Siz hech qachon bandji-jumping (bungee jumping) yoki qoyadan suvga sakrash (cliff diving) bilan shug‘ullanganmisiz? Attraksiondagi “amerikacha tepalik”da uchganmisiz? Yoki bir muddat erkin tushish holatida bo‘ladigan drop tower attraksionida bo‘lganmisiz? Shunday paytda go‘yo bir necha soniya vaznsiz holatda qolgandek tuyulmaydimi? Og‘irligingizni his qilishingiz uchun tanangizni ushlab turadigan biror tayanch bo‘lishi kerak. Tanangizga hech qanday tayanch kuchi ta’sir qilmaganda esa siz vaznsizlik holatini his qilasiz.

Nol gravitatsiya yoki Nol tortishish kuchi — vaznsizlik hodisasini ifodalash uchun ishlatiladigan yana bir atama. Erkin tushayotgan jismlar va orbitadagi jismlar bunday holatni boshdan kechiradi. Masalan, Xalqaro kosmik stansiya — Yer atrofidagi orbitada harakatlanadigan inson yaratgan sun’iy yo‘ldoshlardan biri — bortidagi odamlar stansiyada bo‘lgan paytida nol gravitatsiyani his qiladi. Ammo ular baribir Yerning ta’sir doirasi ichida bo‘ladi, demak, ularga gravitatsiya ta’sir qiladi.

Nol gravitatsiya ko‘pchilik o‘ylaganidek gravitatsiyaning butunlay yo‘qligi emas, balki vaznsizlikni his qilish holatidir. Unda gravitatsiya umuman bo‘lmagan holat qanday ataladi? Aslida, hatto kosmosda ham gravitatsiya butunlay yo‘q bo‘ladigan holat mavjud emas.

Masalan, biz bilamizki, Yer Quyoshning gravitatsion tortishishi tufayli Quyosh atrofida aylanadi. Oy esa Yer gravitatsiyasi sababli Yer atrofidagi orbitada ushlab turiladi. Shunga qaramay, astronavtlar kosmosda bo‘lganida vaznsizlikni his qiladi va ochiq kosmosga chiqish kabi ishlarni bajaradi. NASA bu hodisani “mikrogravitatsiya” (microgravity) deb ataydi. Gravitatsiya hamma joyda mavjud, lekin ayrim holatlarda uning ta’siri juda kichik bo‘lgani uchun uni e’tiborga olmasa ham bo‘ladi.

Hali ham nol gravitatsiya va mikrogravitatsiya o‘rtasidagi farqni tushunmadingizmi?

Buni quyidagicha tushuntiray. Tasavvur qiling, suzish havzasi yonidagi tramplin chetida tarozi turibdi. Siz borib uning ustiga chiqasiz. Aytaylik, tarozi 50 kg ni ko‘rsatdi. Keyin do‘stingiz orqangizdan kelib, sizni tarozi bilan birga hovuzga itarib yubordi. Siz baqirib tushayotgan o‘sha bir necha soniya davomida, texnik jihatdan hali ham tarozi ustida turgan bo‘lsangiz-da, tarozi nolni ko‘rsatadi! Chunki siz erkin tushish holatidasiz va siz ham, tarozi ham vaznsizlikni boshdan kechiryapsiz.