Geostatsionar orbita nima

Sinxron orbita
Yerning taxminan 30 ming km balandlikdan ko‘rinishi (Apollon-8)

Geostatsionar orbita (GSO) — aylana shaklidagi orbita, Yer ekvatori ning (0° kenglik) ustida bo‘lib, unda harakatlanayotgan sun’iy yo‘ldosh sayyora atrofida burchak tezligi, Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanish burchak tezligiga teng bo‘lgan tezlik bilan aylanadi. gorizontal koordinatalar tizimida sun’iy yo‘ldoshga yo‘nalish azimut bo‘yicha ham, ufqdan balandlik bo‘yicha ham o‘zgarmaydi — sun’iy yo‘ldosh osmonda qimirlamay turgandek ko‘rinadi. Shu sababli sun’iy yo‘ldosh antennasi, bir marta shu yo‘ldoshga yo‘naltirilgach, doimo unga qaragan holda qoladi. Geostatsionar orbita geosinxron orbitaning bir turi bo‘lib, sun’iy yo‘ldoshlarni (aloqa, televideniye uzatish va hokazo) joylashtirish uchun ishlatiladi.

Sun’iy yo‘ldosh Yerning aylanish yo‘nalishida, dengiz sathidan 35 786 km balandlikda aylanishi kerak (GSO balandligining hisobi quyida keltirilgan). Aynan shu balandlik sun’iy yo‘ldoshning aylanish davri Yerning yulduzlarga nisbatan aylanish davriga teng bo‘lishini ta’minlaydi (yulduz sutkasi: 23 soat 56 daqiqa 4,091 soniya).

Geostatsionar sun’iy yo‘ldoshlardan aloqa maqsadida foydalanish g‘oyasi ilk bor sloveniyalik kosmonavtika nazariyotchisi Herman Potochnik tomonidan 1928-yilda ilgari surilgan.

Geostatsionar orbitaning afzalliklari ilmiy-ommabop maqola chop etilgach keng tanildi; bu maqolani yozgan Artur Klark uni «Wireless World» jurnalida 1945-yilda chop etgan, shu sababli G‘arbda geostatsionar va geosinxron orbitalar ba’zan «Klark orbitalari», shuningdek, «Klark kamari» deb ataladigan kosmik fazo sohasi Yer ekvatori tekisligida, dengiz sathidan 36 000 km balandlikda joylashgan bo‘lib, orbital parametrlari geostatsionar orbitaga yaqin. GSOga muvaffaqiyatli chiqarilgan birinchi sun’iy yo‘ldosh Syncom-3[inglizcha], NASA tomonidan 1964-yil avgustida uchirilgan.

Orbital turish nuqtasi

Sun’iy yo‘ldosh geostatsionar orbitada joylashganbo‘lsa, Yer yuzasiga nisbatan harakatsiz turadi. Shu sababli uning orbitadagi joylashuvi turish nuqtasideb ataladi. Natijada sun’iy yo‘ldoshga yo‘naltirilgan va qimirlamaydigan qilib mahkamlangan antenna u bilan uzoq vaqt davomida uzluksiz aloqa saqlashi mumkin.

Sun’iy yo‘ldoshlarni orbitaga joylashtirish

Arxangelsk uchun sun’iy yo‘ldoshning ufqdan maksimal balandligi — 17,2°
Klark kamarining eng yuqori nuqtasi har doim aniq janubda joylashadi (shimoliy yarimshar uchun). Grafikning pastki qismida graduslar — sun’iy yo‘ldoshlar joylashgan meridianlar ko‘rsatilgan.
Yon tomonlarda — sun’iy yo‘ldoshlarning ufqdan balandligi.
Yuqorida — sun’iy yo‘ldoshga yo‘nalish. Ko‘rgazmalilik uchun tasvirni gorizontal yo‘nalishda 7,8 marta cho‘zib, chapdan o‘ngga akslantirish mumkin. Shunda u osmondagi ko‘rinish bilan bir xil bo‘ladi.

Geostatsionar orbitani faqat ekvatorning bevosita ustida joylashgan, balandligi 35 786 km ga juda yaqin bo‘lgan aylana bo‘ylab aniq ta’minlash mumkin.

Agar geostatsionar sun’iy yo‘ldoshlarni osmonda oddiy ko‘z bilan ko‘rish mumkin bo‘lganida, ular ko‘rinadigan chiziq ayni hudud uchun «Klark kamari»ga mos kelardi. Geostatsionar sun’iy yo‘ldoshlar orbital turish nuqtalari tufayli sun’iy yo‘ldosh aloqasi uchun qulay: antenna bir marta tanlangan sun’iy yo‘ldoshga yo‘naltirilsa, u doimo shu yo‘ldoshga qarab turadi (agar sun’iy yo‘ldosh o‘z pozitsiyasini o‘zgartirmasa).

Sun’iy yo‘ldoshlarni past orbitadan geostatsionar orbitaga o‘tkazish uchun geostatsionar o‘tish (geoo‘tish) orbitalaridan (GPO) — perigeyi past balandlikda, apogeyi esa geostatsionar orbita balandligiga yaqin bo‘lgan elliptik orbitalardan foydalaniladi.

Faol mavjudlik muddati (FMM) tugagach, sun’iy yo‘ldosh qolgan yoqilg‘i hisobiga utilizatsiya orbitasiga, GSOdan 200—300 km yuqorida joylashgan.

Geostatsionar orbitadagi obyektlar kataloglari mavjud.

Geostatsionar orbita parametrlarini hisoblash

Orbita radiusi va orbita balandligi

Geostatsionar orbitada sun’iy yo‘ldosh Yerga yaqinlashmaydi ham, undan uzoqlashmaydi ham. Bundan tashqari, Yer bilan birga aylanib, doimo ekvatorning muayyan nuqtasi ustida joylashadi. Demak, sun’iy yo‘ldoshga ta’sir qiluvchi gravitatsiya kuchlari va markazdan qochma kuch bir-birini muvozanatlashi kerak. Geostatsionar orbita balandligini hisoblash uchun klassik mexanika usullaridan foydalanish mumkin. Bunda sanoq sistemasini sun’iy yo‘ldosh bilan bog‘lab, quyidagi tenglamadan kelib chiqamiz:

Fu=FΓ,

bu yerda Fu — inersiya kuchi, bu holatda esa markazdan qochma kuch; FΓ — gravitatsiya kuchi. Sun’iy yo‘ldoshga ta’sir qiluvchi gravitatsiya kuchining qiymatini aniqlashda quyidagi qonun — Nyutonning butun olam tortishish qonuni:

FΓ=G⋅M3⋅mcR2,

bu yerda mc — sun’iy yo‘ldosh massasi , M3 — Yer massasi, kilogrammlarda, G — gravitatsion doimiy, R — sun’iy yo‘ldoshdan Yer markazigacha bo‘lgan masofa, metrlarda ifodalangan; bu holatda u orbita radiusiga teng.

Markazdan qochma kuchning qiymati quyidagiga teng:

Fu=mc⋅a,

bu yerda a — orbita bo‘ylab aylana harakat paytida yuzaga keladigan markazga intilma tezlanish.

Ko‘rinib turibdiki, sun’iy yo‘ldosh massasi mc markazdan qochma va gravitatsiya kuchlari ifodalarida ko‘paytuvchi sifatida qatnashadi. Demak, orbita balandligi sun’iy yo‘ldosh massasiga bog‘liq emas. Bu barcha orbitalar uchun to‘g‘ri bo‘lib, gravitatsion va inersial massa tengligining natijasidir. Shunday qilib, geostatsionar orbita faqat shunday balandlik bilan belgilanadiki, bu balandlikda markazdan qochma kuch miqdor jihatidan teng, yo‘nalishi bo‘yicha esa Yer tortishishi hosil qiladigan gravitatsiya kuchiga qarama-qarshi bo‘ladi.

Markazga intilma tezlanish quyidagiga teng:

a=ω2⋅R,

bu yerda ω — burchak tezligi bo‘lib, u radianlarda sekundiga o‘lchanadi.

Muhim bir jihatni aniqlashtirib olaylik. Aslida markazga intilma tezlanish faqat inersial sanoq sistemasida fizik ma’noga ega. Markazdan qochma kuch esa soxta kuch deb ataladi va faqat aylanayotgan jismlar bilan bog‘langan sanoq (koordinata) sistemalaridagina mavjud bo‘ladi. Markazga intilma kuch (bu holatda — gravitatsiya kuchi) markazga intilma tezlanishni yuzaga keltiradi. Inersial sanoq sistemasidagi markazga intilma tezlanish miqdor jihatidan bizning holatimizda sun’iy yo‘ldosh bilan bog‘langan sanoq sistemasidagi markazdan qochma tezlanishga teng. Shu sababli, bu izohni hisobga olgan holda, keyingi bayonda «markazga intilma tezlanish» atamasini «markazdan qochma kuch» atamasi bilan birga ishlatishimiz mumkin.

Gravitatsiya va markazdan qochma kuchlar ifodalarini markazga intilma tezlanishni qo‘yib tenglashtirsak, quyidagini olamiz:

mc⋅ω2⋅R=G⋅M3⋅mcR2.

Qisqartirib, mc, R2 ni chap tomonga, ω2 ni esa o‘ng tomonga o‘tkazsak, quyidagini olamiz:

R3=G⋅M3ω2

yoki

R=G⋅M3ω23.

Bu ifodani G⋅M3 ni μ — geotsentrik gravitatsion doimiyga almashtirish orqali boshqacha yozish mumkin:

R=μω23

Burchak tezligi ω bir marta to‘liq aylanishda bosib o‘tilgan burchakni (360∘=2⋅π radian) aylanish davriga (orbita bo‘ylab bir marta to‘liq aylanish uchun ketadigan vaqt: bir siderik sutka, ya’ni 86 164 soniya) bo‘lish orqali hisoblanadi. Natijada:

ω=2⋅π86164=7,29⋅10−5 rad/s

Hisoblangan orbita radiusi 42 164 km. Yerning ekvatorial radiusi — 6378 km ni ayirsak, balandlik 35 786 km.


Buni boshqa usul bilan ham hisoblash mumkin. Geostatsionar orbita balandligi — bu sun’iy yo‘ldoshning burchak tezligi Yerning aylanish burchak tezligiga teng bo‘lganida, Yer markazidan shunday masofada joylashishidirki, natijada uning orbital (chiziqli) tezligi birinchi kosmik tezlikka teng (shu balandlikda aylana orbitani ta’minlash uchun zarur tezlikka).

Burchak tezligi ω bo‘lgan holda, R aylanish markazidan masofada harakatlanayotgan sun’iy yo‘ldoshning chiziqli tezligi quyidagiga teng:

vl=ω⋅R

Birinchi kosmik tezlik, obyekt markazidan R masofada joylashgan, massasi M bo‘lgan obyekt uchun quyidagiga teng:

vk=GMR;

Tenglamalarning o‘ng tomonlarini o‘zaro tenglashtirsak, avval olingan radius GSO ifodasiga qaytamiz:

R=GMω23

Orbital tezlik

Geostatsionar orbitada harakatlanish tezligi orbita radiusini burchak tezligiga ko‘paytirish orqali hisoblanadi:

v=ω⋅R=3,07 km/s

Bu qiymat taxminan 2,5 baravar kichik birinchi kosmik tezlikdan, u Yerga yaqin orbitada 8 km/s ga teng (bunday orbitaning radiusi 6400 km). Aylana orbita uchun tezlik kvadrati uning radiusiga teskari proporsional bo‘lgani sababli,

v=GMR;

birinchi kosmik tezlikka nisbatan tezlikning kamayishi orbita radiusini 6 baravardan ko‘proq oshirish hisobiga yuz beradi.

R≈6400⋅(83,07)2≈43000

Orbita uzunligi

Geostatsionar orbitaning uzunligi: 2⋅π⋅R. Orbita radiusi 42 164 km bo‘lganda, orbita uzunligi 264 924 km.

Orbita uzunligi sun’iy yo‘ldoshlarning «turish nuqtalari»ni hisoblash uchun juda muhim.

Sun’iy yo‘ldoshni geostatsionar orbitadagi orbital pozitsiyada ushlab turish

Geostatsionar orbitada aylanayotgan sun’iy yo‘ldoshga uning orbitasi parametrlarini o‘zgartiradigan bir qator kuchlar (g‘alayonlar) ta’sir qiladi. Bunday g‘alayonlarga, jumladan, Oy va Quyoshning gravitatsion ta’siri, Yerning gravitatsiya maydoni bir jinsli emasligi, ekvatorning ellips shaklida bo‘lishi va boshqalar kiradi. Orbita parametrlarining o‘zgarishi ikki asosiy hodisada namoyon bo‘ladi:

1) Sun’iy yo‘ldosh orbita bo‘ylab dastlabki orbital pozitsiyasidan barqaror muvozanatning to‘rtta nuqtasidan biri tomon siljiydi. Ular «geostatsionar orbitaning potensial chuqurliklari» deb ataladi (ularning uzunliklari 75,3°E, 104,7°W, 165,3°E va 14,7°W) va Yer ekvatori ustida joylashgan;

2) Orbitaning ekvatorga nisbatan og‘ish burchagi ortadi (dastlabki 0 qiymatidan boshlab), yiliga taxminan 0,85 darajaga o‘zgaradi va 15 darajalik maksimal qiymatga 26,5 yil ichida yetadi.

Bu g‘alayonlarning o‘rnini qoplash va sun’iy yo‘ldoshni belgilangan turish nuqtasida saqlash uchun unga dvigatel qurilmasi (kimyoviy yoki elektr raketali). Kichik tortish kuchiga ega dvigatellarni vaqti-vaqti bilan ishga tushirish orqali (orbita og‘ish burchagi ortishini qoplash uchun «shimol — janub» yo‘nalishida, orbita bo‘ylab siljishni qoplash uchun esa «g‘arb — sharq» yo‘nalishida tuzatish kiritiladi) sun’iy yo‘ldosh belgilangan turish nuqtasida ushlab turiladi. Bunday ishga tushirishlar har 10 — 15 sutkada bir necha marta amalga oshiriladi. Muhimi, «shimol — janub» yo‘nalishidagi tuzatish uchun xarakteristik tezlik orttirmasini ancha ko‘proq ta’minlash talab etiladi (yiliga taxminan 45 — 50 m/s), uzunlik koordinatasi bo‘yicha tuzatish uchun esa bu ko‘rsatkich yiliga taxminan 2 m/s ni tashkil qiladi. Sun’iy yo‘ldosh orbitasini butun foydalanish muddati davomida (zamonaviy televizion sun’iy yo‘ldoshlar uchun 12 — 15 yil) tuzatib borish uchun bortda katta miqdorda yoqilg‘i zaxirasi bo‘lishi kerak (kimyoviy dvigatel ishlatilganda yuzlab kilogramm). Sun’iy yo‘ldoshning kimyoviy raketa dvigatelida yoqilg‘i siqib chiqarish usulida uzatiladi (bosim hosil qiluvchi gaz — geliy), dvigatel uzoq vaqt saqlanishi mumkin bo‘lgan, qaynash harorati yuqori komponentlarda ishlaydi (odatda nosimmetrik dimetilgidrazin va azot tetraoksidi). Ayrim sun’iy yo‘ldoshlarga plazma dvigatellari o‘rnatiladi. Ularning tortish kuchi kimyoviy dvigatellarnikiga qaraganda ancha kichik, biroq yuqori samaradorligi (bitta manevr uchun o‘nlab daqiqalar davom etadigan uzoq ishlash hisobiga) bortdagi zarur yoqilg‘i massasini keskin kamaytirish imkonini beradi. Dvigatel qurilmasining turi kosmik apparatning muayyan texnik xususiyatlariga qarab tanlanadi.

Zarurat tug‘ilganda, ayni shu dvigatel qurilmasidan sun’iy yo‘ldoshni boshqa orbital pozitsiyaga o‘tkazish manevri uchun ham foydalaniladi. Ayrim hollarda (odatda sun’iy yo‘ldoshning xizmat muddati oxirida) yoqilg‘i sarfini kamaytirish maqsadida «shimol — janub» yo‘nalishidagi orbita tuzatishlari to‘xtatiladi, qolgan yoqilg‘i esa faqat «g‘arb — sharq» yo‘nalishidagi tuzatishlar uchun ishlatiladi.

Yoqilg‘i zaxirasi geostatsionar orbitadagi sun’iy yo‘ldoshning faol mavjudlik muddati (FMM)ni belgilovchi asosiy cheklovchi omildir (sun’iy yo‘ldosh komponentlarining o‘zidagi nosozliklar bundan mustasno). Biroq ayrim mamlakatlar FMMni uzaytirish maqsadida GSOda ishlayotgan sun’iy yo‘ldoshlarni bevosita yoqilg‘i bilan to‘ldirish bo‘yicha tajribalar o‘tkazmoqda.

Geostatsionar orbitaning kamchiliklari

Signalning kechikishi

Geostatsionar sun’iy yo‘ldoshlar orqali aloqa qilish signal tarqalishidagi katta kechikish bilan tavsiflanadi. Orbita balandligi 35 786 km va yorug‘lik tezligi taxminan 300 000 km/s bo‘lganda, «Yer — sun’iy yo‘ldosh» yo‘nalishidagi signal taxminan 0,12 s da yetib boradi. «Yer (uzatkich) → sun’iy yo‘ldosh → Yer (qabul qilgich)» yo‘nalishida esa bu vaqt ≈0,24 s ni tashkil qiladi (ya’ni to‘liq kechikish (uni o‘lchaydigan utilita — Ping) sun’iy yo‘ldosh aloqasi orqali ma’lumot qabul qilish va uzatishda deyarli yarim soniyani tashkil qiladi). Sun’iy yo‘ldosh apparaturasi, yer usti xizmatlarining apparaturasi va kabel uzatish tizimlaridagi kechikishlarni ham hisobga olganda, «signal manbai → sun’iy yo‘ldosh → qabul qilgich» yo‘nalishida umumiy kechikish 2—4 soniyaga yetishi mumkin. Bunday kechikish GSOdagi sun’iy yo‘ldoshlardan telefoniyada qo‘llashni qiyinlashtiradi va GSO orqali sun’iy yo‘ldosh aloqasidan turli real vaqt xizmatlarida foydalanishni imkonsiz qiladi (masalan, onlayn o‘yinlarda).

Yuqori kengliklardan GSOning ko‘rinmasligi

Geostatsionar orbita yuqori kengliklardan (taxminan 81° dan qutblargacha) ko‘rinmaydi, 75° dan yuqori kengliklarda esa ufqdan juda pastda ko‘rinadi (haqiqiy sharoitda sun’iy yo‘ldoshlar ko‘pincha atrofdagi inshootlar va joy relyefi ortida qolib ketadi). Bunda orbitaning faqat kichik bir qismi ko‘rinadi (jadvalga qarang). Shu sababli Uzoq Shimolning (Arktika) va Antarktidaning yuqori kenglikli hududlarida GSOdan foydalanib aloqa o‘rnatish va teleko‘rsatuvlarni uzatish imkonsiz.

Joylashuv kengligiga qarab geostatsionar orbitaning kuzatiladigan sektori jadvali
Barcha ma’lumotlar graduslarda va ularning ulushlarida keltirilgan.

Hududning
kengligi
Orbitaning ko‘rinadigan sektori
Nazariy
sektor
Amaliy
(joy relyefini hisobga olgan holda)
sektor
90----
82----
8129,7--
8058,9--
7975,2--
7886,726,2
75108,577
60144,8132,2
50152,8143,3
40157,2149,3
20161,5155,1
0162,6156,6

Jadvaldan, masalan, shuni ko‘rish mumkinki, Sankt-Peterburg (~60°) kengligida orbitaning ko‘rinadigan sektori (va, demak, qabul qilinishi mumkin bo‘lgan sun’iy yo‘ldoshlar soni) maksimal mumkin bo‘lgan qiymatning 84 % ga teng bo‘lsa ( ekvatorda), esa Taymir yarimoroli (~75°) kengligida ko‘rinadigan sektor 49 % ni, Shpitsbergen va Chelyuskin burni (~78°) kengligida esa ekvatorda kuzatiladigan sektorning atigi 16 % ini tashkil etadi. Bu sektorda Taymir hududida 1 — 2 ta sun’iy yo‘ldosh kuzatiladi (ular har doim ham kerakli operatorga tegishli bo‘lavermaydi).

Quyosh interferensiyasi

Geostatsionar orbitaning eng noqulay kamchiliklaridan biri — signalning pasayishi yoki butunlay yo‘qolishi. Bu holat Quyosh va sun’iy yo‘ldosh qabul qiluvchi antenna bilan bir chiziqda joylashganda («Quyosh sun’iy yo‘ldosh ortida» holati) yuz beradi. Bunday hodisa boshqa orbitalarda ham uchraydi, biroq sun’iy yo‘ldosh osmonda «qimirlamay» turgan geostatsionar orbitada u ayniqsa yaqqol namoyon bo‘ladi. Shimoliy yarimsharning o‘rta kengliklarida quyosh interferensiyasi 22-fevraldan 11-martgacha va 3-oktabrdan 21-oktabrgacha bo‘lgan davrlarda kuzatiladi; uning davomiyligi eng ko‘pi bilan o‘n daqiqaga yetadi. Bunday paytlarda havo ochiq bo‘lsa, antennaning och rangli qoplamasi tomonidan bir nuqtaga jamlangan quyosh nurlari sun’iy yo‘ldosh antennasining qabul qilish-uzatish apparaturasini hatto shikastlashi (eritishi yoki haddan tashqari qizdirishi) mumkin.

GSOning xalqaro-huquqiy maqomi

Geostatsionar orbitadan foydalanish nafaqat texnik, balki xalqaro-huquqiy qator muammolarni ham keltirib chiqaradi. Ularni hal etishda BMT, shuningdek, uning qo‘mitalari va boshqa ixtisoslashgan muassasalari katta hissa qo‘shmoqda.

Ayrim ekvatorial mamlakatlar turli vaqtlarda bu masala yuzasidan da’volar bildirgan (masalan, GSO hududida suverenitet o‘rnatish to‘g‘risidagi deklaratsiya, Bogotada Braziliya, Kolumbiya, Kongo, Ekvador, Indoneziya, Keniya, Uganda va Zair tomonidan 3-dekabr 1976-yilda imzolangan) — o‘z suverenitetini ularning hududlari ustida joylashgan, geostatsionar sun’iy yo‘ldoshlar orbitalari o‘tadigan kosmik fazo qismiga yoyish to‘g‘risida. Jumladan, geostatsionar orbita sayyoramiz mavjudligi bilan bog‘liq va butunlay Yerning gravitatsiya maydoniga bog‘liq bo‘lgan fizik omil ekani, shu sababli kosmosning tegishli qismlari (geostatsionar orbita segmentlari) go‘yoki ular ustida joylashgan hududlarning davomi hisoblanishi ta’kidlangan. Tegishli qoida Kolumbiya Konstitutsiyasida mustahkamlangan.

Ekvatorial davlatlarning bu da’volari kosmik fazoni o‘zlashtirmaslik tamoyiliga zid deb topilib, rad etildi. BMTning Kosmik fazodan tinch maqsadlarda foydalanish qo‘mitasida bunday bayonotlar tanqidga uchradi. Birinchidan, tegishli davlat hududidan juda uzoqda joylashgan hudud yoki fazoga egalik da’vosini bildirish mumkin emas. Ikkinchidan, kosmik fazo milliy mulk sifatida o‘zlashtirilishi mumkin emas. Uchinchidan, texnik jihatdan davlat hududi bilan kosmosning shunchalik uzoq qismi o‘rtasida qandaydir fizik bog‘liqlik bor, deb aytish asossiz. Nihoyat, har bir alohida holatda geostatsionar sun’iy yo‘ldosh hodisasi muayyan kosmik obyekt bilan bog‘liq. Agar sun’iy yo‘ldosh bo‘lmasa, geostatsionar orbita ham bo‘lmaydi.

Havolalar