlarga ko‘ra, sayyora qobig‘ining qalinligi 100 dan 300 km gacha. «Messenjer» zondi to‘plagan ma’lumotlarni Eyrining izostaziya modeli yordamida tahlil qilish natijasida Merkuriy qobig‘ining qalinligi 26 ± 11 km ekani aniqlandi.
Merkuriyning suyuq temir-nikel yadrosi uning diametrining taxminan 3/4 qismini tashkil etadi. Bu Oy o‘lchamiga deyarli teng. Boshqa sayyoralarning yadrolari bilan taqqoslaganda, u juda katta massaga ega.
Merkuriy yadrosidagi temir konsentratsiyasi Quyosh tizimidagi boshqa barcha sayyoralarnikidan yuqori. Bu holatni izohlash uchun bir nechta nazariya taklif qilingan. Ilmiy hamjamiyatda eng keng qo‘llab-quvvatlanadigan nazariyaga ko‘ra, dastlab Merkuriy oddiy meteoritdagi kabi metall va silikatlar nisbatiga ega bo‘lgan, uning massasi hozirgidan 2,25 baravar katta edi. Biroq Quyosh tizimi tarixining boshida Merkuriy bilan undan massasi 6 baravar kichik va diametri bir necha yuz kilometr bo‘lgan sayyorasimon jism to‘qnashgan. To‘qnashuv natijasida sayyoraning dastlabki qobig‘i va mantiyasining katta qismi ajralib chiqqan, shu sababli sayyora tarkibida yadroning nisbiy ulushi ortgan. ulkan to‘qnashuv nazariyasi deb ataladigan shunga o‘xshash gipoteza Oyning shakllanishini izohlash uchun ham taklif qilingan. Biroq bu nazariyaga Merkuriy sirtining element tarkibini gamma-spektrometr yordamida o‘rganishning dastlabki natijalari zid keladi. Ushbu asbob radioaktiv izotoplar miqdorini o‘lchash imkonini beradi: Merkuriyda uchuvchan element — kaliy ko‘p ekani aniqlangan (qiyin eriydigan uran va toriy bilan taqqoslaganda). Bu esa to‘qnashuv muqarrar ravishda yuzaga keltiradigan yuqori haroratlar bilan mos kelmaydi. Shu sababli Merkuriydagi elementlar tarkibi u shakllangan materialning dastlabki elementlar tarkibiga mos keladi, deb taxmin qilinmoqda; bu tarkib quyidagilarga yaqin: enstatitli xondritlarga va suvsiz kometa zarralariga yaqin. Biroq hozirgacha o‘rganilgan enstatitli xondritlardagi temir miqdori Merkuriyning yuqori o‘rtacha zichligini izohlash uchun yetarli emas.

Sirt
Merkuriy sirti ko‘p jihatdan Oy sirtiga o‘xshaydi — u kuchli kraterlangan bo‘lib, sirtning turli qismlarida kraterlar zichligi har xil. Oy kraterlaridagi kabi, yosh kraterlardan ham turli tomonga yorqin nurlar tarqaladi. Kraterlar zich joylashgan hududlar qadimiyroq, siyrakroq joylashganlari esa lava eski sirtni bosib ketishi natijasida paydo bo‘lgan yoshroq hududlar, deb taxmin qilinadi. Shu bilan birga, yirik kraterlar Merkuriyda Oyga qaraganda kamroq uchraydi. Merkuriyning eng katta krateri — Jazirama tekisligi havzasi (1525×1315 km). O‘z nomiga ega kraterlar orasida undan ikki baravar kichik Rembrandt krateri birinchi o‘rinda turadi; uning diametri 716 km. Biroq Merkuriy va Oy o‘rtasidagi o‘xshashlik to‘liq emas — Merkuriyda Oyda uchramaydigan tuzilmalar ham mavjud.

Merkuriy va Oyning tog‘li landshaftlari o‘rtasidagi muhim farq shundaki, Merkuriyda yuzlab kilometrga cho‘zilgan ko‘plab egri-bugri jarliklar mavjud. Ularning tuzilishini o‘rganish natijasida bu jarliklar sayyora sovishi paytida yuzaga kelgan siqilish tufayli hosil bo‘lgani aniqlangan. Bu jarayonda Merkuriy sirtining maydoni 1 % ga kamaygan. Merkuriy sirtida yaxshi saqlangan yirik kraterlar mavjudligi so‘nggi 3–4 mlrd yil davomida u yerda qobiq qismlarining keng ko‘lamli harakati sodir bo‘lmaganini, shuningdek, sirt eroziyasi deyarli bo‘lmaganini ko‘rsatadi. Ikkinchi holat Merkuriy tarixida sezilarli atmosfera mavjud bo‘lgan bo‘lishi ehtimolini deyarli butunlay istisno qiladi.
«Messenjer» zondi butun sirtni suratga olgani tufayli Merkuriyning yuzasi bir xil ekani aniqlandi. Bu jihatdan Merkuriy Oy yoki Mars kabi sayyoralarga o‘xshamaydi: ularda bir yarimshar ikkinchisidan keskin farq qiladi. Merkuriyning eng baland nuqtasi (+4,48 km o‘rtacha sathdan yuqorida) sayyoraning eng qadimiy hududlaridan birida, ekvatordan janubda joylashgan. Eng past nuqta (−5,38 km o‘rtacha sathdan pastda) esa ikki qator tog‘ halqasi bilan o‘ralgan Raxmaninov krateri tubida joylashgan.
Sirt element tarkibini o‘rganishda ilk ma’lumotlar rentgen-fluoressent spektrometri yordamida «Messenjer» apparatidan olindi; ular sirtning aluminiy va kalsiy miqdori plagioklazli dala shpatiga nisbatan kamligini ko‘rsatdi. Bu mineral Oy materik hududlariga xos. Shu bilan birga, Merkuriy sirti nisbatan titanga va temirga kambag‘al, magniyga esa boy bo‘lib, odatiy bazaltlar va ultraasosli tog‘ jinslari — masalan, Yerda uchraydigan komatiitlar. Shuningdek, oltingugurt miqdori yuqori ekani aniqlandi. Bu sayyora sirtining shakllanishida qaytaruvchi sharoitlar bo‘lganini ko‘rsatadi.
Kraterlar
Kraterlar Merkuriyda kosa shaklidagi kichik botiqlardan tortib, ko‘ndalang kesimi yuzlab kilometrga yetadigan ko‘p halqali zarba kraterlarigacha uchraydi. Ular yemirilishning turli bosqichlarida joylashgan. Atrofida uzun nurlar tarqalgan, nisbatan yaxshi saqlangan kraterlar ham bor; bu nurlar zarba vaqtida moddaning otilib chiqishi natijasida hosil bo‘lgan. Ayrim kraterlar esa juda kuchli yemirilgan. Merkuriy kraterlari Oy kraterlaridan atrofdagi otilib chiqqan modda halqasi kichikroq bo‘lishi bilan farq qiladi. Bunga Merkuriydagi tortishish kuchi kattaroq ekani sabab bo‘ladi.
- Sirt Oy sirtiga o‘xshaydi («Messenjer» avtomatik stansiyasi olgan surat)
- Merkuriyning shimoliy qutbi
- yaqinidagi kraterlarning radiolokatsion tasviriKuiper krateri (markazdan biroz pastda; «Messenjer» avtomatik stansiyasi olgan surat)
Merkuriy sirtining eng ko‘zga tashlanadigan tuzilmalaridan biri — Jazirama tekisligi (lotincha Caloris Planitia deb ataladi. U «issiq uzunliklar»dan biriga yaqin joylashgani uchun shunday nom olgan. Bu lava tekisligi diametri 1525×1315 km bo‘lgan zarba havzasini to‘ldiradi; u sayyoradagi eng yirik havzadir. Uning cheti ayrim joylarda (Jazirama tog‘lari) 2 km dan oshadi. Tekislik markazida o‘ziga xos jo‘yaklar tizimi joylashgan bo‘lib, u Panteon deb ataladi (norasmiy nomi — «O‘rgimchak»).
Kraterni hosil qilgan jismning diametri, ehtimol, kamida 100 km bo‘lgan. Zarba shu qadar kuchli ediki, seysmik to‘lqinlar butun sayyorani kesib o‘tib, sirtning qarama-qarshi nuqtasida bir joyga to‘plangan. Natijada bu yerda o‘ziga xos, notekis «xaotik» landshaft hosil bo‘lgan.
Merkuriy sirtining eng yorqin qismi — diametri 60 km bo‘lgan Kuiper krateridir. Ehtimol, bu sayyoradagi eng yosh yirik kraterlardan biridir.
Nomlash qoidalarining o‘ziga xos jihatlari
Merkuriy relyefidagi tuzilmalarni nomlash qoidalari Xalqaro astronomiya ittifoqining XV Bosh assambleyasida Xalqaro astronomiya ittifoqi1973-yilda tasdiqlangan:

- Merkuriy sirtidagi eng yirik obyekt — diametri taxminan 1500 km bo‘lgan Jazirama tekisligi deb ataladi, chunki u harorat rekord darajaga yetadigan ikki meridiandan birida joylashgan. Bu ko‘p halqali tuzilma zarba natijasida hosil bo‘lgan va qotgan lava bilan to‘lgan. Eng past harorat kuzatiladigan, shimoliy qutb yaqinidagi boshqa tekislik Shimoliy tekislik deb ataladi. Shunga o‘xshash qolgan tuzilmalarga Merkuriy sayyorasi nomi yoki turli xalqlar tillaridagi Rim xudosi Merkuriy nomining muqobili berilgan. Masalan, Suysey tekisligi (yapon tilida Merkuriy sayyorasi yaponcha) va Budh tekisligi (hind tilida Merkuriy sayyorasi), Sobkou tekisligi (qadimgi misrliklarda sayyora nomi), Odin tekisligi (skandinav xudosi nomi) va Tir tekisligi (Merkuriyning qadimgi forscha nomi).
- Kraterlar Merkuriy kraterlariga (ikki istisnodan tashqari) gumanitar sohada faoliyat yuritgan mashhur kishilar — me’morlar, musiqachilar, yozuvchilar, shoirlar, faylasuflar, fotograflar va rassomlar nomi beriladi. Masalan: Barma, Belinskiy, Glinka, Gogol, Derjavin, Lermontov, Musorgskiy, Pushkin, Repin, Rublyov, Stravinskiy, Surikov, Turgenev, Feofan Grek (Theophanes), Fet, Chaykovskiy, Chexov, Basho. Ikki krater bundan mustasno: Kuiper krateri loyihaning asosiy ishlab chiquvchilaridan biri bo‘lgan «Mariner-10» loyihasi bilan bog‘liq shaxs nomi bilan atalgan, Xun Kal esa «20» sonini anglatadi. Bu son mayya xalqi tilida bo‘lib, ular yigirmalik sanoq tizimidan foydalangan. Oxirgi krater ekvator yaqinida, g‘arbiy uzunlikning 20° meridianida joylashgan va Merkuriy sirti koordinatalari tizimida hisoblash uchun qulay mo‘ljal sifatida tanlangan. Dastlab kattaroq kraterlarga Xalqaro astronomiya ittifoqi fikricha, jahon madaniyatida katta ahamiyatga ega bo‘lgan mashhur kishilarning nomlari berilgan. Dastlabki beshlikka Betxoven (diametri 643 km), Dostoyevskiy (430 km), Shekspir (400 km), Tolstoy (355 km) va Rafael kirgan. Oradan 30 yil o‘tgach, «Messenjer» sayyoraning ilgari noma’lum hududlarini suratga oldi. Natijada eng katta krater sifatida diametri 715 km bo‘lgan va Rembrandt.
- Kraterlar zanjirlari sayyorani tadqiq etishda radiolokatsiya usulining ahamiyatini e’tirof etish maqsadida yirik radio rasadxonalar nomi bilan ataladi. Masalan, Xaystek zanjiri (radioteleskop AQSh).
- Merkuriy jarliklari tarixda iz qoldirgan tadqiqot kemalari nomi bilan ataladi. Bunga sabab — xudo Merkuriy/Germes sayohatchilarning homiysi hisoblangan. Masalan: Bigl, Zarya, Santa-Mariya, Fram, Vostok, Mirniy.
- Tog‘larga turli tillarda «jazirama» ma’nosini bildiradigan so‘zlar, tizmalarga esa Merkuriyni o‘rgangan astronomlarning nomlari beriladi. 2026-yil holatiga ko‘ra, Merkuriyda bitta tog‘ tizimi (Jazirama tog‘lari) va ikkita tizma nomlangan: Antoniadi tizmasi va Skiaparelli tizmasi.
- Vodiylarga tashlab ketilgan qadimiy manzilgohlar nomi beriladi (masalan, Angkor).
- Jo‘yaklar tarixiy me’moriy inshootlar nomi bilan ataladi. Hozircha yagona misol — Panteon jo‘yaklari Jazirama tekisligida joylashgan.
Tabiiy sharoit

Quyoshga yaqinligi va sayyoraning nisbatan sekin aylanishi, shuningdek, nihoyatda siyrak atmosfera Merkuriyda Quyosh tizimidagi eng keskin harorat o‘zgarishlarini keltirib chiqaradi. Bunga Merkuriyning issiqlikni yomon o‘tkazadigan g‘ovak sirti ham sabab bo‘ladi (deyarli yo‘q atmosfera sharoitida issiqlik chuqur qatlamlarga faqat issiqlik o‘tkazuvchanligi orqali uzatilishi mumkin). Sayyora sirti tez qiziydi va tez soviydi, biroq 1 m chuqurlikda sutkalik harorat o‘zgarishlari sezilmay qoladi va harorat taxminan +75 °C darajasida barqarorlashadi.
Uning kunduzgi sirtining o‘rtacha harorati 623 K (349,9 °C), tungi harorati esa 103 K (−170,2 °C). Merkuriydagi eng past harorat 90 K (−183,2 °C), sayyora perigeliy yaqinida bo‘lganida «issiq uzunliklar»da tush payti erishiladigan eng yuqori harorat esa 700 K (426,9 °C) ga teng.
Bunday sharoitga qaramay, so‘nggi paytlarda Merkuriy sirtida muz mavjud bo‘lishi mumkin, degan taxminlar paydo bo‘ldi. Sayyoraning qutbiy hududlarida o‘tkazilgan radiolokatsion tadqiqotlar 50 dan 150 km gacha bo‘lgan depolyarizatsiya maydonlari borligini ko‘rsatdi. Radioto‘lqinlarni aks ettiruvchi modda sifatida oddiy suv muzi eng ehtimoliy nomzod hisoblanadi. Kometalar urilishi natijasida Merkuriy sirtiga kelib tushgan suv bug‘lanadi va sayyora bo‘ylab harakatlanib, oxir-oqibat Quyosh nuri hech qachon tushmaydigan chuqur abadiy soya kraterlari tubidagi qutbiy hududlarda muzlaydi. Bu yerda muz deyarli cheksiz vaqt davomida saqlanishi mumkin.
Tarixshunoslik
Qadimgi dunyo va o‘rta asrlar

Kuzatish qiyin bo‘lgani sababli, odamlar uzoq vaqt davomida ertalab ko‘rinadigan Merkuriy bir sayyora, kechqurun ko‘rinadigani esa butunlay boshqa sayyora deb o‘ylashgan. Shu bois Merkuriy odatda ikki xil nom bilan atalgan.
Merkuriyning eng qadimgi ma’lum kuzatuvi «Mul Apin» (Bobil astrologik jadvallari to‘plami)da qayd etilgan. Bu kuzatuv, ehtimol, ossuriyalik astronomlar tomonidan miloddan avvalgi XIV asrda amalga oshirilgan. Shumercha nom «Mul Apin» jadvallarida Merkuriyni ifodalash uchun ishlatilgan bo‘lib, UDU.IDIM.GU\U4.UD («sakrovchi sayyora») tarzida transkripsiya qilinishi mumkin va ba’zan Gu-utu deb o‘qiladi. Dastlab sayyora Ninurta xudosi bilan bog‘langan, keyingi yozuvlarda esa uni donishmandlik va kotiblik san’ati xudosi sharafiga «Nabu/Nebo» deb atashgan.
Qadimgi Yunonistonda Gesiod davrida sayyora quyidagi nomlar bilan tanilgan: Στίλβων (Stilbon, Stilbon, ba’zan Stilpon; «Yaltiragan») va Ἑρμάων (Germaon, Germes xudosi ismining bir shakli) nomlari bilan tanilgan.[iqtibos ko‘rsatilmagan (2668 kun oldin)]. Keyinchalik yunonlar sayyorani «Apollon» deb atay boshlashgan.[ishonchsiz manba] [sahifa ko‘rsatilmagan (2667 kun oldin)].
Bir gipotezaga ko‘ra, «Apollon» nomi sayyoraning ertalabki osmonda, «Germes» («Germaon») esa kechki osmonda ko‘rinishiga mos kelgan.[havolani aniqlashtirish 2667 kun][ishonchsiz manba]. Boshqa manbalarga ko‘ra, qadimgi yunonlar Merkuriyni Apollon va Stilbon deb atashgan (miloddan avvalgi 200-yildan boshlab — Germes). Sayyora oddiygina Germes yulduzi deb ham nomlangan.
Rimliklar sayyorani tezkor savdo xudosi Merkuriy sharafiga Merkuriy yulduzi deb atashgan, chunki u osmonda boshqa sayyoralarga qaraganda tezroq harakatlanadi. Rim astronomi Klavdiy Ptolemey Misrda yashagan va o‘zining «Sayyoralar haqidagi gipotezalar» asarida sayyoraning Quyosh diski bo‘ylab o‘tishi mumkinligi haqida yozgan. U bunday hodisa hech qachon kuzatilmaganini Merkuriy kuzatish uchun juda kichikligi yoki bu hodisa kamdan-kam sodir bo‘lishi bilan izohlagan.
Qadimgi german majusiy e’tiqodida Odin xudosi ham Merkuriy sayyorasi va chorshanba kuni bilan bog‘langan.
ivrit tilida Merkuriy «Koxav Xama» (ivritcha כוכב חמה — «Quyosh sayyorasi») deb atalgan.
O‘rta asr arab astronomiyasida Andalusiyalik astronom Az-Zarqaliy Merkuriyning geotsentrik orbitasi deferentini tuxum yoki kedr yong‘og‘iga o‘xshash oval shaklida tasvirlagan. Biroq bu taxmin uning astronomik nazariyasi va hisob-kitoblariga ta’sir ko‘rsatmagan. XII asrda Ibn Bajja Quyosh sirtida dog‘lar ko‘rinishidagi ikkita sayyorani kuzatgan. Keyinchalik Marog‘a rasadxonasi astronomi Ash-Shiroziy tomonidan uning salafi Merkuriy va (yoki) Veneraning Quyosh diski bo‘ylab o‘tishini kuzatgan bo‘lishi mumkin, degan taxmin bildirilgan.
Qadimgi Xitoyda Merkuriy Chen-sin (辰星), ya’ni «Tong yulduzi» deb atalgan. U shimol yo‘nalishi, qora rang va U-sindagi suv unsuri bilan bog‘langan. «Xanshu» ma’lumotlariga ko‘ra, xitoy olimlari Merkuriyning sinodik davrini 115,91 kun deb hisoblashgan; «Xou Xanshu» ma’lumotlarida esa bu qiymat 115,88 kun deb berilgan. Zamonaviy xitoy, koreys, yapon va vyetnam madaniyatlarida sayyora «Suv yulduzi» (水星).
Hind mifologiyasi Merkuriy uchun Budha ( (sanskritcha बुधः). Bu xudo, Somaning o‘g‘li bo‘lib, chorshanba kunining hukmdori hisoblangan. Boshqa manbalarga ko‘ra, hindlar Merkuriyni Budda va Rogineya deb ham atashgan. Hindistonda Kerala maktabi astronomi Nilakantha Somayaji XV asrda geo-geliosentrik modelni ishlab chiqqan. Bu modelda Merkuriy Quyosh atrofida, Quyosh esa o‘z navbatida Yer atrofida aylangan. Ushbu tizim XVI asrda ishlab chiqilgan Tixo Brage tizimiga o‘xshash edi.
Amerika qit’asidagi mayya xalqi Merkuriyni boyo‘g‘li (yoki, ehtimol, to‘rtta boyo‘g‘li) sifatida tasavvur qilgan. Ulardan ikkitasi Merkuriyning ertalabki, qolgan ikkitasi esa kechki ko‘rinishiga mos kelgan. Bu qush narigi dunyoning xabarchisi hisoblangan.
Yevropaning shimoliy hududlarida Merkuriyni o‘rta asrlarda kuzatish qiyin bo‘lgan. Bunga sayyora doimo tonggi yoki kechki shafaq paytida, shafaq osmoni fonida va ufqdan ancha pastda (ayniqsa shimoliy kengliklarda) ko‘rinishi sabab bo‘lgan. Eng yaxshi ko‘rinish davri (elongatsiya) yiliga bir necha marta keladi va taxminan 10 kun davom etadi. Hatto shu davrlarda ham Merkuriyni qurollanmagan ko‘z bilan ko‘rish oson emas: u yorug‘ osmon fonida uncha yorqin bo‘lmagan kichik yulduzchaga o‘xshaydi. Bir rivoyatga ko‘ra, Nikolay Kopernik, shimoliy kengliklar va tumanli iqlim sharoitida astronomik obyektlarni kuzatgan Boltiqbo‘yi, u butun umri davomida Merkuriyni ko‘ra olmaganidan afsuslangan. Bu rivoyat Kopernikning «Osmon sferalarining aylanishi haqida» asarida Merkuriy kuzatuvlaridan birorta misol keltirilmagani asosida paydo bo‘lgan. Biroq u sayyorani boshqa astronomlarning kuzatuvlari natijalaridan foydalangan holda tasvirlagan. Kopernikning o‘zi aytganidek, sabr va ayyorlik ko‘rsatib, Merkuriyni shimoliy kengliklardan ham «tutib olish» mumkin. Demak, Kopernik Merkuriyni kuzatgan bo‘lishi ehtimoldan xoli emas; u sayyorani tasvirlashda boshqa tadqiqotchilarning natijalaridan foydalangan.
Merkuriy antik davr va o‘rta asrlar madaniyatida
Kabalada Merkuriy Xod sefirasiga mos keladi. (Shuningdek qarang: Xaldeylar qatori).
Yangi davr. Optik teleskoplar yordamida kuzatishlar
Merkuriyni teleskop yordamida ilk bor Galileo Galiley XVII asr boshida kuzatgan. U Venera fazalarini kuzatgan bo‘lsa-da, uning teleskopi Merkuriy fazalarini ko‘rish uchun yetarlicha kuchli emas edi. 7-noyabr 1631-yilda Pyer Gassendi sayyoraning Quyosh diski bo‘ylab o‘tishini teleskop orqali birinchi marta kuzatdi. Tranzit vaqtini bundan avval Iogann Kepler hisoblab chiqqan edi. 1639-yilda Jovanni Battista Dzupi teleskop yordamida Merkuriyning orbital fazalari Oy fazalariga va Veneraning fazalariga o‘xshashligini aniqladi. Bu kuzatuvlar Merkuriy Quyosh atrofida aylanishini uzil-kesil isbotladi.
Juda kamdan-kam hollarda bir sayyoraning ikkinchi sayyora diskini to‘sishi hodisasi sodir bo‘ladi. Bunday hodisa Yerdan kuzatiladi. Venera Merkuriyni bir necha asrda bir marta to‘sadi va tarixda bu hodisa faqat bir marta — 28-may 1737-yilda Jon Bevis tomonidan Qirollik Grinvich rasadxonasida kuzatilgan. Veneraning Merkuriyni navbatdagi to‘sishi 3-dekabr 2133-yilda sodir bo‘ladi.
Merkuriyni kuzatish bilan bog‘liq qiyinchiliklar tufayli u uzoq vaqt davomida boshqa sayyoralarga qaraganda kamroq o‘rganilgan. 1800-yilda Iogann Shryoter Merkuriyning sirtidagi tuzilmalarni kuzatib, unda balandligi 20 km bo‘lgan tog‘larni ko‘rganini e’lon qildi. Fridrix Bessel Shryoter chizmalaridan foydalanib, sayyoraning o‘z o‘qi atrofida aylanish davrini xato ravishda 24 soat, o‘qining og‘ishini esa 70° deb belgiladi. 1880-yillarda Jovanni Skiaparelli sayyoraning aniqroq xaritasini tuzdi va aylanish davri 88 kun bo‘lib, to‘lqin kuchlari sababli Quyosh atrofida aylanishining siderik davriga teng, deb taxmin qildi. Merkuriyni xaritalash ishlarini Ejen Antoniadi davom ettirdi. U 1934-yilda eski xaritalar va o‘z kuzatuvlari keltirilgan kitobni nashr etdi. Merkuriy sirtidagi ko‘plab tuzilmalarga Antoniadi xaritalariga muvofiq nom berilgan.
Merkuriy Quyosh tizimida o‘ziga xos tarzda aylanadi. U Quyoshning to‘lqin kuchlari ta’siriga bog‘langan bo‘lib, aylanish davri Merkuriyning Quyosh atrofida aylanish siderik davrining 2/3 qismiga teng. Uning orbital rezonansi 3:2 ga teng ekanini italiyalik astronom Juzeppe Kolombo aniqlagan. Ya’ni sayyora qo‘zg‘almas yulduzlarga nisbatan o‘z o‘qi atrofida Quyosh atrofidagi har ikki aylanishiga uch marta aylanadi. Orbital harakat bilan uyg‘un ravishda aylanadigan Quyosh sanoq tizimidan qaralganda, Merkuriy har ikki sayyora yilida faqat bir marta aylanadi. Shu sababli Merkuriydagi kuzatuvchi har ikki Merkuriy yilida faqat bir kunni ko‘radi. «Mariner-10» ma’lumotlari keyinchalik bu fikrni tasdiqladi. Bu Skiaparelli va Antoniadi xaritalari noto‘g‘ri degani emas. Astronomlar sayyoraning Quyosh atrofidagi har ikkinchi aylanishida bir xil tuzilmalarni ko‘rishgan, ularni xaritalarga kiritishgan va Merkuriy Quyoshga boshqa tomoni bilan qaragan paytdagi kuzatuvlarni e’tiborsiz qoldirishgan. Chunki orbita geometriyasi tufayli o‘sha vaqtda kuzatish sharoitlari noqulay bo‘lgan.
Quyoshga yaqinlik Merkuriyni teleskop yordamida o‘rganishda ham ayrim muammolarni keltirib chiqaradi. Masalan, «Xabbl» teleskopi bu sayyorani kuzatish uchun hech qachon ishlatilmagan va kelajakda ham ishlatilmaydi. Uning tuzilishi Quyoshga yaqin obyektlarni kuzatishga imkon bermaydi: bunday urinish asbob-uskunalarga qayta tiklab bo‘lmaydigan zarar yetkazishi mumkin.
Eng yangi davr. Radioteleskoplar va kosmik apparatlar yordamida tadqiqotlar



Merkuriy — Yer guruhiga kiruvchi sayyoralar orasida eng kam o‘rganilganidir. XX asrda uni teleskop yordamida o‘rganish usullariga radioastronomik, radiolokatsion usullar va kosmik apparatlar yordamidagi tadqiqotlar qo‘shildi. Merkuriyning radioastronomik o‘lchovlari ilk bor 1961-yilda Xovard, Barret va Xeddok tomonidan reflektor yordamida, unga o‘rnatilgan ikkita radiometr bilan amalga oshirilgan. 1966-yilga kelib, to‘plangan ma’lumotlar asosida Merkuriy sirtining harorati bo‘yicha yaxshi baholar olindi: Quyosh to‘g‘ri tepada turgan nuqtada 600 K va yoritilmaydigan tomonida 150 K. Dastlabki radiolokatsion kuzatuvlar 1962-yil iyun oyida V. A. Kotelnikov boshchiligidagi guruh tomonidan Radioelektronika institutida o‘tkazildi. Ular Merkuriy va Oyning aks ettirish xususiyatlari o‘xshashligini aniqladilar. 1963-yil boshida sovet olimlarining sayyora sirtidan qaytgan radio signalni o‘rganganligi haqidagi ma’lumot xorijiy matbuotda e’lon qilindi. 1965-yilda Aresibo radioteleskopida o‘tkazilgan shunga o‘xshash kuzatuvlar Merkuriyning aylanish davrini 59 kun deb baholash imkonini berdi.
Elektronika va informatikaning rivojlanishi Merkuriyni yer ustidan nurlanish qabul qilgichlari — zaryad bog‘langan qurilmalar (CCD) yordamida kuzatish va olingan tasvirlarni kompyuterda qayta ishlash imkonini berdi. CCD qabul qilgichlari bilan Merkuriyni kuzatish turkumlaridan birini birinchilardan bo‘lib amalga oshirgan olim 1995—2002-yilda Yoxan Varell La Palma orolidagi rasadxonaning yarim metrlik Quyosh teleskopida[aniqlashtirish]. Varell kompyuter yordamida tasvirlarni birlashtirish usulidan foydalanmay, eng yaxshi suratlarni tanlab olgan. Tasvirlarni birlashtirish usuli Abastumani astrofizika rasadxonasida 3-noyabr 2001-yilda olingan Merkuriy suratlari turkumiga, shuningdek, Skinakas rasadxonasida Iraklion universiteti tomonidan 1–2-may 2002-yilda olingan suratlar turkumiga nisbatan qo‘llanila boshlandi. Kuzatuv natijalarini qayta ishlash uchun korrelyatsion birlashtirish usulidan foydalanildi. Olingan aniqlashtirilgan sayyora tasviri «Mariner-10» fotomozaikasiga o‘xshash bo‘lib, o‘lchami 150–200 km bo‘lgan kichik tuzilmalarning konturlari takrorlangan. Shu tariqa 210–350° uzunliklar oralig‘i uchun Merkuriy xaritasi tuzildi.

Merkuriyga kosmik apparat yuborish nihoyatda qiyin. Avval apparatni sekinlashtirib, yuqori elliptik orbitaga chiqarish kerak. U Merkuriyga yaqinlashgach esa sayyora orbitasiga chiqishi uchun qo‘shimcha impuls berish lozim. Parvoz davomida ancha katta tezlik to‘planadi va Merkuriy tortishish kuchining zaifligini hisobga olganda, ikkinchi manyovr uchun ko‘p yoqilg‘i talab etiladi. Shu sababli Merkuriyni faqat ikkita kosmik apparat tadqiq qilgan.
Sayyorani birinchi bo‘lib tadqiq qilgan avtomatik sayyoralararo stansiya Amerikaning «Mariner-10» apparati bo‘lib, u 1974—1975-yilda sayyora yonidan uch marta uchib o‘tgan; eng yaqin masofa 320 km ni tashkil etgan. Natijada sirtning taxminan 45 % ini qamrab olgan bir necha mingta tasvir olingan. Keyinchalik Yerdan olib borilgan tadqiqotlar qutbiy kraterlarda suv muzi bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatdi.
Ikkinchi bo‘lib NASAning «Messenjer» nomli missiyasi amalga oshirildi. Apparat 3-avgust 2004-yilda, keyin yanvar oyida 2008-yilda Merkuriyni birinchi marta aylanib o‘tdi. 17-mart 2011-yilda bir qator gravitatsion manyovrlarni Merkuriy, Yer va Venera yaqinida amalga oshirgach, «Messenjer» zondi Merkuriy orbitasiga chiqdi va sayyoraning tarixdagi birinchi sun’iy yo‘ldoshiga aylandi. Zond o‘ziga o‘rnatilgan asboblar yordamida sayyora landshafti, atmosferasi va sirtining tarkibini o‘rgandi. «Messenjer» uskunalari yuqori energiyali zarrachalar va plazmani ham tadqiq qilish imkonini berdi. 17-iyun 2011-yilda «Messenjer» kosmik apparati olib borgan dastlabki tadqiqotlar ma’lumotlariga ko‘ra, sayyoraning magnit maydoni qutblarga nisbatan simmetrik emasligi ma’lum bo‘ldi. Shu sababli Merkuriyning shimoliy va janubiy qutblariga turli miqdordagi Quyosh shamoli zarrachalari yetib boradi. Shuningdek, sayyoradagi kimyoviy elementlar tarqalishining tahlili ham o‘tkazildi. 2015-yilda «Messenjer» zondi Merkuriy sirtiga qulab tushdi va taxminlarga ko‘ra, o‘n besh metrli krater hosil qildi.
«Mariner-10» va «Messenjer» apparatlari olgan tasvirlar tufayli 2009-yilda Merkuriyning ilk to‘liq xaritasi tuzildi.
2024-yil sentabrida BepiColombo zondi Merkuriyni 165 km masofadan batafsil suratga oldi. Tasvirlarda sayyoraning ilk bor suratga olingan Janubiy qutbi hamda ko‘plab kraterlar, jumladan, diametri 210 km bo‘lgan Vivaldi va 155 km bo‘lgan Stoddart kraterlarini ko‘rish mumkin.
Eng yangi davr madaniyatida
Merkuriy sayyorasi bir qator badiiy asarlarda, adabiyotda, kino va multiplikatsiyada uchraydi.
Yaqin kelajak
20-oktabr 2018-yilda Yevropa kosmik agentligi (ESA) Yaponiya aerokosmik tadqiqotlar agentligi (JAXA) bilan hamkorlikda «BepiColombo» missiyasini uchirdi. Missiya apparatlari Ariane 5 raketasida Kuru kosmodromidan Fransuz Gvianasida uchirildi. Gravitatsion manyovrlarni amalga oshirish maqsadida 2021–2025-yillarda sayyora yonidan olti marta uchib o‘tgach, 2026-yilda Merkuriy orbitasiga chiqishi kerak. Guruh tarkibiga 3 ta modul kiradi: transport moduli — Merkuriyni tashish moduli (Mercury Transfer Module) to‘rtta ion dvigateli bilan jihozlangan; shuningdek, ikkita tadqiqot orbitasi moduli mavjud: sayyorani o‘rganuvchi modul — Merkuriy sayyoraviy orbitachisi (Mercury Planetary Orbiter) (MPO) va magnitosferani o‘rganuvchi modul — Merkuriy magnitosfera orbitachisi (Mercury Magnetospheric Orbiter) (MMO). Yevropaning MPO moduli sayyora sirti va ichki qatlamlarini, Yaponiyaning MMO moduli esa uning magnitosferasini o‘rganadi. Butun missiya agentlikka 1,3 milliard yevroga (taxminan 1,5 milliard AQSh dollariga) tushdi. Apparatlar sayyora atmosferasining tarkibi, xususiyatlari va boshqa ko‘plab jihatlarini o‘rganishi kutilmoqda. Missiya yetti yil davom etadi.
Rossiyaning «Merkuriy-P» apparatini Roskosmos avvalroq 2019-yilda uchirishni rejalashtirgan edi, biroq u 2030-yillardan oldin uchirilmaydi. Rejaga ko‘ra, bu zond birinchi bo‘lib, tarixda Merkuriy sirtiga yumshoq qo‘nishni amalga oshirgan kosmik apparatga aylanadi. Rossiyalik mutaxassislar loyiha ustida dastlabki ishlarni olib bordilar, qo‘nish apparati konsepsiyasi va ilmiy uskunalar tarkibi ishlab chiqildi. Biroq Rossiyaning «2030-yilgacha va undan keyingi davr uchun kosmik faoliyatni rivojlantirish strategiyasi»ga Merkuriyga «Merkuriy-P» qo‘nish stansiyasini yuborish loyihasi kiritilmagan.
Adabiyotlar
- Burba G. Kun bir yildan ham uzoq davom etadi // Dunyo bo‘ylab. — 2003. — № 12. — 164–173-betlar.
- Burba G. A. Merkuriy relyefi tuzilmalarining nomenklaturasi. — M.: Nauka, 1982. — 56 b.
- Vitkovskiy V. V. Merkuriy, sayyora // Brokhaus va Efron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Grebenikov E. A., Ryabov Yu. A. Sayyoralarni izlash va kashf etish. — M.: Nauka, 1975. — 216 b. — 65 000 nusxa
- Ksanfomaliti L. V. Noma’lum Merkuriy // Fan olamida. — 2008. — № 2.
- Marov M. Ya. Quyosh tizimi sayyoralari. — 2-nashr. — M.: Nauka, 1986. — 320 b.
- Rouzver N. T. Merkuriy perigeliyi. Leveryedan Eynshteyngacha = Merkuriyning perigeliyi. Leveryedan Eynshteyngacha. — M. : Mir, 1985. — 244 b.
- Quyosh tizimi / Tahrir-tuzuvchi: V. G. Surdin. — M.: Fizmatlit, 2008. — 400 b. — ISBN 978-5-9221-0989-5.
Havolalar
- Merkuriyning 3D xaritasi
- Merkuriyning sir-sinoatlari va jumboqlari Arxiv nusxasi 22-oktabr 2012-yilda Wayback Machine’da
- BepiColombo missiyasi haqidagi bo‘lim Arxiv nusxasi 9-fevral 2011-yilda Wayback Machine’da JAXA saytida (ingl.)
- Astronomlar Merkuriyda erigan yadroni aniqladilar
- Levin A. Temir sayyora. Ommabop mexanika, № 7, 2008
- Eng yaqin. Lenta.ru, 5-oktabr 2009-yilda «Messenjer» tomonidan olingan Merkuriy suratlari.
- Merkuriyning yangi suratlari e’lon qilindi. Lenta.ru, 4-noyabr 2009-yilda, «Messenjer» va Merkuriy 29-sentabrdan 30-sentabr 2009-yilga o‘tar kechasi yaqinlashgani haqida
- Merkuriy: faktlar va raqamlar. NASA. — Sayyoraning umumlashtirilgan fizik xususiyatlari (ingl.)
- Kosmik zond tarixda birinchi marta Merkuriy orbitasiga chiqdi (ingl.)