Yer boshqa sayyoralar bilan birga o‘z orbitasi bo‘ylab Quyosh atrofida aylanadi. O‘z navbatida, Oy ham Oy orbitasi bo‘ylab Yer atrofida aylanadi. Ba’zan shunday holat yuz beradiki, ushbu uch osmon jismi bir to‘g‘ri chiziq bo‘ylab bir-biriga mos kelib (tekis chiziqda) joylashadi. Ana shunda tutilish sodir bo‘ladi. Tutilish — bir kosmik jism boshqa bir kosmik jismning soyasiga kirib qolganida yuz beradigan astronomik hodisa sifatida ta’riflanadi. Bu holat kuzatuvchining kosmosdagi jismlardan birini ko‘rishiga to‘sqinlik qiladi. Yerda biz tutilishning ikki turini kuzatamiz: Quyosh tutilishi va Oy tutilishi.
Quyosh tutilishi
Quyosh tutilishi (eclipse of the sun) Oy Quyosh bilan Yer orasiga kirib qolganida yuz beradi. Natijada Oy Quyosh nurlarining Yer sirtiga yetib kelishini to‘sadi va Yerga o‘z soyasini tashlaydi. Bu hodisa yangi oy (new moon) fazasida sodir bo‘ladi. Bir yilda 5 tagacha Quyosh tutilishini kuzatishimiz mumkin.
Hodisa vaqtida Oyning Yerdan masofasiga qarab Quyosh tutilishining turli ko‘rinishlari kuzatilishi mumkin. Ular quyidagicha tasniflanadi:
- Qisman (Partial): Oy Quyosh bilan to‘liq mos tushib hizalanmasa, Quyosh nurlarining faqat bir qismi Yerga yetib kelmaydi (ya’ni faqat bir qismi to‘siladi).
- Halqasimon (Annular): Oy Quyoshni yopadi, ammo Quyosh Oyning chetlari atrofidan halqa bo‘lib ko‘rinadi. Bunda Quyosh Oyning qoramtir diski atrofini o‘rab turgan yorqin “halqa”ga o‘xshab ko‘rinadi.
- To‘liq (Total): Quyosh Oy tomonidan butunlay yopiladi. Osmon shu qadar qorong‘ilashadiki, go‘yo tun bo‘lgandek ko‘rinadi. Buni Yerning faqat kichik bir hududidan kuzatish mumkin.
26-dekabr kuni Quyosh “olov halqasi” (ring of fire) ko‘rinishida chiqqan paytda halqasimon Quyosh tutilishi sodir bo‘lgan.
Oy tutilishi
Oy tutilishi (eclipse of the moon) Yer Quyosh bilan Oy orasiga kirib qolganida sodir bo‘ladi. Natijada Yer Quyosh nurlarining Oy sirtiga yetib borishini to‘sadi va Oyning ustiga o‘z soyasini tushiradi. Bu hodisa to‘lin oy (full moon) vaqtida yuz beradi. Bir yilda 3 tagacha Oy tutilishini kuzatishimiz mumkin.
Quyosh, Oy va Yerning qanchalik mos kelib hizalanishiga qarab Oy tutilishi ham quyidagicha tasniflanadi:
- Qisman (Partial): Oyning faqat bir qismi Yer soyasiga kiradi.
- To‘liq (Total): Yer Oy ro‘parasidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘tib, to‘lin oyga to‘liq soyasini tashlaydi.
Quyosh tutilishi paytida Quyoshga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarash tavsiya etilmaydi, chunki bu ko‘zga doimiy zarar yetkazishi mumkin. Biroq Oy tutilishini bevosita (oddiy ko‘z bilan) tomosha qilish xavfsiz.
Ko‘p beriladigan savollar – FAQ
Q1
Tutilish nima?
Tutilish — kosmik apparat (spacecraft) yoki osmon jismi vaqtincha optik jihatdan “to‘siladigan” hodisa bo‘lib, u boshqa bir jism soyasiga kirib qolganda yoki kuzatuvchi bilan obyekt orasidan boshqa jism o‘tib qolganda yuz beradi.
Q2
Yerdan kuzatish mumkin bo‘lgan tabiiy tutilishlarning ikki turi qaysilar?
Yerdan kuzatiladigan tabiiy tutilishlarning ikki turi — Quyosh tutilishi va Oy tutilishi.
Q3
Quyosh tutilishi nima?
Quyosh tutilishi Oy Quyosh bilan Yer orasiga kirib qolganida sodir bo‘ladi. Natijada Oy Quyosh nurlarining Yer sirtiga yetib kelishini to‘sadi va Yerga soya tashlaydi. Bu hodisa yangi oy (new moon) fazasida yuz beradi. Bir yilda 5 tagacha Quyosh tutilishini kuzatish mumkin.
Q4
Quyosh tutilishining uch turi qaysilar?
Quyosh tutilishining uch turi: qisman (partial), halqasimon (annular) va to‘liq (total) Quyosh tutilishidir.
Q5
Oy tutilishi nima?
Oy tutilishi Yer Quyosh bilan Oy orasiga kirib qolganida sodir bo‘ladi. Natijada Yer Quyosh nurlarining Oy sirtiga yetib borishini to‘sadi va Oyning ustiga o‘z soyasini tashlaydi. Bu hodisa to‘lin oy (full moon) vaqtida yuz beradi. Bir yilda 3 tagacha Oy tutilishini kuzatish mumkin.
