|
| ||||||
Chapdan o‘ngga va yuqoridan pastga:
|
Kometa (qadimgi yunoncha κομήτης, komḗtēs — «sochli», «sochi hurpaygan») — kichik osmon jismi, u Quyosh atrofida juda cho‘zinchoq orbita bo‘ylab konus kesimi chizig‘i ko‘rinishida harakatlanadi. Quyoshga yaqinlashganda kometa koma hosil qiladi va ba’zan dum gaz va changdan iborat bo‘ladi..
2021-yil avgust holatiga ko‘ra, 6996 ta kometa aniqlangan; ular Quyosh tizimining ichki hududiga yoki sayyoralar hududiga.
Umumiy ma’lumotlar
Taxminlarga ko‘ra, uzoq davrli kometalar Oort bulutidan Quyosh tizimining ichki qismiga keladi. Bu bulutda juda ko‘p kometa yadrolari mavjud. Quyosh tizimining chekka hududlarida joylashgan jismlar, odatda, Quyoshga yaqinlashganda bug‘lanadigan uchuvchan moddalardan (suv, metan va boshqa gazlardan) tashkil topgan.
Hozirgi kunga qadar 400 dan ortiq qisqa davrli kometalar aniqlangan. Ulardan qariyb 200 tasi bir necha marta perigeliydan o‘tishda kuzatilgan. Ularning ko‘pchiligi oilalar deb ataladigan guruhlarga kiradi. Masalan, eng qisqa davrli kometalarning aksariyati (Quyosh atrofida to‘liq aylanishi 3—10 yil davom etadiganlari) Yupiter oilasini tashkil qiladi. Biroz kamroq sonli oilalar — Saturn, Uran va Neptun oilalaridir (oxirgi oilaga, xususan, mashhur Galley kometasi ham kiradi).).

Kometalar chuqur kosmosqa’ridan kelib, tumanli jismlar kabi ko‘rinadi; ularning ortidan dum cho‘ziladi. Uning uzunligi ba’zan bir necha million kilometrga yetadi. Kometa yadrosi qattiq zarrachalardan tashkil topgan jism bo‘lib, xira qobiq bilan o‘ralgan; bu qobiq koma deb ataladi. Diametri bir necha kilometr bo‘lgan yadro atrofidagi koma ko‘ndalangiga 80 ming km ga yetishi mumkin. Quyosh nurlari oqimi komadan gaz zarralarini urib chiqaradi va ularni orqaga uloqtirib, fazoda kometa ortidan harakatlanadigan uzun, tutunsimon dumni hosil qiladi.
Kometa yorqinligi uning Quyoshdan uzoqligiga juda kuchli bog‘liq. Barcha kometalarning juda oz qismigina Quyosh va Yerga shunchalik yaqin keladiki, ularni oddiy ko‘z bilan ko‘rish mumkin. Eng ko‘zga tashlanadiganlari ba’zan «buyuk kometalar».
» deb ataladi. Biz kuzatadigan meteorlar («uchayotgan yulduzlar»)ning ko‘pchiligi kometalardan kelib chiqqan. Bular kometadan ajralib chiqqan va sayyoralar atmosferasiga kirganda yonib ketadigan zarrachalardir.
Yulduzlararo kometa 2I/Borisov spektrini o‘rganish natijalari boshqa sayyora tizimlaridagi kometalar ham Quyosh tizimidagi Oort bulutida kometalar paydo bo‘lishiga olib kelgan jarayonlarga o‘xshash jarayonlar natijasida shakllanishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Nomlash tizimi
So‘nggi bir necha asr davomida kometalarga nom berish qoidalari bir necha bor o‘zgartirildi va aniqlashtirildi. XX asr boshlarigacha kometalarning aksariyati kashf etilgan yiliga qarab nomlangan; ayrim hollarda, bir yilda bir nechta kometa topilgan bo‘lsa, ularning yorqinligi yoki yil fasliga oid qo‘shimcha aniqliklar kiritilgan. Masalan, «1680-yilgi Buyuk kometa», «1882-yil sentabridagi Buyuk kometa», «1910-yilgi kunduzgi kometa» («1910-yil yanvaridagi Buyuk kometa»).
Shundan so‘ng Galley 1531, 1607 va 1682-yillarda kuzatilgan kometalar bitta kometa ekanini isbotlab, uning 1759-yilda qaytishini bashorat qilganidan keyin, bu kometa Galley kometasi. Ikkinchi va uchinchi ma’lum davriy kometalar Enke va Biela deb nomlangan. Ularning orbitalarini hisoblab chiqqan olimlar sharafiga shunday atalgan bo‘lsa-da, birinchi kometani bundan oldin Mechain, ikkinchisini esa Messye XVIII asrda kuzatgan. Keyinchalik davriy kometalar, odatda, ularni kashf etgan kishilar sharafiga nomlangan. Perigeliydan faqat bir marta o‘tishi kuzatilgan kometalar esa paydo bo‘lgan yiliga qarab nomlanishda davom etgan.
XX asr boshlarida kometalar kashf etilishi tez-tez uchraydigan hodisaga aylangach, hozirgacha amal qilayotgan nomlash qoidasi ishlab chiqildi. Kometa faqat uchta mustaqil kuzatuvchi tomonidan aniqlangandan keyingina o‘z nomiga ega bo‘ladi. So‘nggi yillarda ko‘plab kometalar yirik olimlar guruhlari boshqaradigan asboblar yordamida kashf etilmoqda; bunday hollarda kometalar shu asboblar nomi bilan ataladi. Masalan, C/1983 H1 (IRAS–Araki–Alcock)(inglizcha)!! mustaqil ravishda kashf etilgan: IRAS sun’iy yo‘ldoshi va astronomiya havaskorlari Genichi Araki ( (yaponcha: 荒貴源一) hamda Jorj Alkok[inglizcha] ( (inglizcha: George Alcock) tomonidan. Ilgari astronomlar guruhi bir nechta kometani kashf qilganida, ularning nomlariga raqam qo‘shilgan (faqat davriy kometalar uchun); masalan, Shumeyker–Levi kometalari 1—9. Hozirgi vaqtda bir qator asboblar har yili ko‘plab kometalarni kashf etmoqda, shu sababli bunday tizim amalda noqulay bo‘lib qoldi. Uning o‘rniga kometalarni belgilashning maxsus tizimi qo‘llanadi.
1994-yilgacha kometalarga dastlab vaqtinchalik belgi berilgan. U kashf etilgan yil va shu yili topilish tartibini ko‘rsatuvchi kichik lotin harfidan iborat bo‘lgan (masalan, Bennett kometasi 1969-yilda kashf etilgan to‘qqizinchi kometa bo‘lib, topilganida 1969i vaqtinchalik belgisini olgan). Kometa perigeliydan o‘tgach, uning orbitasi ishonchli aniqlangan va kometa doimiy belgi olgan. Bu belgi perigeliydan o‘tgan yil hamda shu yil ichidagi perigeliydan o‘tish tartibini ko‘rsatuvchi rim raqamidan iborat bo‘lgan. Shunday qilib, 1969i kometasiga 1970 II (1970-yilda perigeliydan o‘tgan ikkinchi kometa).
Kashf etilgan kometalar soni ortib borgani sari bu tartib juda noqulay bo‘lib qoldi. 1994-yilda Xalqaro astronomiya ittifoqi kometalarni belgilashning yangi tizimini tasdiqladi. Hozir kometa nomiga kashf etilgan yil, kashfiyot sodir bo‘lgan oyning yarmini bildiruvchi harf va shu yarim oy ichida topilgan kometaning tartib raqami kiritiladi. Bu tizim asteroidlarni nomlashda qo‘llanadigan tizimga o‘xshaydi. Shunday qilib, 2006-yil fevral oyining ikkinchi yarmida kashf etilgan to‘rtinchi kometa 2006 D4. Kometa belgisidan oldin uning xususiyatini ko‘rsatuvchi prefiks qo‘yiladi. Quyidagi prefikslar qo‘llanadi:
- P/ — qisqa davrli kometa (ya’ni, aylanish davri 200 yildan kam bo‘lgan yoki perigeliydan ikki marta yoxud undan ko‘proq o‘tishi kuzatilgan kometa);
- C/ — uzoq davrli kometa;
- I/ — yulduzlararo kometa, ya’ni orbitasining ekssentrisiteti 1 dan katta bo‘lgan kometa;
- X/ — orbitasini ishonchli hisoblab bo‘lmagan kometa (odatda, tarixiy kometalar);
- D/ — parchalanib ketgan yoki yo‘qolgan kometalar;
- A/ — kometa deb xato qabul qilingan, aslida esa asteroidlar.
Masalan, Heyl–Bopp kometasi, 1995-yil avgust oyining birinchi yarmida kashf etilgan birinchi kometa bo‘lib, C/1995 O1.
Odatda, perigeliydan ikkinchi marta o‘tishi kuzatilgandan keyin davriy kometalarga tartib raqami beriladi. Masalan, Galley kometasi ilk bor 1682-yilda aniqlangan. Zamonaviy tizim bo‘yicha uning o‘sha paytdagi belgisi 1P/1682 Q1.
Ushbu Quyosh tizimida yettita osmon jismi bor; ular kometalar ro‘yxatida ham, asteroidlar ro‘yxatida ham qayd etilgan. Bular: (2060) Xiron (95P/Xiron), (4015) Uilson–Harrington (107P/Uilson–Harrington), (7968) Elst–Pizarro (133P/Elst–Pizarro), (60558) Echeclus (174P/Echeclus), (118401) LINEAR (176P/LINEAR), (323137) 2003 BM80 (282P/2003 BM80) va (300163) 2006 VW139 (288P/2006 VW139).
Kometalarning tuzilishi
Kometalarning asosiy gaz tarkibiy qismlari
| Atomlar | Molekulalar | Ionlar |
|---|---|---|
| Н | Н2O | H2O+ |
| О | О2 | H3O+ |
| С | С3 | OH+ |
| S | CN | CO+ |
| Na | СН | CO2+ |
| Fe | СО | CH+ |
| Co | HCN | CN+ |
| Ni | СН3CN | |
| H2CO | ||
Yadro

Yadro — kometaning deyarli butun massasi jamlangan qattiq qismi. Hozirgi vaqtda kometa yadrolarini teleskop orqali kuzatish imkonsiz, chunki ular uzluksiz hosil bo‘lib turadigan yorqin modda bilan yashiringan.
Eng keng tarqalgan Uippl modeliga ko‘ra, yadro muzlar aralashmasidan va uning ichiga qo‘shilib ketgan meteor moddalari zarralaridan tashkil topgan («iflos qor uyumi» nazariyasi). Bunday tuzilishda muzlagan gaz qatlamlari chang qatlamlari bilan almashinib keladi. Isish jarayonida gazlar bug‘lanib, o‘zi bilan chang bulutlarini ham olib chiqadi: chang. Bu kometalarda gaz va chang dumlari qanday hosil bo‘lishini tushuntirishga yordam beradi.
Biroq 2005-yilda uchirilgan Amerikaning avtomatik Dip Impakt stansiyasi yordamida o‘tkazilgan tadqiqotlarga ko‘ra, yadro juda g‘ovak materialdan tashkil topgan bo‘lib, hajmining 80 % ini egallagan g‘ovaklari bor chang uyumidan iborat.
Koma
Koma — kometa yadrosini o‘rab turadigan, kosa shaklidagi, gaz va changdan tashkil topgan yorug‘, tumanli qobiqdir. Odatda u yadrodan 100 ming kilometrdan 1,4 million kilometrgacha masofaga cho‘ziladi. Yorug‘lik bosimi komani Quyoshdan teskari tomonga cho‘zib, uning shaklini o‘zgartirishi mumkin. Koma yadro bilan birgalikda kometa boshini tashkil etadi. Ko‘pincha koma uchta asosiy qismdan iborat bo‘ladi:
- Ichki (molekulyar, kimyoviy va fotokimyoviy) koma. Bu yerda eng jadal fizik-kimyoviy jarayonlar sodir bo‘ladi.
- Ko‘rinadigan koma (radikallar komasi).
- Ultrabinafsha (atom) koma.
Dum
Yorqin kometalarda Quyoshga yaqinlashganda «dum» hosil bo‘ladi. U xira yorug‘ tasma bo‘lib, quyosh shamoli ta’sirida ko‘pincha Quyoshdan qarama-qarshi tomonga yo‘naladi. Kometa dumi va komasida uning massasining milliondan bir qismidan ham kami jamlangan bo‘lsa-da, kometa osmon bo‘ylab harakatlanganda kuzatiladigan yorug‘likning deyarli 99,9 % i aynan shu gazsimon hosilalardan kelib chiqadi. Buning sababi shundaki, yadro juda ixcham va uning albedosi (yorug‘likni qaytarish koeffitsiyenti) past.
Kometalar dumlarining uzunligi va shakli turlicha bo‘ladi. Ayrim kometalarning dumi butun osmon bo‘ylab cho‘ziladi. Masalan, dum 1743—1744-yillardagi kometaning uzunligi 20 mln km bo‘lgan. 1680-yilgi Buyuk kometa (zamonaviy tizim bo‘yicha — C/1680 V1) dumi esa 240 mln km ga cho‘zilgan. Shuningdek, kometa dumining kometadan ajralib ketishi holatlari ham qayd etilgan (C/2007 N3 (Lulin)).
Kometalarning dumlari aniq chegaralarga ega emas va deyarli shaffof bo‘ladi — ular orqali yulduzlar yaxshi ko‘rinadi. Chunki dumlar nihoyatda siyrak moddadan tashkil topgan (uning zichligi, masalan, zajigalkadan chiqadigan gaz zichligidan ancha past). Uning tarkibi turlicha: gaz, juda mayda chang zarralari yoki ularning aralashmasi. Chang zarralarining aksariyati tarkib jihatidan Quyosh tizimidagi asteroid moddasiga o‘xshash. Bu holat 81P/Vilda kometasi «Stardast» kosmik apparati yordamida o‘rganish natijasida aniqlangan. Aslida, bu «ko‘rinadigan hech narsa»ga o‘xshaydi: odam kometa dumlarini faqat gaz va chang yorug‘lik chiqargani uchun ko‘ra oladi. Gazning nurlanishi uning ionlanishi bilan bog‘liq; bunga Quyosh sirtidan otilib chiqadigan zarrachalar oqimi va ultrabinafsha nurlar sabab bo‘ladi, chang esa shunchaki Quyosh nurini sochadi.
Kometalar dumlari va shakllari nazariyasini XIX asr oxirida rus astronomi Fyodor Bredixin ishlab chiqqan. Zamonaviy astronomiyada qo‘llanadigan kometa dumlari tasnifi ham unga tegishli. Bredixin kometa dumlarini uchta asosiy turga ajratishni taklif qilgan: Quyoshdan to‘g‘ri tashqariga yo‘nalgan to‘g‘ri va ingichka dumlar; Quyoshdan chetga og‘adigan keng va biroz egilgan dumlar; markaziy yoritgichdan keskin chetga og‘adigan qisqa dumlar.
Astronomlar kometa dumlarining bunchalik turli shakllarini quyidagicha izohlaydi. Kometalarni tashkil etuvchi zarrachalarning tarkibi va xususiyatlari bir xil emas, shu sababli ular Quyosh nurlanishiga turlicha javob beradi. Natijada bu zarrachalarning fazodagi yo‘llari bir-biridan ajralib ketadi va kosmik sayyohlarning dumlari turli shakllarga ega bo‘ladi.
Kometa yadrosidan uchib chiqqan zarrachaning tezligi Quyosh ta’sirida olgan tezligi — u Quyoshdan zarracha tomon yo‘naladi — hamda kometaning harakat tezligi yig‘indisidan iborat. Kometa tezligi vektori uning orbitasiga urinma bo‘ylab yo‘nalgan. Shu sababli muayyan vaqtda uchib chiqqan zarrachalar, odatda, to‘g‘ri chiziq bo‘ylab emas, balki egri chiziqbo‘ylab joylashadi; bu chiziq sindinama (syndyne) deb ataladi. Sindinama ayni vaqtda kometa dumining joylashuvini ifodalaydi. Ayrim keskin otilib chiqishlarda zarrachalar sindinamaga nisbatan burchak ostida joylashgan kesmalar yoki chiziqlar hosil qiladi; ular sinxronalar (synchrones) deb ataladi. Kometa dumining Quyoshdan kometa tomon yo‘nalishdan qanchalik og‘ishi zarrachalar massasiga va Quyosh ta’siriga bog‘liq.
Sindinamalar uchun qiymat bir xil, sinxronalar uchun esa turlicha. Bu yerda
- — zarrachaga ta’sir qiluvchi Quyoshning tortishish kuchi va radiatsion bosim kuchi.
Ba’zan kometalarda qarshi dum — Quyosh tomonga yo‘nalgan qisqa dum kuzatiladi. Qarshi dum — o‘lchami >10 mkm; u Yer kometa orbitasi tekisligida joylashganida kuzatiladi.
Kometalarni o‘rganish
Odamlar kometalarga doimo alohida qiziqish bildirgan. Ularning g‘ayrioddiy ko‘rinishi va kutilmaganda paydo bo‘lishi ko‘p asrlar davomida turli xurofotlarga sabab bo‘lgan. Qadimgi odamlar yorqin dumi bor bu osmon jismlarining paydo bo‘lishini yaqinlashib kelayotgan kulfatlar va og‘ir zamonlar bilan bog‘lashgan.

Aynan Uyg‘onish davrida ko‘p jihatdan Tixo Brahe tufayli kometalar osmon jismlari maqomini oldi. 1814-yilda Lagranj kometalar sayyoralardagi otilishlar va portlashlar natijasida paydo bo‘lgan degan gipotezani ilgari surdi; XX asrda bu gipotezani S. K. Vsekhsvyatskiy. Laplas esa kometalar yulduzlararo fazodan kelib chiqqan deb hisoblagan.
Astronomlar kometalar haqida to‘liq tasavvurga 1986-yilda Galley kometasiga kosmik apparatlarning muvaffaqiyatli «tashriflari» tufayli ega bo‘ldi: «Vega-1» va «Vega-2» hamda Yevropaning «Jotto» apparati. Ushbu apparatlarga o‘rnatilgan ko‘plab asboblar kometa yadrosining tasvirlarini va uning qobig‘i haqidagi turli ma’lumotlarni Yerga uzatdi. Galley kometasi yadrosi asosan oddiy muzdan (oz miqdorda karbonat angidrid va metan muzlari qo‘shilgan holda), shuningdek, chang zarralaridan tashkil topgani ma’lum bo‘ldi. Aynan shu zarralar kometa qobig‘ini hosil qiladi; kometa Quyoshga yaqinlashganda ularning bir qismi Quyosh nurlari va quyosh shamoli bosimi ta’sirida dumga o‘tadi.
Galley kometasi yadrosining o‘lchamlari, olimlar to‘g‘ri hisoblaganidek, bir necha kilometrni tashkil etadi: uzunligi 14 km, ko‘ndalang o‘lchami 7,5 km.
Galley kometasining yadrosi noto‘g‘ri shaklga ega va o‘z o‘qi atrofida aylanadi. Nemis astronomi Fridrix Bessel (1784—1846) taxmin qilganidek, bu o‘q kometa orbitasi tekisligiga deyarli perpendikulyar. Aylanish davri 53 soat ekani aniqlandi — bu ham astronomlar hisob-kitoblariga yaxshi mos keldi.
2005-yilda NASAning « kosmik apparati «Dip Impakt» Tempel 1 kometasiga zond tashlab, uning sirt tasvirlarini uzatdi.
Rossiyada
Kometalar haqidagi ma’lumotlar allaqachon qadimgi rus yilnomalarida, xususan, «O‘tgan yillar qissasi»da uchraydi. Yilnomachilar kometalar paydo bo‘lishiga alohida e’tibor qaratgan, chunki ularni urush, o‘lat va boshqa baxtsizliklar darakchisi deb hisoblashgan. Biroq qadimgi Rus tilida kometalar uchun alohida nom bo‘lmagan, chunki ular harakatlanayotgan dumli yulduzlar deb hisoblangan. 1066-yilda kometa haqidagi tavsif ilk bor yilnomalar sahifalariga kirganida, osmon jismi quyidagicha atalgan: «katta yulduz; nihoyatda katta yulduz, nurlari qondek qizil; kechqurun, quyosh botganidan keyin ko‘rinadi; nayzaga o‘xshash yulduz; yulduz... nur taratadi, uni “porloq yulduz” deb atashgan».
«Kometa» so‘zi rus tiliga rus tiliga kometalar haqidagi Yevropa asarlarining tarjimalari bilan birga kirib kelgan. Uning eng qadimgi tilga olinishi «Oltin munchoqlar» («Lutsidarius», », lotincha Lucidarius), dunyo tuzilishi haqida hikoya qiluvchi ensiklopediyaga o‘xshash to‘plam bo‘lib, «Lutsidarius» XVI asr boshlarida nemis tilidan tarjima qilingan. Bu so‘z rus kitobxonlari uchun yangi bo‘lgani sababli, tarjimon uni odatiy «yulduz» so‘zi bilan izohlashga majbur bo‘lgan: «kometa yulduzi o‘zidan nur kabi yog‘du taratadi». Biroq «kometa» tushunchasi rus tiliga 1660-yillarning o‘rtalarida, Yevropa osmonida haqiqatan ham kometalar paydo bo‘lgan davrda mustahkam kirib kelgan. Bu hodisa kometalarga katta qiziqish uyg‘otgan. Tarjima asarlar orqali rus kitobxoni kometalar yulduzlarga mutlaqo o‘xshamasligini bilib olgan. Osmon jismlarining paydo bo‘lishini alomat sifatida qabul qilish Rossiyada ham, Yevropada ham XVIII asr boshlarigacha davom etgan; aynan shu davrda kometalarning «mo‘jizaviy» tabiatini inkor etuvchi dastlabki asarlar paydo bo‘lgan.
Kometalar haqidagi Yevropa ilmiy bilimlarini o‘zlashtirish rus olimlariga ularni o‘rganishga o‘z hissasini qo‘shish imkonini berdi. XIX asrning ikkinchi yarmida astronom Fyodor Bredixin (1831—1904) kometalarning tabiati, kometa dumlarining kelib chiqishi va shakllarining g‘aroyib xilma-xilligi haqida to‘liq nazariya ishlab chiqdi.
Kometalarni tadqiq qilgan olimlar
Kosmik apparatlar yordamida olib borilgan tadqiqotlar
| Kometa | Tashrif | Izohlar | |||
|---|---|---|---|---|---|
| Nomi | Kashf etilgan yil | Kosmik apparat | Sana | Yaqinlashish masofasi (km) | |
| 21P/Jakobini–Tsinner | 1900 | «Xalqaro kometalarni tadqiq etish apparati» | 1985 | 7800 | Uchib o‘tish |
| Galley kometasi | Qadim zamonlardan beri kuzatilgani ma’lum (miloddan avvalgi 240 -yildan kech emas); davriyligi 1705 -yilda aniqlangan. | «Vega-1» | 1986 | 8889 | Yaqinlashuv |
| Galley kometasi | «Vega-2» | 1986 | 8030 | Yaqinlashuv | |
| Galley kometasi | «Suisey» | 1986 | 151000 | Yaqinlashuv | |
| Galley kometasi | «Jotto» | 1986 | 596 | Yaqinlashuv | |
| 26P/Grigg–Skjellerup | 1902 | «Jotto» | 1992 | 200 | Yaqinlashuv |
| 19P/Borrelly | 1904 | Deep Space 1 | 2001 | ? | Yaqinlashuv |
| 81P/Vilda | 1978 | «Stardast» | 2004 | 240 | Yaqinlashuv; namunalarni Yerga qaytarish |
| 9P/Tempel | 1867 | «Dip Impakt» | 2005 | 0 | Yaqinlashuv; maxsus modul (zarba beruvchi)ning yadro bilan to‘qnashuvi |
| 103P/Hartley | 1986 | «Dip Impakt» | 2010 | 700 | Yaqinlashuv |
| 9P/Tempel | 1867 | «Stardast» | 2011 | 181 | Yaqinlashuv |
| 67P/Churyumov–Gerasimenko | 1969 | «Rozetta» | 2014 | 0 | Orbitaga kvazi-yo‘ldosh sifatida chiqish; tarixda birinchi marta kometaga yumshoq qo‘nish (modul «Fila») |
| 311P/PANSTARRS | 2013 | «Tianven-2» | 2025 | — | Orbitaga chiqishi 2035-yilda kutilmoqda |
Rejalashtirilgan tadqiqotlar
Kometa tutqichi — (so‘zma-so‘z — «kometalarni tutib oluvchi») — bo‘lajak avtomatik sayyoralararo stansiya Yevropa kosmik agentligi (ESA), 2029-yilda uchirilishi rejalashtirilgan. Kosmik apparat Quyosh-–Yer tizimidagi L2 nuqtasida turadi va uch yilgacha kutadi; toki uzoq davrli kometa yetib borish mumkin bo‘lgan trayektoriya va tezlikda uchib o‘tmaguncha..
Parvoz uchun mos kometani qidirish yer usti observatoriyalari kabi muassasalarga bog‘liq bo‘ladi: Pan-STARRS, ATLAS yoki kelajakdagi Fazo va vaqtni merosiy kuzatish dasturi (LSST) va Vera Rubin observatoriyasi. Agar uzoq davrli kometa paydo bo‘lmasa yoki uning yonidan uchib o‘tish imkonsiz bo‘lsa, zaxira sifatida qisqa davrli 73P/Shvassman–Vaxman..
Kometalar va Yer
Kometalarning massasi kosmik miqyosda juda kichik — Yer massasidan taxminan milliard marta kam, dumlaridagi moddaning zichligi esa deyarli nolga teng. Shu sababli «osmon mehmonlari» Quyosh tizimidagi sayyoralarga hech qanday ta’sir ko‘rsatmaydi. Masalan, 1910-yil may oyida Yer Galley kometasining dumidan o‘tgan, ammo sayyoramiz harakatida hech qanday o‘zgarish yuz bermagan.
Boshqa tomondan, yirik kometaning sayyora bilan to‘qnashuvi sayyora atmosferasi va magnitosferasida keng ko‘lamli oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bunday to‘qnashuvning yaxshi va ancha batafsil o‘rganilgan misoli — Shumeyker–Levi kometasining parchalari 9 bilan Yupiter o‘rtasidagi 1994-yil iyul oyidagi to‘qnashuvdir.
Yerning kometa yadrolari bilan to‘qnashish ehtimoli, estoniyalik astronom Ernst Epikning hisob-kitoblariga ko‘ra, quyidagicha::
| Yadro diametri, km | To‘qnashuvlar orasidagi o‘rtacha interval, mln yil |
|---|---|
| 0,5—1 | 1,3 |
| 1—2 | 5,6 |
| 2—4 | 24 |
| 4—8 | 110 |
| 8—17 | 450 |
| > 17 | 1500 |
Amerikalik astrofizik Liza Rendalfikricha, davriy ommaviy qirilib ketishlar Yer biosferasida yuz bergan Oort bulutidan kelgan kometalar bilan to‘qnashuvlar natijasida sodir bo‘lgan..
Kometa belgisi
Kometa belgisi ☄ (ayrim brauzerlarda ko‘rinmasligi mumkin) Unicodeda 9732 o‘nlik yoki 2604 o‘n oltilik raqami bilan belgilangan va HTML kodiga quyidagicha kiritilishi mumkin: ☄ yoki ☄.
Galereya
- Kometa C/2006 P1 (Maknot), 2007-yilgi Buyuk kometa nomi bilan ham tanilgan ; havaskor surat
- 1861-yilgi Buyuk kometa; chizma Edmund Vays
- Kometa C/2013 A1 (Maknot)yaqinidan o‘tmoqda — Mars, 19-oktabr 2014-yilda (ikki suratdan tuzilgan kompozitsiya: «Xabbl»)
- Kometa C/2011 W3 (Lavjoy)Kreytz guruhidanQuyoshga yaqinlashmoqda; uning dumi va quyosh shamoli o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir ko‘rinadi; surat STEREO‑A
- Zondning zarba beruvchi modulidan ko‘rinish: «Dip Impakt» kometa bilan to‘qnashishidan oldingi so‘nggi daqiqalarda 9P/Tempel
Adabiyotlar
- Liza Rendal. Qorong‘i modda va dinozavrlar: Koinotdagi hodisalarning hayratlanarli o‘zaro bog‘liqligi = Liza Rendal: «Qorong‘i modda va dinozavrlar: Koinotning hayratlanarli o‘zaro bog‘liqligi» (Dark Matter and the Dinosaurs: The Astounding Interconnectedness of the Universe). — M.: Alpina Non-Fiction, 2016. — 506 b. — ISBN 978-5-91671-646-7.
- Levin B. Yu., Simonenko A. N. Galley kometasi. — M.: Znaniye, 1984. — 64 b., rasmlar. — («Hayot, fan va texnikadagi yangiliklar». Kosmonavtika, astronomiya turkumi; № 1).
Havolalar
- G. Burba. Kometa dumiga qanday o‘tirish mumkin? Vokrug Sveta (28-noyabr 2006-yil). Arxivlangan 5-may 2021-yil. — kometalar haqida ommabop maqola
- Kometografiya
- Shumeyker–Levi 9 kometasining Yupiter bilan to‘qnashuvi: nimalarni ko‘rdik // «Bugungi kun fizikasi»
- Uilyam Neypier. Kometalar va asteroidlar xavfi
- Quyosh tizimidagi kometalar, infografika
- Quyosh tizimidagi kichik jismlar orbitalari evolyutsiyasi katalogi
- Zlobin A. E.Tunguska kometasi zarbasini kvazi uch o‘lchamli modellashtirish (1908), AIAA maqolasi 2007-yilgi Sayyoraviy mudofaa konferensiyasi (inglizcha)