Induksiyalangan o‘zak hujayralar

Ontogenez bitta hujayra — zigotadan boshlanadi. Zigota va blastomerlarning embriondagi har biri dastlabki bosqichda totipotent bo‘lib, butun organizmga aylanish imkoniyatiga ega. Rivojlanish davomida blastomerlarning bu salohiyati izchil ravishda avval pluripotent, keyin multipotent va unipotent darajagacha, nihoyat, to‘liq ixtisoslashgan somatik hujayralar darajasigacha pasayadi. Biroq somatik hujayralarning rivojlanish salohiyatini ularning yadrosini oldindan yadrosi olib tashlangan tuxum hujayraga ko‘chirib o‘tkazish (SCNT) orqali totipotent bosqichgacha yoki, masalan, Yamanaka omillari (Oct4, Klf4, Sox2 va c-Myc), RNK yoxud kichik molekulalar yordamida qayta dasturlab, pluripotent holatgacha tiklash mumkin.

Induksiyalangan ildiz hujayralar (IIH) — ildiz hujayralar — boshqa turdagi (somatik, reproduktiv yoki pluripotent) hujayralardan epigenetik qayta dasturlash yo‘li bilan olingan hujayralardir. Qayta dasturlash paytida hujayraning ixtisoslashuvdan qaytish darajasiga qarab, induksiyalangan totipotent, induksiyalangan pluripotent ildiz hujayralar (IPIH) hamda bevosita qayta dasturlash yoki boshqa usul bilan hosil qilingan induksiyalangan progenitor (multipotent yoki unipotent) ildiz hujayralar farqlanadi. Oxirgilar ba’zan induksiyalangan somatik ildiz hujayralar (ISIH) deb ham ataladi.

Hozir somatik hujayralarni pluripotent ildiz hujayralarga qayta dasturlashning uchta yo‘li mavjud:

  1. somatik hujayradan olingan yadroni yadrosi oldindan olib tashlangan urug‘langan tuxum hujayraga ko‘chirib o‘tkazish;
  2. somatik hujayralarni pluripotent ildiz hujayralar bilan qo‘shish;
  3. somatik hujayrani ildiz hujayraga aylanishga undaydigan quyidagi vositalar yordamida o‘zgartirish: transkripsiya omillarini kodlovchi va hujayralarni qayta dasturlashga javob beruvchi genetik material; rekombinant oqsillar; mikroRNK, sintetik o‘z-o‘zidan ko‘payuvchi politsistron RNK hamda kichik molekulali biologik faol moddalar.

Tabiiy induksiya jarayonlari

1895-yildayoq Tomas Morgan ikkita blastomerdan birini olib tashlab, qurbaqa embrionining qolgan qismi baribir to‘liq embrionni qayta hosil qila olishini aniqlagan. Bu hujayralar zarur bo‘lganda o‘z ixtisoslashuv yo‘nalishini o‘zgartirishi va bu o‘zgarish muvofiqlashtirilishini anglatgan. Keyinroq, 1924-yilda Shpemann va Mangold (Spemann and Mangold) hayvonlar rivojlanishida induksiya deb ataluvchi hujayralararo o‘zaro ta’sirlar hal qiluvchi o‘rin tutishini ko‘rsatgan. Metaplaziya deb bir turdagi differensiyalangan hujayralarning boshqa turdagi yetuk differensiyalangan hujayralar bilan qaytar almashinishiga aytiladi. Bir hujayra turidan boshqasiga bunday o‘tish odatdagi yetilish jarayonining bir qismi bo‘lishi yoki uni qo‘zg‘atuvchi muayyan ta’sir natijasida yuz berishi mumkin. Bunga yetilish davomida ko‘z rangdor pardasi hujayralarining ko‘z gavhariga aylanishi va voyaga yetgan tritonlarda ko‘z tiklanayotganda to‘r pardaning pigment epiteliysi hujayralarining nerv to‘r pardasiga aylanishi misol bo‘ladi. Bu jarayon organizmga yangi sharoitga mos kelmay qolgan dastlabki hujayralarni yangi sharoitga yaxshiroq moslashgan hujayralar bilan almashtirish imkonini beradi. Drozofilaning imaginal disklari hujayralarida o‘tkazilgan tajribalar differensiyalanishning standart, bir-biridan aniq ajralgan holatlari soni cheklanganini va hujayralar ulardan birini tanlashga majburligini ko‘rsatgan. Transdeterminatsiya (differensiyalanish yo‘lining o‘zgarishi) ko‘pincha bitta emas, bir guruh hujayralarda bir vaqtda yuz berishi uning mutatsiyadan emas, induksiyadan kelib chiqishini isbotlaydi.

Hozirga kelib pluripotent hujayralarni minimal sharoit va omillar yordamida molekulyar hamda hujayraviy jarayonlarni boshlab, differensiyalash va o‘z-o‘zini tashkil etish orqali embrionga aylantirish mumkinligi aniqlangan. Bunda morfogenlar vazifasini, ma’lum bo‘lishicha, bir-biriga qarama-qarshi yo‘nalgan suyak morfogenetik oqsili (BMP) va Nodal[ingl.].

oqsili konsentratsiyalarining gradientlari bajaradi. O‘simliklarda vegetativ ko‘payish jarayonining asosida somatik embriogenez yotadi. Bu jarayonda somatik hujayradan fitogormonlar ta’sirida jinsiy jarayonsiz yangi organizmni hosil qila oladigan totipotent hujayralar paydo bo‘ladi. Voyaga yetgan umurtqali hayvonlarning ayrim yetuk, ixtisoslashgan hujayralari ham tabiiy yo‘l bilan yana ildiz hujayra holatiga qayta oladi. Masalan, oshqozonning adelomorf yoki «asosiy hujayralar» deb ataladigan differensiyalangan hujayralari Troy ildiz hujayra markerini sintez qilib, odatda hazm qilish shiralarini ishlab chiqaradi. Ammo oshqozon kesilib yoki infeksiya tufayli shikastlanganda, ular zarur bo‘lsa yana ildiz hujayralarga aylanib, zararni tiklashda qatnashadi. Bundan tashqari, bunday o‘tish ko‘zga ko‘rinadigan jarohatsiz ham yuz beradi va ular oshqozon epiteliysidagi barcha hujayra liniyalarining zaxirasini to‘ldirishi mumkin. Shu tariqa ular tinim holatidagi «zaxira» ildiz hujayralar vazifasini bajaradi. Traxeya shikastlanganda nafas yo‘llarining differensiyalangan epiteliy hujayralari barqaror va faol ildiz hujayra fenotipiga qaytishi mumkin, biroq buning uchun ular bunday dedifferensiyalanishga to‘sqinlik qiluvchi bazal ildiz hujayra bilan bevosita aloqada bo‘lmasligi lozim. Buyrakning to‘liq differensiyalangan yetuk epiteliy hujayralari jarohatdan keyin oldingi holatiga qayta oladi, so‘ngra shikastlangan to‘qimada almashtirilishi kerak bo‘lgan hujayra turlariga yana differensiyalanadi. Makrofaglar yetuk differensiyalangan hujayralarning mahalliy ko‘payishi orqali o‘zini yangilay oladi. Bu o‘z-o‘zini yangilash dasturini faollashtirishga to‘sqinlik qiladigan ikkita transkripsiya omilining konsentratsiyasi kamayganda yoki ular ingibirlanganda yuz beradi: MafB va c-Maf. Tritonlarda mushak to‘qimasi ixtisoslashgan mushak hujayralaridan tiklanadi: buning uchun ular avvalgi ixtisoslashuvini yo‘qotib, dedifferensiyalanadi. To‘qimalarning regeneratsiya qilish qobiliyati yosh o‘tishi bilan pasaymaydi. Bu, ehtimol, tritonlarning zarurat tug‘ilganda mushak hujayralaridan yangi ildiz hujayralarni hosil qila olishiga bog‘liq.

Organizmda turli xil hujayralarni hosil qila oladigan ildiz hujayralarning kichik ulushi mavjud. Masalan, ko‘p yo‘nalishda differensiyalana oladigan, stressga chidamli (ingl. muse cell) turidagi voyaga yetgan inson ildiz hujayralari o‘z-o‘zini yangilash qobiliyatiga ega. Ular suspenziyali kulturada pluripotent hujayralarning o‘ziga xos to‘plamlarini (klasterlarini) hosil qiladi. Bu hujayralar in vitro ham, in vivo ham entoderma, ektoderma va mezoderma hujayralariga differensiyalana oladi. Shuningdek, ular osonlik bilan IPIHga qayta dasturlanadi.

Batafsil hujjatlashtirilgan boshqa ayrim transdifferensiyalanish[ingl.] hodisalarining in vivo sharoitidagi misollari, ularning rivojlanish va regeneratsiyadagi o‘rni sharh maqolada batafsil ko‘rib chiqilgan.

Pluripotentlik omillarini tanlash tizimi

XXI asrning boshlaridayoq F-box oqsillari kashf etilgan. Ulardan biri — Fbx15 — embrionning erta bosqichida va faqat differensiyalanmagan hujayralarda faol bo‘ladi. Keyinchalik u hayot faoliyatini saqlab turish uchun kerak bo‘lmaydi. Bu esa undan pluripotentlik markeri sifatida foydalanish va pluripotentlik omillarini (Yamanaka omillari deb atalgan) saralash tizimini ishlab chiqish imkonini berdi.]]

Induksiyalangan totipotent hujayralar (ITH)

Dollini klonlash sxemasi Dolli

SCNT yordamida ITHga qayta dasturlash

Induksiyalangan totipotent hujayralardan odatda klonlash hamda genetik modifikatsiyalangan hayvonlarni olishda foydalaniladi. Bunday hujayralarni somatik hujayralarni somatik hujayra yadrosini ko‘chirib o‘tkazish (Somatic cell nuclear transfer — SCNT) yo‘li bilan retseptor ootsitlarga qayta dasturlash orqali olish mumkin. Ootsitlar albatta o‘sha turning o‘ziga tegishli bo‘lishi shart emas. Ba’zan boshqa turlarning, masalan, qo‘y yoki cho‘chqaning ootsitlaridan foydalanish mumkin. Turlararo SCNT samaradorligi odatiy usulnikidan qariyb uch baravar past bo‘lsa-da, bunday embrionlarni blastotsista bosqichigacha rivojlantirishga erishilgan. Ko‘chirib o‘tkazishdan bir sutka oldin retseptor ootsitlarda meyozni butirolakton 1 hamda miya neyrotrofik omili (BDNF) kombinatsiyasi yordamida to‘xtatib, qayta dasturlash samaradorligini ikki baravar oshirish mumkin. Bundan tashqari, giston deatsetilaza ingibitorlari, masalan, trixostatin A va sitoskelet aktinining polimerlanishini to‘xtatuvchi sitoxalazin B yoki latrunkulin A (latrunculin A) kabi moddalar klonlash samaradorligini sezilarli oshirib, SCNT jarayonini soddalashtiradi. Hosil bo‘lgan embrionlar to‘liq rivojlanishi uchun yadro donor hujayralaridagi H3 gistonining 4-lizin qoldig‘i metillanishini oldindan kamaytirish ham zarur. Embrionning to‘liq rivojlanishi uchun uning hujayralari ajratib chiqaradigan ekzosomalar ham kerak bo‘ladi.

SCNT asosida hayotga layoqatli sichqonlarni 25 avlod mobaynida takror klonlash hujayra kulturasi muhitiga giston deatsetilazasi ingibitori — trixostatin A qo‘shishga asoslangan. Bu tajriba hayvonlarni ancha uzoq muddat (16 yil) davomida genomida sezilarli buzilishlar yig‘ilmasdan qayta-qayta klonlash mumkinligini ko‘rsatgan.

SCNT orqali olingan klon hayvonlar muddatidan oldin qarishi mumkinligi haqidagi qarash hanuz mavjud. Ma’lum bo‘lishicha, standart SCNT bilan klonlangan cho‘chqa embrionlaridagi telomerlar tabiiy yo‘l bilan hosil bo‘lgan embrionlardagiga qaraganda yomonroq tiklanadi. Trixostatin A bilan ishlov berish esa klonlangan cho‘chqalarda telomerlar uzunligini sezilarli oshiradi. Bu trixostatin A ta’siridan keyin klon hayvonlar rivojlanishining yaxshilanishini tushuntiruvchi mexanizmlardan biri bo‘lishi mumkin.

Mitalipov ishlab chiqqan SCNT texnologiyasi orqali hatto keksa kishilar terisidan olingan fibroblast yadrolari yordamida inson embrional ildiz hujayralarini olish mumkin. Bu regenerativ tibbiyot

texnologiyalari uchun keng imkoniyatlar ochadi. Gaploid embrional ildiz hujayralardan spermatozoid o‘rnida foydalanib, genetik modifikatsiyalangan hayvonlar yaratish imkonini beruvchi usul ishlab chiqilgan. Buning uchun ootsit yadrosi olib tashlanadi, so‘ng mikroinyeksiya orqali unga spermatozoid kiritiladi. Hosil bo‘lgan blastotsistadan gaploid embrional ildiz hujayralar olinadi. M fazasiga sinxronlashtirilgan bu hujayralar spermatozoid o‘rniga ootsitga kiritiladi va natijada hayotga layoqatli avlod rivojlanadi. Mazkur ishlanmalar, mitotik faol jinsiy ildiz hujayralardan cheksiz miqdorda ootsit olish mumkinligi haqidagi ma’lumotlar bilan birga, transgen qishloq xo‘jaligi hayvonlarini sanoat miqyosida yetishtirish imkonini yaratadi. Xitoyda soddalashtirilgan klonlash usuli yordamida go‘sht va sutidagi muhim to‘yinmagan yog‘ kislotalari miqdori oshirilgan transgen qo‘ylar olingan. Bu kislotalar yurak ishemik kasalligi xavfini kamaytiradi, ko‘zlar va bosh miya faoliyatini saqlash uchun zarur. ω-3 ko‘p to‘yinmagan yog‘ kislotalarini sintez qildiruvchi gen transgen qo‘yga muvaffaqiyatli o‘tkazilgan. Xitoyda tadqiqot maqsadida hayvonlarni klonlash allaqachon sanoat miqyosiga chiqqan. Faqat cho‘chqa bolalarining turli klonlaridan qariyb 500 tasi ishlab chiqariladi.

Bunday texnologiyalar inson ootsitlaridagi sitoplazmatik nuqsonlarni bartaraf etishda ham klinik qo‘llanishi mumkin. Masalan, keyingi avlodga o‘tuvchi mitoxondrial kasallikning istalmagan tarzda irsiylanishini oldini olish texnologiyalari ishlab chiqilgan. Ko‘pincha «hujayra elektr stansiyasi» deb ataladigan mitoxondriyalar onadan bolaga o‘tadigan genetik materialni saqlaydi. Mitoxondrial DNKdagi mutatsiyalar diabet, karlik, ko‘z kasalliklari, oshqozon-ichak tizimi buzilishlari, yurak kasalliklari, demensiya va boshqa bir qancha nevrologik xastaliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Bir kishining nuqsonli mitoxondrial DNKli tuxum hujayrasidan yadroni boshqa kishining sog‘lom tuxum hujayrasiga ko‘chirish sitoplazmani, shu bilan birga mitoxondriyalarni (va ularning DNKsini) samarali almashtiradi. Shunday hosil qilingan tuxum hujayrani ikki onaga tegishli deyish mumkin. Uni urug‘lantirishdan rivojlangan embrion sog‘lom mitoxondrial DNKga ega bo‘ladi. Biroq inson hujayralari bilan bunday manipulyatsiyalar bioetika nuqtayi nazaridan qanchalik asosli ekani hozircha noaniq.

Klonlash texnikasining eng yangi yutuqlari va SCNT yordamida totipotent hujayralar olish haqida batafsil qarang:

SCNTsiz ITHga qayta dasturlash

Yaqin vaqtgacha totipotent hujayralarni faqat SCNT yordamida olish mumkin edi. Biroq Yamanaka omillari orqali in vivo qayta dasturlash hamda ootsitning embrional izoshakldagi gistonlari kabi epigenetik omillar yordamida in vitro ITH olish ko‘rsatilgan tadqiqotlar paydo bo‘ldi. Embrional ildiz hujayralarnini 2 hujayrali erta embrionga xos totipotent holatga xromatin yig‘ilishi uchun zarur bo‘lgan CAF-1 faolligini susaytirish yo‘li bilan ham o‘tkazish mumkin. EIH va IPIHning yo‘ldosh va sariqlik xaltasi kabi embriondan tashqari to‘qimalarni hosil qila oladigan totipotent hujayralarga aylanishiga, aftidan, mikroRNK-34a ham to‘sqinlik qiladi. Uning sintezini ingibirlash endogen retrovirus MuERV-L ekspressiyasini faollashtirib, pluripotent ildiz hujayralarning imkoniyatlarini ikki blastomerli bosqich hujayralari darajasigacha kengaytiradi.

Inson siydigi hujayralaridan differensiyalanish imkoniyati kengaygan pluripotent ildiz hujayralarni olish uchun kimyoviy aralashma ishlab chiqilgan: ular embrion hujayralarini ham, embriondan tashqari to‘qimalarni ham hosil qila oladi. Bunday o‘ta totipotent hujayralardan (ISTH) ximeralar hosil qilish va shu orqali hayvon organizmida organlar o‘stirish maqsadida foydalanish mumkin. Xususan, uchta kichik molekuladan iborat kombinatsiya ishlab chiqilgan: retinol hosilasi bo‘lgan teratogen TTNPB (4-[(1E)-2-(5,5,8,8-tetrametil-5,6,7,8-tetragidro-2-naftalinil)-1-propen-1-il]benzoy kislota), juda selektiv GSK3B ingibitori 1-azakenpaullon (1-Azakenpaullone) va mitogen WS6 (N-[6-[4-[2-[4-[(4-metilpiperazin-1-il)metil]-3-(triftormetil)anilino]-2-oksoetil]fenoksi]pirimidin-4-il]siklopropankarboksamid). Bu aralashma sichqon pluripotent ildiz hujayralaridan totipotent ildiz hujayralarni induksiyalash va ularning kulturasini uzoq muddat saqlash imkonini berdi.

IPIHdan reproduktiv hujayralar olish

Tarkibida retinoy kislota va cho‘chqaning follikulyar suyuqligi bo‘lgan muhitlardan foydalanib, IPIHni in vitro differensiyalash orqali gametogenezning dastlabki bosqichlariga xos, spermatozoidlar va ootsitlarni hosil qiluvchi jinsiy hujayralarga o‘xshash hujayralarni olish mumkin. Insonning birlamchi jinsiy hujayralari shakllanishida ikkita asosiy boshqaruvchi faol bo‘lishi kerak: jinsiy hujayra ajdodlari yo‘nalishida differensiyalanishni boshqaruvchi SOX17 geni va Blimp1 — bu ixtisoslashish vaqtida entoderma va boshqa somatik genlar faoliyatini susaytiruvchi omil.

Birinchi muallifi Chjou (Zhou) bo‘lgan xitoylik olimlarning maqolasida sichqon embrional ildiz hujayralarini in vitro meyozdan o‘tib, urug‘lantira oladigan gaploid spermatidlarga aylantirish texnologiyasi tasvirlangan. Buni ular yordamida yashovchan va nasl qoldira oladigan avlod olingani tasdiqlaydi.

Erkak jinsiy hujayralarini sun’iy olish usullarining batafsil sharhini Xou (Hou) va hammualliflar, shuningdek, Iriye (Irie), Kim, Surani va boshqalarning maqolalarida topish mumkin.

Embrional ildiz hujayralar, shuningdek, sichqon dumining uchidan olingan voyaga yetgan fibroblastlardan hosil qilingan induksiyalangan pluripotent ildiz hujayralardan in vitro sharoitida yetuk ootsitlarni olish texnologiyasi ishlab chiqilgan. Bundan tashqari, bunday tuxum hujayralarni in vitro urug‘lantirib, sichqon bachadoniga ko‘chirib o‘tkazish orqali 1 % samaradorlik bilan hayotga layoqatli avlod olishga erishilgan. Bu texnologiya totipotentlik asosidagi molekulyar mexanizmlarni aniqlash va boshqa, jumladan noyob sutemizuvchi turlari ootsitlarini laboratoriyada yetishtirish usullarini ishlab chiqishga xizmat qiladi.

IPIH tubdan yoshartirish natijasi sifatida

Kashfiyot tarixi

IPIH dastlab ko‘chirib o‘tkazilgan sichqon embrionidan olingan to‘qima ta’sirida paydo bo‘lgan, qayta ko‘chirib o‘tkazilishi mumkin bo‘lgan teratokarsinoma shaklida olingan. Teratokarsinomalar somatik hujayralardan hosil bo‘lishi isbotlangan. Teratokarsinoma hujayralaridan normal sichqon olish mumkinligi ularning pluripotentligini ko‘rsatgan. Ma’lum bo‘lishicha, teratokarsinoma hujayralari kultura muhitiga turli omillarni ajratib chiqarib, embrional pluripotent ildiz hujayralarni differensiyalanmagan holatda saqlab turadi. Shunday qilib, 1980-yillardayoq pluripotent yoki embrional ildiz hujayralarni voyaga yetgan sutemizuvchiga ko‘chirib o‘tkazish odatda teratoma hosil bo‘lishiga olib kelishi, u esa keyinchalik xavfli o‘smaga — teratokarsinomaga aylanishi ma’lum bo‘lgan. Ammo teratokarsinoma hujayralari sutemizuvchining erta embrioniga (blastotsista bosqichida) joylashtirilsa, ular blastotsistaning hujayra massasiga qo‘shiladi. Bunday ximerik (turli organizmlarning hujayralaridan tarkib topgan) embrion ko‘pincha normal ximerik hayvonga aylanadi. Uning deyarli barcha a’zo va to‘qimalaridagi differensiyalangan hujayralarning bir qismi teratokarsinoma hujayralaridan kelib chiqadi va ular tabiiy hujayralar bilan birga sog‘lom organizmni shakllantirishda qatnashadi. Bu teratoma hosil bo‘lishining sababi donor hujayralarning rivojlanish bosqichi bilan ularni o‘rab turgan retsipiyent hujayralar ( nisha deb ataladigan mikro-muhit) rivojlanish bosqichi o‘rtasidagi nomutanosiblik ekanini ko‘rsatgan. O‘sha paytdayoq retrovirus vektorlari orqali teratokarsinoma hujayralaridan olingan sichqon ximeralariga begona genlarni kiritish mumkin bo‘lgan.

Qayta dasturlovchi omillarning roli kashf etilishi

2006-yil avgustida yapon tadqiqotchilari sichqon teri hujayralarini (fibroblastlarni) atigi to‘rtta qayta dasturlash omili yordamida induksiyalangan pluripotent ildiz hujayralarga — IPIHga (induced pluripotent stem cells — iPSC) aylantirishga muvaffaq bo‘ldi. Bu omillar: Oct4, Klf4, Sox2 va c-Myc bo‘lib, ular hujayra yadrosiga retroviruslar yordamida yetkazilgan. Shu orqali olimlar kam sonli omillarning o‘ta kuchli ekspressiyasi ba’zan hujayralarni minglab genlar faolligi o‘zgarishi bilan bog‘liq yangi barqaror holatga o‘tishga undashini isbotladilar. IPIH o‘z xususiyatlari jihatidan embrional ildiz hujayralarga (EIH) juda o‘xshash ekan. Xususan, insonning 4 ta embrional ildiz hujayra liniyasi va 4 ta induksiyalangan pluripotent ildiz hujayra liniyasining proteomi hamda fosfoproteomi taqqoslanganda, barcha liniyalarda aniqlangan oqsillar va oqsillardagi fosforlanish joylarining aksariyati bir xil ekani ko‘rsatilgan. Shunga qaramay, ayrim kichik, ammo statistik jihatdan takrorlanadigan tafovutlar muayyan funksional farq mavjudligidan darak bergan. DNK ketma-ketligida ham sezilarli o‘zgarish kuzatilmagan, ayniqsa IPIH genomga integratsiyalanmaydigan plazmidlar yordamida olinganda. Keyinchalik qayta dasturlash texnologiyasi rivojlangach, IPIH va EIHning o‘xshashligiga eng kuchli dalil IPIHning ayrim liniyalaridan to‘liq rivojlangan sichqon olish mumkinligi bo‘ldi. Bir qator tadqiqotlarda EIH va IPIHning bir xilligi isbotlanganiga qaramay, hosil bo‘lgan klonlar bir-biridan ancha farq qiladi. Ularning hammasi EIHga aynan teng ekani isbotlanmagan, barcha klonlar ham ximerik sichqon hosil qila olmaydi yoki kerakli somatik hujayralarga samarali differensiyalanmaydi. Bunday tafovutlarning sabablaridan biri IPIHga qayta dasturlash paytidagi transkripsiya omillari to‘plami bilan ona ootsitidagi omillar o‘rtasidagi farqdir. Yetishmayotgan omillardan biri, xususan, ootsitlarga xos bo‘lgan va qayta dasturlashni kuchaytiruvchi H1foo bog‘lovchi gistoni (nukleosomalarni biriktiruvchi giston) hisoblanadi. Yamanaka omillaridan c-Myc o‘rniga H1foo qo‘yilganda IPIH klonlarining soni va sifati sezilarli oshgan: ularning xususiyatlari bir xilroq bo‘lgan va ulardan ximerik sichqonlar tez-tez olingan. Keyingi tadqiqotlarda onkogenezning oldini olish uchun Yamanaka omillari aralashmasidagi MYC omili LMYC bilan almashtirilib, aralashma OSKL deb atalgan. OSKLga beqarorlashtiruvchi domen (DD) biriktirish orqali modifikatsiyalangan H1FOO gistoni qo‘shilganda hujayralar bir xilligi va natijalarning takrorlanuvchanligi oshgan. Bundan tashqari, hosil bo‘lgan hujayralar blastotsistaning embrional ildiz hujayralariga yanada o‘xshash bo‘lib qolgan.

Oct4 pluripotentlik va o‘z-o‘zini yangilashga aloqador genlarni ijobiy boshqaradi, differensiyalanishni kuchaytiruvchi genlarni esa susaytiradi. Qayta dasturlashda Oct4 ning ortiqcha ekspressiyasi IPIH sifatini yomonlashtiradi: OSKM (Oct4, Sox2, Klf4 va c-Myc) bilan solishtirganda, SKM (Sox2, Klf4 va c-Myc) yordamida qayta dasturlash rivojlanish salohiyati yuqori (OSKMnikidan deyarli 20 baravar ortiq) bo‘lgan IPIH hosil qiladi. Bu ularning tetraploid komplementatsiya usuli orqali to‘liq IPIHdan tashkil topgan embrionlardan sichqon hosil qila olishi bilan isbotlangan. Ayni paytda SKM bilan qayta dasturlash turga xos: u sichqon hujayralarida amalga oshadi, ammo inson hujayralarida emas.

IPIH olish texnologiyasi tubdan yoshartirish usulidir

IPIHning EIHga nisbatan muhim afzalligi shundaki, ularni embriondan emas, voyaga yetgan organizm hujayralaridan olish mumkin. Shu sabab voyaga yetgan va hatto keksaygan bemorlardan IPIH olish imkoni tug‘ildi. Somatik hujayralarni IPIHga qayta dasturlash ularning yoshartirilishiga olib keladi. Buni xromosomalarning uchki qismlarida joylashgan, evolyutsiyada saqlanib qolgan DNK ketma-ketligining qisqa takrorlaridan tashkil topgan telomerlar bo‘yicha tadqiqotlar tasdiqlaydi. Qayta dasturlash telomerlarni uzaytirishi, IPIH yana fibroblastlarga differensiyalanganda esa ularning odatdagidek qisqarishi ma’lum bo‘lgan. Demak, induksiyalangan pluripotentlik paytida telomerlarning embrionga xos uzunligi tiklanadi. Natijada Xeyflik chegarasi (Hayflick limit) deb ataluvchi chegaraga bog‘liq hujayraning bo‘linish salohiyati ortadi. Bundan tashqari, hujayra mitoxondriyalari ham yosharadi va yosh hujayralarga xos nafas olish darajasi tiklanadi. Shuning uchun IPIH olish texnologiyasi tubdan yoshartirish usuli hisoblanadi.

Teratomalar — texnologiyani klinik amaliyotga joriy etishdagi to‘siq

Hujayraning o‘zini yo‘q qilishini boshlovchi gen yordamida xavfli pluripotent hujayralarni olib tashlash. iCasp9 quyidagilardan tuzilgan: kichik induktor molekulaga bog‘lanishni kuchaytiruvchi F36V mutatsiyasiga ega, takrolimus (FK506) bilan bog‘lanuvchi F36V mutatsiyali FKBP12 dimerlanish domeni (mutatsiya induksiya qiluvchi kichik molekulani bog‘lashni kuchaytiradi); konstruksiyaning egiluvchanligini ta’minlovchi bog‘lovchi aminokislotalar ketma-ketligi (Ser-Gly-Gly-Gly-Ser); kaspaza bog‘lanish domeni olib tashlangan inson Casp9 geni (ΔCasp9). Ushbu konstruksiya tufayli iCasp9 gen-muhandislik oqsilining ferment faolligini yoqish uchun zarur dimerlanishi faqat FKBP12 domeni yordamida dimerlanishga olib keluvchi sintetik kichik molekula (masalan, AP1903) mavjud bo‘lganda sodir bo‘ladi.

Yoshartirilgan hujayralarning rivojlanish bosqichi ularni o‘rab turgan retsipiyentning qari hujayralari bosqichiga mos kelmagani sababli bemorga o‘zining IPIHlarini yuborish odatda immun javobni yoki teratoma turidagi o‘smalarni paydo qiladi. Immun javobdan tibbiy maqsadlarda ham foydalanish mumkin. Autolog IPIH va EIHning immunogenligiga sabab sifatida 9 ta gen (Hormad1, Zg16, Cyp3a11, Lce1f, Spt1, Lce3a, Chi3L4, Olr1, Retn) ko‘riladi: ushbu hujayralardan olingan teratomalarda ularning ekspressiyasi ortadi. Aftidan, IPIH va EIHdan differensiyalangan ayrim hujayralar embrional oqsil izoshakllarini sintez qilishda davom etib, atrofdagi retsipiyent hujayralarning signallarini noto‘g‘ri talqin qiladi. Pluripotent ildiz hujayralardan teratoma paydo bo‘lishiga PTEN fermenti faolligining pastligi sabab bo‘lishi mumkin. Bu differensiyalanish jarayonida jami hujayralarning 0,1–5 %idan oshmaydigan, yuqori onkogenlikka ega teratoma boshlovchi karsinoma hujayralarining kichik guruhini saqlab qoladi. Bu hujayralarning yashab qolishi Nanog genining yetarli susaytirilmasligi, shuningdek, glyukoza va xolesterin metabolizmi kuchayishi bilan bog‘liq. Teratoma boshlovchi hujayralarda noonkogen hujayralarga nisbatan p53/p21 nisbati ham pastroq bo‘ladi.

Yaqinda tanlash usuli bilan inson pluripotent ildiz hujayralarining kichik molekulali sitotoksik selektiv ingibitorlari aniqlandi. Ular inson pluripotent ildiz hujayralari ko‘chirib o‘tkazilgan sichqonlarda teratoma paydo bo‘lishining oldini oladi. Ulardan eng kuchli va selektivi — PluriSIn #1 — olein kislotasi), natijada pluripotent ildiz hujayralar apoptozga uchraydi. Ushbu molekula yordamida kulturadan differensiyalanmagan hujayralarni tanlab yo‘q qilish mumkin. Ularni selektiv yo‘q qiluvchi yana bir molekula — STF-31, ya’ni GLUT1 ingibitori STF-31. Teratoma hosil qilishi mumkin bo‘lgan pluripotent hujayralarni tanlab yo‘q qilishning samarali strategiyasi bu hujayralarga xos antiapoptotik omillarni, masalan, survivin yoki Bcl10ni ingibirlashdir. Mazkur antiapoptotik omillarni to‘xtatuvchi kichik molekulalar yordamida bunday hujayralarda apoptozni qo‘zg‘atib, ularni tanlab yo‘q qilish mumkin. Xususan, aralash hujayralar populyatsiyasiga survivin kimyoviy ingibitorlari, masalan, kversetin yoki YM155 bilan bir marta ishlov berishning o‘zi mitoxondriyalarda p53 to‘planishi natijasida differensiyalanmagan hujayralarning to‘liq va selektiv nobud bo‘lishiga yetadi. Tadqiqot mualliflaricha, bu IPIHdan olingan hujayralarni ko‘chirib o‘tkazgandan keyin teratoma hosil bo‘lishining oldini olishga kifoya. Bo‘yoq yordamida pluripotent hujayralarni yo‘q qilish usuli haqida quyida qarang. Shunga qaramay, eng mukammal oldindan tozalash usuli ham IPIH yoki EIH transplantatsiyasini butunlay xavfsiz qila olishi ehtimoldan yiroq. Sababi, pluripotent hujayralar tanlab yo‘q qilinganda ham differensiyalangan hujayralar yana ildiz hujayra holatiga qaytishi natijasida tezda qayta paydo bo‘lishi mumkin (bunga, xususan, gipoksiya turtki beradi). Bu esa o‘sma hosil qiladi. Bu hodisa let-7 mikroRNKning uning nishoni bo‘lgan Nr6a1 oqsilini (shuningdek, jinsiy hujayralar yadro omili — GCNF nomi bilan tanilgan) boshqarishidagi buzilish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Nr6a1 pluripotentlik genlarining embrional transkripsiya repressori bo‘lib, induksiyalangan pluripotent hujayralarning to‘g‘ri differensiyalanishi uchun zarur. Bundan tashqari, Displurigen deb ataluvchi kichik molekula topilgan. U issiqlik shoki oqsili HSPA8 (Heat shock 70 kDa protein 8)ga ta’sir qilib, OCT4ning DNK bilan bog‘lanishiga to‘sqinlik qilish orqali hujayrani pluripotent holatdan chiqarishi mumkin. Teratoma oldini olishning yana bir yo‘li ko‘chirib o‘tkazilayotgan IPIHda CREG

geni ekspressiyasini keskin oshirishdir. IPIHdan hujayra terapiyasida foydalanish hozircha cheklangan. Biroq ular kasalliklarni modellashtirish, dori vositalarini saralash va turli preparatlarning toksikligini tekshirish kabi ko‘plab boshqa maqsadlarda ishlatilishi mumkin. Yuqori sifatli IPIH olishda qayta dasturlash jarayonida DNKning ikki zanjirli uzilishlarini to‘xtatish hamda DNKni tiklashda qatnashuvchi Zscan4 genini faollashtirish orqali genom yaxlitligini saqlaydigan ayrim kichik molekulalar muhim. Qayta dasturlash replikativ stressni keltirib chiqaradi. Uni 1-nazorat nuqtasi kinazasi ( CHK1) miqdorini oshirish orqali kamaytirish mumkin, bu esa IPIH hosil bo‘lishi sifati va samaradorligini yaxshilaydi. Bundan tashqari, qayta dasturlash paytida nukleozidlar qo‘shish hosil bo‘lgan IPIHdagi DNK shikastlanishlari va genom qayta tuzilishlari sonini kamaytiradi.

Sichqon rivojlanishining erta bosqichidagi «ximerik» embrionlarga joylashtirilgan IPIHdan o‘stirilgan to‘qimalar, embrionlar voyaga yetgan sichqonlarga aylangach, deyarli immun javob chaqirmaydi va autolog transplantatsiya uchun yaroqli bo‘ladi. Bu hatto IPIH juda qari hayvonlardan olinganida ham kuzatiladi.

In vivo qayta dasturlash orqali yoshartirishin vivo

Ilk tadqiqotlarda sichqonning to‘qimalaridagi yetuk hujayralarni Oct4, Sox2, Klf4 va c-Myc omillarini vaqtincha faollashtirish orqali in vivo to‘liq qayta dasturlash turli a’zolarda ko‘plab teratomalar hosil qilgan. Bundan tashqari, hujayralarni IPIHga qisman qayta dasturlashning in vivo tajribalari yakunlanmagan qayta dasturlash hujayralarda epigenetik o‘zgarishlarga ( Polikomb nishonlarining bostirilishi buzilishi va DNK metillanishi o‘zgarishi) olib kelib, saraton rivojlanishiga sabab bo‘lishini ko‘rsatdi.

Pluripotentlikka erishmasdan yoshartiruvchi transdifferensiyalash usullari

Davomiylik va dozani o‘zgartirish orqali Yamanaka omillarini qisqa vaqt davomida ifodalab, keyinchalik kanserogenezni keltirib chiqarmaydigan davriy qisman qayta dasturlashni in vivo amalga oshirishga erishilgan (2 kun ekspressiya va undan keyin 5 kun ekspressiyasiz tanaffus). Yamanaka omillarining bunday takroriy faollashuvi progeroid sichqonlarni qisman yoshartirib, ularning umrini uzaytirgan. Yamanakaning 4 omili (Oct-3/4, Sox2, Klf4 va c-Myc) — 4F induksiyalanadigan ekspressiyasini ta’minlovchi sichqon modelida ularni vaqtincha in vivo ifodalash orqali yetuk gepatotsitlarni qisman progenitor holatga qayta dasturlash va hujayralar ko‘payishini oshirishga erishilgan. Mualliflarning fikricha, bu jigar yetishmovchiligiga qarshi yordam berishi mumkin. Qari sichqonlarda 4F bilan qisman epigenetik qayta dasturlash jigarning ayrim qarish markerlarini orqaga qaytargan, biroq faqat p16 qarish markeriga boy High hujayralar kamaytirilganda; ular hujayra plastikasini cheklaydi.

Tajribalarda in vitro tajribalarda qayta dasturlash davomiyligi biroz uzaytirilganda (yanada kuchli yoshartirish uchun) hujayralar o‘zligini yo‘qotgan. Ammo qayta dasturlash omillari olib tashlangach, ular asl somatik o‘zligini qayta tiklagan.

Uzoq muddatli qisman in vivo qayta dasturlash buyrak va teri singari turli to‘qimalar, shuningdek, butun organizm miqyosida yoshartiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. Davolash takrorlari soni ijobiy ta’sir darajasini belgilagan. Yoshartiruvchi ta’sir epigenetik soatlar bo‘yicha yoshning kamayishi, shuningdek, metabolik va transkriptom o‘zgarishlar, jumladan, yallig‘lanish, hujayra qarishi va stress

ga javob yo‘llarida ishtirok etuvchi genlarning ekspressiyasi kamayishi bilan bog‘liq. Qisman qayta dasturlash usullarining in vitro hamda in vivo samaradorligi hozircha juda past. Chunki qisman qayta dasturlash jarayonida hujayralar NKni faollashtiruvchi ligandlar, masalan, MULT1 va ICAM-1 ekspressiyasini kuchaytiradi. Natijada NK-hujayralar qisman qayta dasturlangan hujayralarni tanib, nobud qiladi. Shuning uchun qisman in vivo qayta dasturlash samaradorligini oshirish uchun NK-hujayralar zaxirasini kamaytirish yordam beradi.

Hujayralarni o‘zgartirish uchun kerakli transkripsiya omillari to‘plamini oldindan aniqlash algoritmi

Hujayralarni qayta dasturlash uchun kerak bo‘ladigan noyob transkripsiya omillari to‘plamini aniqlash uzoq va qimmat jarayon. Xalqaro tadqiqotchilar guruhi inson hujayralarining bir turini boshqasiga aylantirish uchun zarur hujayra omillarining maqbul to‘plamini bashorat qiluvchi Mogrify algoritmini yaratgan. Bundan tashqari, qayta dasturlash uchun kerakli transkripsiya omillarinigina emas, balki ularni qo‘llashning eng qulay vaqtini ham bashorat qiladigan algoritm paydo bo‘lgan. Ma’lum bo‘lishicha, nukleosomalardagi giston H3 dagi H3K4me3 belgisi odatda hujayra taqdirini belgilash, uning turini oldindan aniqlash uchun muhim genlardan oldingi DNK ketma-ketliklarida joylashishi aniqlangan. Shu sabab EpiMOGRIFY algoritmi yordamida bunday genlarni topib, kulturada o‘stirilayotgan hujayralarning differensiyalanishiga ta’sir ko‘rsatish mumkin bo‘ldi.

Maqsadli aralashuvlar natijalarini oldindan aytish va qayta dasturlash jarayonlarini ishlab chiqishga yordam berish uchun proteogenomika ma’lumotlari asosida hujayralarning holatlarini tasniflaydigan cSTAR (cell state transition assessment and regulation) dasturi yaratilgan. Proteogenomika

Yo‘naltirilgan differensiyalash uchun transkripsiya omillari atlasi

Transkripsiya omillari (TFs) gen dasturlarini boshqaradi va shu orqali turli hujayraviy jarayonlar va hujayra holatlarini nazorat qiladi. Muayyan fenotiplarni boshqaradigan transkripsiya omillari kombinatsiyalarini aniqlashga yordam beruvchi yo‘naltirilgan differensiyalash transkripsiya omillari atlasi va MORF (multiplexed overexpression of regulatory factors) — regulyator omillarning ko‘p kanalli ortiqcha ekspressiyasi kutubxonasi yaratilgan.

Klinik sinovlar uchun IPIH olish strategiyalari

Klinik sinovlarga mo‘ljallangan IPIH ishlab chiqarish strategiyasi va sifat mezonlari — cGMP ( ingl. current Good Manufacturing Practice).

Universal IPIH olish strategiyasi

IPIHga asoslangan regenerativ tibbiyotdan ko‘proq bemor foydalanishi uchun universal, turli gaplotiplariga mos keluvchi HLA profilli IPIHlar yaratish kerak. Ularni ishlab chiqish strategiyasi ikkita maqsadga: HLA ekspressiyasini yo‘qotish va NK-hujayralar hujumining oldini olishga qaratilgan. Hujumga HLA genining deletsiyasi sabab bo‘lishi mumkin. B2M va CIITA genlarini CRISPR/Cas9 yordamida olib tashlash mos ravishda I va II sinf HLA ekspressiyasini bostirishi xabar qilingan. NK-hujayralar hujumining oldini olish uchun ularni ingibirlovchi transduksiya ligandlari qo‘llangan, masalan, HLA-E va CD47. HLA-C esa o‘zgarishsiz qoldiriladi, chunki HLA-Cning ko‘p uchraydigan 12 ta alleli dunyo aholisining 95 %ini qamrab olish uchun yetarli.

Xavfsizlik uchun induksiyalanadigan apoptoz tizimi

IPIHni klinikada xavfsiz qo‘llash uchun bemor hujayralarini IPIHga qayta dasturlash bilan bir vaqtda ularga kichik molekula yordamida faollashtiriladigan kaspaza-9 (IC9) genini kiritish taklif qilingan. U mazkur IPIHlardan hosil bo‘lgan hujayralarni o‘zini nobud qilishga olib keluvchi apoptoz zanjirini ishga tushiradi. Bunday «saqlagich» yoshartirilgan hujayralar davolash vazifasini bajargach yoki ulardan o‘sma rivojlanganda ularni yo‘q qilish imkonini beradi.

Yalang‘och yer qazuvchining IPIHlarida onkogenezga chidamlilik

Ayniqsa Yalang‘och yer qazuvchilarda saraton boshqa sutemizuvchilarga qaraganda juda kam uchraydi. Bu hayvonning IPIHlari transplantatsiya qilinganda teratoma hosil qilish qobiliyati sustligi aniqlangan. Buning sabablari quyidagicha bo‘lishi mumkin:

  • turga xos o‘sma supressori ARF (ingl. alternative reading frame) faollashishi. Bu oqsil CDKN2A genining muqobil o‘qish ramkasi mahsuli hisoblanadi (shu genning yana bir mahsuli — qarish markeri bo‘lgan p16 oqsili); shuningdek,
  • EIHning onkogenligi uchun mas’ul, Ras analogi bo‘lgan ERAS onkogenining parchalanishiga olib keluvchi mutatsiya.

Bundan tashqari, ASIS ( ingl. ARF suppression-induced senescence) signal yo‘li aniqlangan. Ehtimol, uning yordamida IPIHdan o‘sma rivojlanishining oldini olish mumkin bo‘ladi.

IPIHga qayta dasturlash samaradorligi

Hozircha transkripsiya omillari yordamida qayta dasturlash nima sababdan yadroni ootsitga ko‘chirishga nisbatan ancha kam samarali ekani to‘liq tushunilmagan. Voyaga yetgan inson terisidagi ko‘plab fibroblastlar Yamanakaning transgen omillari ( Oct4, Sox2, Klf4 va c-Myc) bilan ishlov berilgach darhol qayta dasturlanishni boshlashi ko‘rsatilgan. Bu omillardan tashqari qayta dasturlash aralashmasiga jarayon davomida epigenetik to‘siqlarni yengish uchun zarur CECR2 omilini ham qo‘shish mumkin.

Shunga qaramay, ana shu «endigina yaratilgan» IPIHlarning faqat kichik qismi (taxminan 1 %) keyinchalik IPIH koloniyalarini hosil qiladi. Ko‘pchilik hujayralarning differensiyalangan holatga qaytib ketishi va shu tufayli qayta dasturlash samaradorligi pasayishining sabablariga quyidagilar kirishi mumkin:

  • faollashtirilgan sitidin deaminaza (AID) faolligining yetishmasligi, buning oqibatida hujayralar pluripotent holatni barqarorlashtira va uzoq vaqt saqlay olmaydi;
  • Genining yetarlicha faol bo‘lmasligi: SMC1 genining yetarlicha faol bo‘lmasligi. Bu gen kogezin oqsillaridan birini kodlaydi (kogezin gen promouterini undan keyingi enhanserga yaqinlashtiruvchi xromosoma ichidagi halqa hosil bo‘lishi uchun zarur; bu endogen pluripotentlik genlari faollashishi uchun kerak) va uning yetishmasligi pluripotentlikka erishishga yo‘l qo‘ymaydi;
  • qayta dasturlashning kech bosqichlarida gistonlarning fermentativ modifikatsiyalari ham muhim ahamiyatga ega. Xususan, KDM4Bga bog‘liq H3K9me3 modifikatsiyasi sutemizuvchilar hujayralarini qayta dasturlashga to‘sqinlik qiladi. Giston tashuvchisi CAF-1 va nukleosomalarni qayta tuzish hamda deatsetillash oqsil kompleksi (nucleosome remodeling and deacetylation — NuRD[ingl.]) faolligini susaytirish samarali qayta dasturlashning zarur sharti ekani ko‘rsatilgan. NuRD tarkibidagi Mbd3[ingl.] subbirligining ortiqcha ekspressiyasi IPIH induksiyasini to‘xtatadi. Sababi NuRD kompleksi H3 gistoni molekulasining 27- lizin 27-pozitsiyadagi giston H3K27ac holatida deatsetillaydi. Bu esa Polikomb repressiv kompleks 2 (PRC2)ga H3 gistonining 27-lizin qoldig‘ini trimetillash imkonini beradi. Natijada pluripotentlikning bir qator marker genlari, jumladan Oct4 va Nanog susaytiriladi. Aksincha, Mbd3 ni ingibirlash qayta dasturlash samaradorligini oshiradi va hatto c-Myc yoki Sox2 bo‘lmaganda ham yashovchan ximerik sichqonlar hosil qila oladigan pluripotent ildiz hujayralarning paydo bo‘lishiga yordam beradi. Aftidan, Mbd3/NuRD asosiy pluripotentlik genlari ekspressiyasini cheklovchi epigenetik boshqaruvchi vazifasini bajaradi. Shuning uchun Mbd3/NuRDni (masalan, butirat, valproy kislota, suberoilanilidgidroksam kislota yoki trixostatin A orqali) susaytirish qayta dasturlashning samaradorligi va aniqligini oshirishi mumkin. Darhaqiqat, Mbd3 bostirilgach, sichqon va inson teri hujayralarini bor-yo‘g‘i yetti kunda deyarli 100 % samaradorlik bilan, birinchi marta oldindan belgilangan va sinxronlashtirilgan tarzda IPIHga qayta dasturlashga erishilgan.

BRD3 omili topildi ( bromodomain-containing protein 3). U xromosomadagi atsetillangan gistonlar «kodlarini» taniydi va ko‘plab mitozga oid genlarni faollashtirib, hujayraning mitotik faolligini oshiradi. Bu omil IPIH chiqish samaradorligini 20 baravardan ko‘proq oshirish, qayta dasturlash muddatini bir necha kungacha qisqartirish hamda sifatini yaxshilash imkonini berdi. Kichik molekulali PFI-3 (CAS raqami : 1819363-80-8) ingibitori SMARCA2/4 va PBRM1 subbirliklarining SWI/SNF kompleksi tarkibidagi bromodomenlariga maxsus ta’sir qiladi. Natijada hujayradan tashqari matriks (ECM)ning ko‘plab genlari ekspressiyasi keskin kamayib, iPSCga qayta dasturlash samaradorligi oshadi. Qayta dasturlashga to‘sqinlik qiluvchi COL11A1 genining nokdauni ham samaradorlikni oshiradi.

Yuqorida qayd etilganidek, c-Myc o‘rniga H1foo ishlatish ham qayta dasturlashni yaxshilaydi. Keksa bemorlar hujayralarini qayta dasturlashda esa H3K79 giston metiltransferazasi — DOT1L (Disruptor of telomeric silencing 1-like) ingibitorlari yordam beradi.

Transkripsiyaning quyidagi omillaridan tuzilgan super-SOX2-17 transkripsiya omili yaratilgan: Sox2 va Sox17. Uni hujayrani qayta dasturlash aralashmasiga qo‘shish samaradorlikni yuzlab marta oshiradi va avval bunday o‘zgartirishga bo‘ysunmagan keksa kishilarning hujayralarini IPIHga qayta dasturlash imkonini beradi.

IPIHning genetik barqarorligini oshirish uchun Yamanaka omillariga qo‘shimcha ravishda hujayralarni qayta dasturlash paytida siklin D1 bilan transfeksiya qilish taklif qilingan. Maqsad DNK reparatsiyasini kuchaytirish va hujayraviy stressni kamaytirishdir.

Elita hujayralar

Biopsiyadan keyin olingan boshlang‘ich hujayra kulturalarini qayta dasturlaganda juda oz hujayralargina IPIHga aylana oladi. Ana shunday qobiliyatga ega hujayralar «elita» hujayralar deyiladi. Olimlar somatik hujayralardan bunday elita hujayralarni C/EBPα (CCAAT/enhancer binding protein-α) omili yordamida olish usulini topgan. Sichqon B-hujayralarining birlamchi kulturasida C/EBPα ning qisqa muddatli ekspressiyasidan keyin Yamanaka omillari bilan qayta dasturlash pluripotent hujayralarga aylanish samaradorligini 100 baravar oshirgan va hujayralar populyatsiyasining 95 %i jarayonda qatnashgan. Bu sun’iy elita hujayralar suyak ko‘migidagi oq qon hujayralarining ajdodlari — miyeloblastlarga juda o‘xshash. Afsuski, C/EBPα ning haddan tashqari ekspressiyasi o‘tkir miyeloid va o‘tkir limfoblast leykozlari rivojlanishiga yordam berib, hujayralarni davolashga chidamli qilishi mumkin.

Kichik o‘lchamli va ko‘payish salohiyati yuqori fibroblastlar muvaffaqiyatli qayta dasturlanishi qayd etilgan. Ularni SRF (Serum response factor).

transkripsiya omili miqdoriga qarab aniqlash va ajratib olish mumkin.

Qayta dasturlashda vitaminlarning roli

Ma’lumki, askorbin kislota (C vitamini) bir necha mexanizm orqali qayta dasturlashni kuchaytiradi. Bunda, avvalo, Fe(II) va 2-oksoglutaratga bog‘liq dioksigenazalardagi kofaktor vazifasi muhim; bular jumlasiga DNK demetilazasi[ingl.] TET (Ten Eleven Translocase) va giston demetilazalari.

kiradi. 12

Aniqlanishicha, B vitamini12 hujayralarni in vitro ham, in vivo.

ham qayta dasturlashni cheklovchi omildir.

Teratomada

Inson IPIHlari teratomani nafaqat inson tanasida, balki sichqon yoki cho‘chqa singari hayvon organizmida ham hosil qila olishi in vivo sharoitida IPIHni differensiyalash usulini yaratishga imkon berdi. Buning uchun IPIH yo‘naltirilgan differensiyalashni boshlovchi hujayralar bilan birga inson hujayralariga immun tizim javobi susaytirilgan genetik modifikatsiyalangan cho‘chqa yoki sichqonga yuboriladi. Keyin hosil bo‘lgan teratoma olib tashlanib, undan kerakli differensiyalangan inson hujayralari hujayra sirtidagi to‘qimaga xos markerlarga qarshi monoklonal antitanalar yordamida olingan hujayralar yuzasidagi to‘qimaga xos markerlarga qarab ajratiladi. Usul funksional mushak, shuningdek, miyeloid, limfoid va eritroid inson hujayralarini olishda muvaffaqiyatli sinovdan o‘tgan; ular transplantatsiya uchun yaroqli (hozircha faqat sichqonlarga). Shu tariqa bemorning hujayralaridan transplantatsiya, antitana ishlab chiqarish yoki dori skriningi uchun zarur differensiyalangan hujayralarni in vivo ishlab chiqarish mumkinligi isbotlangan. Gfi1b, c-Fos va Gata2 omillari ortiqcha ifodalangan, ko‘chirib o‘tkaziladigan genetik modifikatsiyalangan teratomadan foydalanib, uni sichqonlarga qayta-qayta ko‘chirib o‘tkazish va uzoq muddat davomida to‘liq faol sichqon qon yaratuvchi ildiz hujayralarini barqaror olish mumkin.

IPIHga tanlab bog‘lanadigan rBC2LCN lektini yoki MitoBloCK-6 va/yoki PluriSIn #1 yordamida olingan progenitor hujayralarni teratoma hosil qiluvchi pluripotent hujayralardan tozalash mumkin. Differensiyalanish teratoma sharoitida kechgani hosil bo‘lgan hujayralar ularni yana dedifferensiyalangan (pluripotent) holatga qaytaruvchi signallarga yetarlicha chidamli va shuning uchun xavfsiz bo‘lishiga umid beradi. Biroq hayvon teratomasida «tarbiyalangan» inson hujayralari shu davrda atrofdagi mezbon hujayralar hosil qilgan ko‘p miqdordagi ekzosomalarni o‘zlashtirishi ehtimoli tashvish uyg‘otadi. Natijada ular inson organizmiga tushgach, kutilmagan tarzda tutishi mumkin.

IPIHdan olingan teratomada reportyor-gen-GFP musbat hujayralarni aniqlashga asoslangan usul ilgari ajratish qiyin bo‘lgan turli induksiyalangan voyaga yetgan ildiz hujayralar yordamida to‘qima kulturalarini aniqlash va yetishtirish imkonini beradi.

Biоinkubator hayvonlar organizmida

Tovuq embrionlari IPIHni dastlabki in vivo differensiyalash uchun juda istiqbolli muhit bo‘lishi mumkin. Bunday embrionlarning mikromuhiti inson hujayralariga nisbatan onkogenezga qarshi ta’sir ko‘rsatishi va in vitro sharoitidan ancha qulay bo‘lishiga dalillar bor.

IPIHdan in vitro olingan inson kardiomiotsit progenitorlarini ksenotransplantatsiya qilish orqali yangi tug‘ilgan kalamushlarning in vivo bioinkubator sifatidagi organizmida «yetiltirish» texnologiyasi ishlab chiqilgan. Bunday yetilish taxminan 6 hafta davom etadi.

Shuningdek qarang: Robert Lansa, Maykl Uest (2013) Embrional va voyaga yetgan pluripotent hamda multipotent hujayralardan differensiyalangan hujayra turlari va to‘qimalarini olishni yengillashtirish usuli (Method for facilitating the production of differentiated cell types and tissues from embryonic and adult pluripotent and multipotent cells). AQSh patenti US 20130058900 A1

IPIHdan ko‘z gavhari va to‘r parda hujayralarini olish

Yaqin orada insonlarda IPIHga asoslangan hujayra terapiyasi xavfsizligini baholaydigan klinik sinovlarni boshlash rejalashtirilgan. Xususan, katarakta bilan og‘rigan, shuningdek, yoshga bog‘liq sariq dog‘ degeneratsiyasiga chalingan bemorlar nazarda tutilgan; ushbu kasallik to‘r pardani shikastlab, ko‘rlikka olib kelishi mumkin. IPIHdan ko‘z gavhari va to‘r parda hujayralarini olish usullari, shuningdek, ular asosidagi hujayra terapiyasidan foydalanish yo‘llari tasvirlangan. Bu terapiya tajriba hayvonlarining ko‘rish qobiliyatini kamida 6 hafta yaxshilagan.

IPIHdan o‘pka epiteliy hujayralarini olish

Quyidagi surunkali o‘pka kasalliklari, masalan, idiopatik fibrozlovchi alveolit, Silikoz, o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi va bronxial astma nogironlik va o‘limning asosiy sabablaridan hisoblanadi. Shuning uchun tadqiqotchilar ushbu kasalliklarga qarshi samarali hujayra terapiyasi va o‘pka to‘qimalari muhandisligi usullarini izlamoqda. IPIHdan o‘pkaning turli hujayralarini olish yo‘llari ishlab chiqilgan. Ular bemordan olingan material asosida davolovchi hujayralar yaratishga xizmat qilishi mumkin.

IPIHdan inson nerv ildiz hujayralarini olish

Yuan va hamkasblari zardobsiz muhitda retinoy kislota yordamida IPIHdan induksiyalangan inson nerv ildiz hujayralari barqaror neyron fenotipiga ega ekanini xabar qilgan. Ishemik insult modeli hosil qilingan kalamushlarga ko‘chirib o‘tkazilgach, bu hujayralar nafaqat saqlanib qolgan, balki miyaning ishemik hududiga ko‘chib o‘tib, u yerda yetuk nerv hujayralariga differensiyalangan. Bu insult shikastlanishi oqibatida yo‘qolgan nevrologik funksiyalarning tiklanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan.

IPIHdan buyrak ildiz hujayralarini olish

IPIHni tez (3 kunda) va samarali (populyatsiyaning 70–80 %i) CHIR99021 ingibitori hamda ayrim o‘sish omillari yordamida buyrak hujayralariga xos klonlarga aylantirish tizimi ishlab chiqilgan. Bundan tashqari, IPIHdan olingan buyrak ildiz hujayralari yordamida sichqonlarda buyrakning o‘tkir shikastlanishini davolashga erishilgan.

IPIHdan osteoblastlar olish

Ma’lumki, adenozin va uning retseptorlari, xususan, A2bR sinishlarini tiklashda muhim o‘rin tutadi. Bu jarayonda suyak sinishlarining tiklanishida muhim o‘rin tutadi. Kultura muhitiga oddiygina adenozin qo‘shish inson IPIHlarini osteoblastlarga aylantirish imkonini bergan. IPIHdan olingan osteoblastlar makrog‘ovakli sintetik matriks yordamida sichqonlarga ko‘chirib o‘tkazilgach, yangi to‘qimalar hosil qilib va kalsifikatsiyani rag‘batlantirib, suyak nuqsonlarining tiklanishida qatnashgan. Bunda teratoma kuzatilmagan. Bu, aftidan, IPIHlarning 100 %i osteoblastlarga differensiyalanganidan dalolat beradi.

Naiv pluripotent ildiz hujayralar (nPIH)

Inson pluripotent ildiz hujayralari blastotsistadan olinganmi yoki somatik hujayralarni qayta dasturlash natijasimi, baribir sichqonning klassik embrional ildiz hujayralaridan ancha farq qiladi. Bir qator tadqiqotchilar fikricha, ular epiblastning kechroq rivojlanish bosqichiga mos keladi. Epigenetik xotirasi yo‘qolgan naiv pluripotent ildiz hujayralar olishga muvaffaq bo‘lingan; bu xotira DNK metillanishiga taalluqli bo‘lib, ham gametaga ((ootsitga), ham inson blastotsistasiga xos bo‘lishi mumkin. Bu hujayralarda IPIHlardan farqli ravishda SSEA4 (Stage Specific Embryonic Antigen 4) antigeni yo‘q. Inson EIH va IPIHlarini naiv holatga o‘tkazish uchun YAP (Yes-associated protein) omilining ortiqcha ekspressiyasidan foydalanish mumkin. Shu orqali erishiladigan naiv holatga kultura muhitiga lizofosfatid kislotani (LPA) — YAPni faollashtiruvchi moddani qo‘shish orqali ham erishish mumkin.

Inson EIH va IPIHlarini rekombinant qisqartirilgan inson NME7 oqsili (urug‘donlarda topilgan, ikkita domenli nukleozid difosfat kinaza ( NDPK[ingl.]) oqsili bo‘lib, MUC1 transmembrana retseptorining kesilgan MUC1* shakliga bog‘lana oladi) yordamida qayta dasturlash barqaror naiv hujayralar olish imkonini berdi. Bunday hujayralar keng miqyosda klonlashga ko‘proq mos keladi va ularning differensiyalanish salohiyati kengroq. Ular asosida hujayra terapiyasi.

ehtiyojlari uchun zarur mahsulotlarni sanoatda ishlab chiqaradigan «hujayra fabrikalari»ni yaratish mumkin. IPIHni implantatsiyadan oldingi inson ichki hujayra massasiga (IHM) o‘xshash barqaror naiv holatga o‘tkazish uchun uchta kichik molekuladan iborat LIF-3i buferida inkubatsiya qilish mumkin. Bular: XAV939 — Wnt signal yo‘linini tankiraza/PARP ( poli(ADF-riboza)-polimeraza), CHIR99021 — GSK3βni ingibirlaydi; shuningdek, PD0325901 — MAPK//ERK

Regionga xos pluripotent ildiz hujayralar (rxPIH)

Vu va hamkasblari zardobsiz muhit, fibroblast o‘sish omili 2 (FGF2) va Wnt signal yo‘li ingibitori birikmasi orqali insonning mintaqaga selektiv pluripotent ildiz hujayralari — rsPIH ( inglizcha rsPSCs) barqaror liniyasini olish mumkinligini aniqlagan. Transkriptomiga ko‘ra, bu hujayralar sichqonning erta embrionidagi orqa qism hujayralariga o‘xshagan. Ular 7,5 kunlik sichqon embrionlariga ko‘chirib o‘tkazilganda embrionning orqa qismiga samarali qo‘shilgan, boshqa qismlariga esa yo‘q. Bunday ximerik embrionlar 36 soat o‘stirilgan; ximerik embrionlar o‘stirilgach, rsPIHlar ko‘payish va uchta embrion varag‘i to‘qimalariga differensiyalanish qobiliyatini namoyish etgan. Tadqiqotchilar hujayralarning keyingi differensiyalanishini to‘xtatgan bo‘lsa-da, ular hosil qilgan har bir embrion varag‘i muayyan to‘qima va organlarni hosil qilishi mumkin deb hisoblanadi. Odatda sichqon embrioniga qo‘shib bo‘lmaydigan boshqa inson ildiz hujayralaridan farqli ravishda, inson rsPSClari bunday integratsiyalanish va inson to‘qimalarining dastlabki bosqichlariga rivojlanish qobiliyatiga ega.

F sinfidagi hujayralar

F sinfidagi hujayralar IPIHdan farqli o‘laroq organizm to‘qimalariga qo‘shila olmaydi va ximerik organizm shakllanishida qatnashmaydi. Shunga qaramay, ular pluripotentlikning boshqa sinovidan o‘tadi: teratomalar hosil qila oladi. Embrional hujayralar va IPIHga o‘xshash odatiy ildiz hujayralar bilan solishtirganda, F turidagi hujayralar laboratoriyada tezroq o‘sadi. Ularni ko‘paytirish osonroq va arzonroq: katta oziq muhitli idishga joylashtirishning o‘zi kifoya, ularni odatiy IPIHlar kabi bir necha haftada emas, bir necha kun yoki soatda o‘stirish mumkin.

Induksiyalangan progenitor ildiz hujayralar

Bevosita transdifferensiyalash usullari

IPIHni hujayra terapiyasida qo‘llash o‘sma va saratonning yuqori xavfi bilan bog‘liq. Shu sabab klinikaga mos, xavfsizroq hujayra liniyalarini olish usullari kerak. IPIH usullariga muqobil ravishda «bevosita qayta dasturlash», ya’ni hujayralarni avval pluripotent bosqichga o‘tkazmasdan muayyan omillar yordamida to‘g‘ridan-to‘g‘ri transdifferensiyalash texnikasi paydo bo‘lgan. Bunday yondashuvga Teylor va Jons (Taylor and Jones) tadqiqotlari asos solgan. Ular 5-azatsitidin — DNK demetillanishini keltirib chiqaruvchi reaktiv — bilan sichqon embrional fibroblastlarining o‘lmas liniyasiga ta’sir qilish miogen, xondrogen va adipogen klonlar hosil bo‘lishiga olib kelishini ko‘rsatgan. Vayntraub va hammualliflar esa qayta dasturlash uchun keyinchalik MyoD1 deb nomlangan atigi bitta genni faollashtirish yetarli ekanini topgan. Kamida ikki hafta talab qiladigan IPIH olishdan farqli ravishda, induksiyalangan progenitor hujayralar nisbatan tez, ba’zan bir necha kun ichida hosil bo‘ladi. Qayta dasturlash samaradorligi ham odatda bir necha baravar yuqori. Bunday qayta dasturlashda hujayra bo‘linishi har doim ham zarur emas. Eng muhimi, hosil qilingan multipotent somatik ildiz hujayralar teratoma hosil qilmagani uchun hujayra terapiyasiga ko‘proq mos keladi. Bu, aftidan, bevosita transdifferensiyalanishda dastlabki hujayralarning qarish belgilari saqlanishi bilan bog‘liq. Shuningdek, sharhlarga qarang.

5-azatsitidin va trombotsitar o‘sish omili yordamida transdifferensiyalash

Induksiyalangan multipotent ildiz hujayralar (IMPIH) deb ataluvchi hujayralarni Tug‘ilishdan keyingi ildiz hujayralar — suyak ko‘migi va yog‘ hujayralariga o‘sish omili (trombotsitar o‘sish omili — AB (PDGF-AB)) va 5-azatsitidin birikmasi bilan qisqa vaqt ishlov berib, induksiyalangan multipotent ildiz hujayralar (IMPIH) olish usuli yaratilgan. Tadqiqot mualliflaricha: «Birlamchi mezenximal ildiz hujayralar klinikada to‘qimalarni tiklashga ko‘maklashish uchun ishlatilsa-da, o‘zlari to‘qimaga qo‘shila olmaydi. IMPIH esa to‘qima regeneratsiyasida bevosita qatnasha oladi va bunda o‘sma hosil qilmaydi». Shu bois ular «turli to‘qimalarni regeneratsiya qilishda ishlatilishi mumkin».

Yetuk hujayralarni bitta transkripsiya omili bilan transdifferensiyalash

O‘ziga xos xususiyati shundaki, Nematoda Caenorhabditis elegansning rivojlanish dasturi shu qadar qat’iyki, tananing muayyan qismidagi somatik hujayra odatda barcha individlarda bir xil kelib chiqishga ega. Bunda yetuk hujayralar erta embrion hujayralaridan farqli o‘laroq fenotipini o‘zgartirishga juda chidamli bo‘ladi. Shunga qaramay, shikastlanmagan lichinkalar va voyaga yetgan nematodalarda ham yagona transkripsiya omili — ELT-7 GATA[ingl.] yordamida halqumning to‘liq differensiyalangan, yuqori darajada ixtisoslashgan va entodermaga mansub bo‘lmagan hujayra fenotipini ichakning to‘liq differensiyalangan entodermal hujayra fenotipiga aylantirish mumkin. Bu o‘zgarish dedifferensiyalanishning hech qanday oraliq bosqichisiz, bevosita transdifferensiyalanish orqali «bir bosqichda» ro‘y beradi.

CRISPR vositachiligidagi faollashtiruvchi yordamida transdifferensiyalash

Hujayra fenotipini epigenomni tahrirlash[ingl.] orqali o‘zgartirish mumkin. Masalan, muayyan endogen genlarni CRISPR vositachiligidagi faollashtiruvchi orqali faollashtirish yo‘li bilan. d Cas9 domenini (u endi DNKni kesmaydigan, ammo muayyan DNK ketma-ketliklarini topish va ularga bog‘lanish xususiyatini saqlagan tarzda o‘zgartirilgan) p65HSF1 kabi transkripsiya faollashtiruvchisi bilan birlashtirish alohida genlarning endogen ekspressiyasini katta aniqlik bilan o‘zgartirish imkonini beradi. Masalan, sichqon fibroblastlarida faqat bitta endogen Sox2 yoki Oct4 genini faollashtirib, 0,1 % chiqish bilan IPIH olish mumkin bo‘lgan. Shunga o‘xshash usul orqali Vey va boshqalar endogen Cdx2 va Gata6 genlariga CRISPR vositachiligidagi faollashtiruvchilar bilan ta’sir qilib, ularning ekspressiyasini kuchaytirgan. Natijada sichqon embrional ildiz hujayralarini ikkita embriondan tashqari liniyaga, ya’ni odatiy trofoblastlarga va embriondan tashqari entoderma hujayralariga bevosita qayta dasturlashga erishilgan. Xuddi shunday, Brn2, Ascl1 va Myt1l endogen genlarini faollashtirish embrional fibroblastlarni induksiyalangan nerv hujayralariga aylantirish imkonini bergan.

Regeneratsiya jarayonlarini bosqichma-bosqich modellashtirib qayta dasturlash

Yana bir usul sutemizuvchilarning skelet mushaklarida amfibiyalar oyoq-qo‘llari regeneratsiyasida kechadigan jarayonlarni bosqichma-bosqich takrorlashdan iborat. Shu tariqa mioseverin (myoseverin), reversin (2-(4-morfolinoanilino)-6-siklogeksilaminopurin) va boshqa kimyoviy moddalar yordamida oyoq-qo‘llarini tiklay olmaydigan sutemizuvchilar mushak hujayralari kulturasida amfibiyalarda oyoq-qo‘l regeneratsiyasidagi jarayonlarga o‘xshash o‘zgarishlar yuzaga keltirilgan. Natijada mushak, suyak, yog‘ va nerv hujayralari ajdodlari olingan.

Antitanalar orqali IPIH olish va transdifferensiyalash

Suyak ko‘migi ildiz hujayralarini bevosita bosh miya neyronlarining progenitor hujayralariga aylantira oladigan monoklonal antitanalar topilgan.

Ma’lum bo‘lishicha, bunday transdifferensiyalash uchun atigi bitta oqsil — GCSF[ingl.] omiliga taqlid qiluvchi antitana yetarli. Shunday antitanalarni izlash uchun maxsus saralash usuli qo‘llanadi.

Sichqon embrional fibroblastlarini IPIHga qayta dasturlashda to‘rtta qayta dasturlash omilining uchtasidan — Sox2, c-Myc yoki Oct4 dan birining o‘rnini bosa oladigan antitanalar aniqlangan. To‘rtinchi Klf4 omiliga hozircha muqobil topilmagan. Bundan tashqari, Sox2 o‘rnini bosuvchi antitana membrana bilan bog‘langan Basp1 oqsilining antagonisti bo‘lib, u bostirib turgan WT1, Esrrb va Lin28a (Lin28) yadro omillarini Sox2ga bog‘liq bo‘lmagan tarzda faollashtiradi.

Bakteriyalar yordamida qayta dasturlash

Insonning oshqozon-ichak yo‘lida ko‘plab simbiont va kommensal bakteriyalar yashaydi. Tadqiqotchilar bakteriyalar somatik hujayralarni qayta dasturlashi va sut kislotasi bakteriyalari ta’sirida inson teri hujayralaridan multipotent hujayralar hosil bo‘lishini ko‘rsatgan. Ma’lum bo‘lishicha, bu transdifferensiyalanish ribosomalar tufayli yuz beradi va «bakteriyalar mezbon hujayralar tomonidan yutilib, hazm qilinganda yuz berishi mumkin. Bunda begona ribosomalarning kirishi stress tug‘dirib, hujayralar plastikasini kuchaytiradi».

Shartli qayta dasturlangan hujayralar (ShQDH)

Richard Shlegel va uning tadqiqot guruhi genetik manipulyatsiyasiz in vitro sharoitida voyaga yetgan ildiz hujayralarga o‘xshash hujayralar kulturasini ko‘paytirish usulini yaratgan. Ular nurlantirilgan fibroblastlar (sharhlarga qarang) hamda Rho-kinaza ingibitorlari, masalan, Y-27632 yoki fasudil ta’sirida sutemizuvchilarning birlamchi epiteliy hujayralari cheksiz ko‘payish holatiga o‘tishini ko‘rsatgan. Mualliflar buni yadroda β-katenin miqdorining ortishi va Notch signalining kamayishi bilan bog‘laydi. ShQDH induksiyasi ancha tez (2 kun ichida) yuz beradi va u bitta subpopulyatsiyadan emas, butun hujayra populyatsiyasining «qayta dasturlanishi» natijasidir. Bu hujayralarda IPIH yoki embrional ildiz hujayralarga xos Sox2, Oct4, Nanog va Klf4 sintezi faollashishi kuzatilmagan. ShQDH induksiyasi qaytar jarayon: Y-27632 va nurlantirilgan fibroblastlarni olib tashlash kifoya, hujayralar yana odatdagi differensiyalanishga o‘tadi. Aniqlanishicha, shartli qayta dasturlanishni yuzaga keltiruvchi omillar radiatsiya bilan bog‘liq apoptoz natijasida «oziqlantiruvchi» taglik hujayralardan kultura muhitiga o‘tadi. Bu usul regenerativ tibbiyot uchun katta istiqbolga ega, chunki bunday hujayralar IPIHdan farqli ravishda o‘sma hosil qilmaydi. Masalan, shartli qayta dasturlangan hujayralar texnologiyasi yordamida tadqiqotchilar o‘pkasida noyob o‘sma turi bo‘lgan bemor uchun samarali davoni aniqlagan.

Shartli qayta dasturlangan hujayralarni olishning boshqa yo‘li membranadagi CD47 oqsilini ingibirlashdir. Bu oqsil trombospondin-1 retseptori hisoblanadi. CD47 yo‘qolishi sichqon birlamchi endoteliy hujayralarining uzoq davom etuvchi ko‘payishiga qo‘yilgan cheklovni olib tashlashi, ularning asimmetrik bo‘linish chastotasini oshirishi, shuningdek, embrioid tanachalar[ingl.]. hosil qiluvchi multipotent hujayralarga o‘z-o‘zidan qayta dasturlanishiga imkon berishi ko‘rsatilgan. CD47 genining nokdauni in vitro va in vivo sharoitida hujayralardagi c-Myc hamda Yamanakaning boshqa qayta dasturlash omillari mRNK miqdorini keskin oshiradi. Aftidan, trombospondin-1 ildiz hujayralarning CD47 orqali o‘z-o‘zini yangilash qobiliyatini cheklovchi muhim nisha signalidir. Shuning uchun CD47 antagonistlari c-Myc va boshqa ildiz hujayra transkripsiya omillarini salbiy boshqaruvchi mexanizmlarni o‘chirib, hujayralarning o‘z-o‘zini yangilashi va qayta dasturlanishini faollashtirishi mumkin. Mualliflar fikricha, hosil bo‘ladigan multipotent hujayralar teratoma yuzaga keltirmaydi.

CD47ni in vivo sharoitida antisens morfolino yordamida bloklash tanasi o‘limga olib keluvchi dozada nurlantirilgan sichqonlarning omon qolish darajasini oshiradi. Radiatsiyaga bunday chidamlilik suyak ko‘migidan hosil bo‘ladigan qon hujayralarining ko‘payish imkoniyati ortishi va radiatsiyaga sezgir oshqozon-ichak to‘qimalarida himoya qiluvchi autofagiya faollashishi bilan bog‘liq.

Bilvosita qayta dasturlash (ILC)

Somatik hujayralar qisqa muddat qayta dasturlash omillari ta’sirida oraliq plastik holatga — qisman qayta dasturlangan IPIH (pre-iPSC) holatiga o‘tib, so‘ng maxsus ishlab chiqilgan kimyoviy muhit (sun’iy nisha) yordamida differensiyalanadigan usul ishlab chiqilgan. Bu yangi usul samaraliroq va xavfsizroq bo‘lishi mumkinligi taxmin qilinmoqda. Uning mualliflaricha, usul o‘sma yoki boshqa istalmagan genetik o‘zgarishlarni keltirib chiqarmaydi, kerakli hujayralarni boshqa usullarga nisbatan tezroq va ancha ko‘p olish imkonini beradi. Shunday bo‘lsa-da, bu hujayralarning xavfsizligi shubhali: pre-IPIHDan aylanish jarayoni IPIHga qayta dasturlash sharoitlariga tayanadi. Hujayralarning bir qismi in vitro dedifferensiyalanishni to‘xtatmasa yoki in vivo yana dedifferensiyalansa, pluripotent xususiyatlarga ega bo‘lib qolishi mumkinligini istisno etib bo‘lmaydi.

Tashqi membrana glikoproteiniga ta’sir qilib qayta dasturlash

Turli manbalardan olingan pluripotent ildiz hujayralarni ko‘plab (leykotsitlar bundan mustasno) pluripotent bo‘lmagan hujayralardan ajratib turuvchi umumiy belgi — tashqi membrana oqsillarining o‘ziga xos glikozillanishidir. Ildiz hujayra sirtidagi glikanlar hujayra holatidagi o‘zgarishlarga tez javob beradi. Shu bois ular hujayra populyatsiyalaridagi o‘zgarishlarni aniqlash uchun juda qulay markerlardir. Keng qo‘llanadigan ko‘plab ildiz hujayra markerlari[ingl.] (jumladan, SSEA-3[ingl.], SSEA-4, TRA 1-60 va TRA 1-81) hujayra sirtidagi glikanlardir. Masalan, podokaliksin (podocalyxin) glikoproteini faqat insonning differensiyalanmagan (IPIH va EIH) hujayralari sirtida joylashadi, differensiyalangan somatik hujayralarda esa uchramaydi. Bu hujayralarni Burkholderia cenocepacia bakteriyasidan olingan BC2L-C (rBC2LCN) lektini bilan ajratish imkonini beradi. Suila Xeli va hammualliflar fikricha, inson ildiz hujayralaridagi hujayradan tashqari O-GlcNAc va O-LacNAc Notch signal yo‘lini[ingl.] nozik boshqarishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bu evolyutsiyada yaxshi saqlangan hujayralararo signal uzatish tizimi ildiz hujayralarning taqdiri, differensiyalanishi, chap-o‘ng assimetriyasi, apoptozi va ko‘payishini belgilaydi (sharhlarga qarang).

Aftidan, tashqi membrana oqsillarining glikozillanishidagi o‘zgarishlar hujayraning pluripotentligi va differensiyalanishi bilan qandaydir bog‘liq holat markerlaridir. Bunda glikozillanishdagi «siljish» faqat genlar ekspressiyasi boshlanishining natijasi emas, balki differensiyalanmagan holatni egallash va saqlashda ishtirok etuvchi genlar guruhining muhim boshqaruv mexanizmi bo‘lishi mumkin. Masalan, inson periferik qoni progenitor hujayralari sirtidagi glikoprotein ACA ning glikozilfosfatidilinozitol bilan bog‘lanishi PI3K/Akt/mTor/PTEN signal zanjiri orqali Wnt, Notch1, Bmi-1 va HoxB4 genlari ekspressiyasini oshirishi, shuningdek, qon yaratuvchi ildiz hujayralar populyatsiyasining hosil bo‘lishi va o‘z-o‘zini yangilashiga yordam berishi ko‘rsatilgan. Bundan tashqari, ACAga bog‘liq signal yo‘li induksiya qiladigan progenitor hujayralarning dedifferensiyalanishi ACA-induksiyalangan pluripotent ildiz hujayralarni hosil qilishi ko‘rsatilgan. Ular in vitro sharoitida uchta embrion varag‘i hujayralarining barchasiga differensiyalana oladi. Glikoproteinlarga tanlab bog‘lanadigan lektinlarning inson pluripotent ildiz hujayralari kulturasini saqlab turish qobiliyatini o‘rganish Erythrina cristagalli (ECA) lektinini aniqlashga olib kelgan. U inson pluripotent ildiz hujayralarini o‘stirish uchun sodda va yuqori samarali matriks vazifasini bajara oladi.

Proteoglikan yordamida qayta dasturlash

Somatik hujayralarni pluripotent holatga aylantirishning muqobil strategiyasi fibroblastlarni hujayradan tashqari matriksning proteoglikanlaridan biri — fibromodulin bilan uzluksiz rag‘batlantirish bo‘lishi mumkin. Bunday hujayralar IPIHga qaraganda onkogen xavfi ancha past bo‘lgan holda skelet mushaklarini regeneratsiya qila oladi. Ularning onkogenligi pasayishi rekombinant inson fibromodulini bilan qayta dasturlash paytida CDKN2B (siklinga bog‘liq kinaza 2B ingibitori) faollashishi bilan bog‘liq.

Stress ta’sirida induksiyalangan ildiz hujayralar (SIH)

STAP hujayralari (Stimulus-triggered acquisition of pluripotency)

2014-yilda yapon tadqiqotchilari guruhi Nature jurnalida sutemizuvchilarning somatik hujayralarini atrof-muhit kislotaliligining vaqtincha oshishi kabi kuchli tashqi ta’sirlarga javoban tezda pluripotent hujayralarga — STAP[ingl.] deb ataladigan hujayralarga qayta dasturlashning yangi usuli kashf etilgani haqida maqola e’lon qilgan. Ammo boshqa tadqiqotchilar bu natijalarni takrorlay olmagan. Keyinchalik Nature STAP hujayralari haqidagi maqolani xatoli deb qaytarib olgan, ish hammualliflaridan biri o‘z joniga qasd qilgan va bu yo‘nalishdagi tadqiqotlar to‘xtatilgan.


Jismoniy ta’sir orqali induksiyalanadigan qayta dasturlash

Pluripotent hujayralarda E-kadgerin mavjud bo‘lib, differensiyalanish jarayonida uning o‘rnini N-kadgerin egallaydi. E-kadgerinning o‘ziga xos jihati — hujayralararo adgeziyani ta’minlash bilan birga, hujayra signal yo‘llarini boshqarishi va pluripotentlik induksiyasida Oct4 omilining o‘rnini bosishidir. E-kadgerin sintezi susaytirilgan fibroblastlarni qayta dasturlab bo‘lmaydi. Qayta dasturlash paytida N-kadgerin E-kadgerin vazifasini bajara oladi. Bu qayta dasturlashda adgeziya zarurligini ko‘rsatishi mumkin. Biroq Guannan Su va hammualliflariga ko‘ra, hujayralarning kuchsiz yopishuvchi sirt ustida o‘sishga majbur bo‘lishi natijasida kulturada 3D sharlar hosil bo‘lishi ba’zan qayta dasturlanishga olib keladi. Ular ekzogen qayta dasturlash omillarini kiritmasdan, faqat jismoniy ta’sir orqali fibroblastlardan bevosita nerv progenitor hujayralarini olish mumkinligini misol sifatida ko‘rsatgan. Bunga o‘xshash sharlar avvalroq RB1 — o‘smani bostiruvchi gen — retinoblastoma genini faolsizlantiruvchi mutatsiyaga ega sichqon fibroblastlarida olingan. Bu oqsil yo‘qligida hujayralar eski kontaktlarni va ko‘payishning kontakt orqali ingibirlanishini saqlay olmaydi, koloniya chegarasidan chiqib, yangi hujayralararo aloqalar ustun bo‘lgan sharlar hosil qiladi. Aftidan, ayni shu aloqalar teratomaga o‘xshash ildiz hujayralarga o‘z-o‘zidan qayta dasturlanishni yuzaga keltiradi.

Masalan, Bioreaktor kulturasida aralashtirish paytidagi suyuqlikning siljishi pluripotentlik marker genlari ekspressiyasini oshiradi. Buni β-katenin yoki vinkulin.

ni ingibirlash orqali susaytirish mumkin. Hujayra o‘stirish tagligi yuzasidagi parallel mikroyo‘lakchalar ko‘rinishidagi jismoniy signallar kichik molekulali epigenetik modifikatorlar o‘rnini bosib, qayta dasturlash samaradorligini ancha oshirishi mumkin. Mexanizm hujayra shakli va epigenetik holatini o‘zgartiruvchi mexanomodulyatsiyaga asoslanadi. Tadqiqot mualliflaricha: «Mikroyo‘lakchali sirt sabab giston deatsetilaza faolligining pasayishi va H3 metiltransferazasining WD takrorlanuvchi domen 5 (WDR5) subbirligi ekspressiyasining ortishi H3 gistonining atsetillanishi va metillanishini kuchaytiradi». Tolalari bir yo‘nalishda tekislangan nanotolali tagliklar ham hujayralarga shunday ta’sir qilgan.

A
Hujayralar adgeziyasi sxemasi

Hujayra differensiyalanishiga ta’sir etuvchi muhim biofizik omil — taglikning qattiqligi. Masalan, yumshoq substratlar EIHdan BMP4[ingl.]ga bog‘liq yo‘l orqali neyroepiteliy hujayralari paydo bo‘lishiga yordam beradi, bir vaqtning o‘zida nerv tojchasi hujayralariga differensiyalanishga to‘sqinlik qiladi. Tadqiqotlar bu mexanizmda mexanosezgir Smad fosforlanishi va yadro-sitoplazma o‘rtasidagi siljishlar ishtirok etishini ko‘rsatgan. Bu jarayonlar taglik qattiqligi boshqaradigan Hippo[ingl.]/YAP1[ingl.] signal yo‘li hamda aktomiozin-sitoskeleti.

Mexanik ta’sirlarni elektr va biokimyoviy signallarga aylantirishda hujayraga Ca++ ion kanalining ochilishini boshqaruvchi Piezo1 (Piezo1) deb ataluvchi, membrana tarangligi ta’sirida faollashadigan Ca++ ion kanali ochilishini boshqaruvchi oqsil hujayraga mexanik ta’sirlarni elektr va biokimyoviy signallarga aylantirishda yordam beradi. Membranani qattiqroq yoki yumshoqroq qiladigan lipid tarkibiga qarab, Piezo oqsilining mexanik qo‘zg‘atuvchilarga javob berish qobiliyati ham o‘zgaradi.

Mexanomodulyatsiya mexanizmlari haqida sharhlarga qarang:

Hujayralarni maxsus tanlangan gel hosil qiladigan 3D mikromuhitda «siqish» orqali somatik hujayralarni ildiz hujayralarga aylantiradigan usul ishlab chiqilgan. Bu tibbiy maqsadlarda ildiz hujayralarni yirik ko‘lamda yetishtirishga yo‘l ochadi.

Yuqorida aytilganidek, qayta dasturlanish jarayonida hujayra shakli o‘zgarib, uning adgeziya qobiliyatiga ta’sir qiladi. Adgeziyadagi bunday o‘ziga xos tafovutlar mikrosuyuqlikli qurilmalar yordamida pluripotent ildiz hujayralarni ajratish usulini ishlab chiqish imkonini berdi. Uning afzalligi — ajratish 10 daqiqadan kam davom etadi, IPIH kulturasining tozaligi 95 %dan yuqori, hujayralarning yashovchanligi 80 %dan ortiq bo‘ladi. Olingan hujayralar normal transkripsiya profili, differensiyalanish salohiyati va kariotipini saqlab qoladi.

Induksiyalangan nerv ildiz hujayralari (INIH)

Sutemizuvchilar markaziy nerv tizimining regeneratsiya imkoniyati juda cheklangan. Shu bois insult, Parkinson kasalligi, Alsgeymer kasalligi, yon tomonlama amiotrofik skleroz va boshqa ko‘plab nevrologik kasalliklarni davolash uchun nerv ildiz hujayralari talab etiladi. Bunday hujayralarning autolog manbasi bemorning induksiyalangan nerv ildiz hujayralari (INIH) bo‘lishi mumkin. Bir necha yangi maqolada somatik hujayralarni bevosita INIHga aylantirish tasvirlangan.

Masalan, ekzogen transkripsiya omillarini kiritmasdan, faqat kimyoviy aralashma yordamida bevosita nerv progenitor hujayralarini olish mumkin. Kimyoviy induksiyalangan nerv progenitor hujayralari (ciNPCs) deb ataladigan bunday hujayralarni, masalan, sichqon dumining uchidagi fibroblastlar yoki inson siydik yo‘llari somatik hujayralaridan quyidagi tarkibli aralashma yordamida olish mumkin:

  1. HDAC ingibitori (buning uchun valproy kislota yoki natriy butirat yoxud trixostatin A;
  2. ishlatilishi mumkin);GSK-3[ingl.] ingibitori (CHIR99021 yoki karbonat yoxud litiy xlorid);
  3. ishlatilishi mumkin);TGF-beta signal yo‘llari ingibitori (RepSox yoki SB-431542[ingl.] yoxud Tranilast[ingl.]) va hujayralarni gipoksiya.

sharoitiga joylashtirish. Xuddi shunday ekzogen transkripsiya omillarini kiritmasdan, faqat kimyoviy aralashma yordamida Shvann hujayralarini olish mumkin. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, gen muhandisligi yordamida Ascl11, Brn2a va Myt1l kabi qayta dasturlovchi omillarni ishlab chiqarishga moslashtirilgan inson fibroblastlari va astrotsitlarini sichqon miyasiga ko‘chirib, so‘ng hayvonlarning ichimlik suviga faollashtiruvchi qo‘shish orqali tegishli genlarni ishga tushirib, ularni neyronlarga aylantirish prinsip jihatdan mumkin. Shuningdek, in situ sharoitida sichqonning endogen astrotsitlari sichqonda neyron tarmoqlarini hosil qilishda qatnashadigan funksional neyronlarga bevosita aylantirilishi mumkin. Bu tarmoqlar neyron tarmoqlaridir. Shunday hosil qilingan hujayralar IPIHdan farqli ravishda ko‘paymaydi va xavfsizroq hisoblanadi. Bir yil kuzatilgan sichqonlarda o‘sma belgilari aniqlanmagan. Shu olimlar orqa miya astrotsitlarini ham neyroblastlar deb ataladi va orqa miya shikastlanganda neyronlarga differensiyalana oladi. Voyaga yetgan inson neyronlari odatda orqa miya jarohatidan keyin tiklana olmasa-da, inson IPIHlaridan olingan neyronlar orqa miyasi shikastlangan kalamushlarga ko‘chirib o‘tkazilgach, hayvonlarning butun markaziy nerv tizimi bo‘ylab sezilarli o‘sgan. Tajribada 86 yoshli erkakning teri hujayralaridan olingan IPIH ishlatilgan. Mualliflar IPIHdan olingan yoshartirilgan neyronlar kalamushning suyak ko‘migida kamida uch oy yashashi va shu davrda o‘sma hosil qilmasligini ko‘rsatgan. Ammo bunday hujayra terapiyasi kalamushni falajlikdan davolay olmagan.

Inoue va uning hamkasblari inson IPIHlaridan olingan nerv glial hujayralari ajdodlarini yon tomonlama amiotrofik skleroz (YAS) modeli yaratilgan sichqonlarning orqa miyasi bel qismiga ko‘chirib o‘tkazgan. Ko‘chirib o‘tkazilgan hujayralar astrotsitlarga differensiyalanib, YASli sichqonlarning umrini uzaytirgan. Aftidan, IPIH YASni transplantatsiya bilan davolash uchun istiqbolli manba bo‘lishi mumkin.

Fibroblastlarni funksional astrotsitlarga bevosita aylantirish texnologiyasi quyidagi transkripsiya omillari yordamida ishlab chiqilgan: NFIA (Nuclear factor 1 A), NFIB (Nuclear factor 1 B) va SOX9

Belmonte va hammualliflar sharhida somatik hujayralarni induksiyalangan nerv ildiz hujayralariga bevosita aylantirish usullarining metodologiyasi turlicha ekani ko‘rsatilgan. Qaysi usul klinik amaliyot uchun maqbulroq ekani keyingi tadqiqotlar natijasida ma’lum bo‘ladi.

Oligodendrotsit progenitor hujayralari (OPH)

Nerv tolalarini izolyatsiyalaydigan Miyelin qobiq bo‘lmasa, neyron tarmog‘i tolalarini izolyatsiyalash vazifasi bajarilmaydi va nervlar bo‘ylab yuborilgan signallar tez so‘nadi. Shu sabab tarqoq skleroz kabi miyelin qobiq yo‘qolishi bilan kechadigan kasalliklarda aqliy qobiliyatning pasayishi, parez, ataksiya (tana va oyoq-qo‘llarda), ko‘rishning buzilishi, sezuvchanlikning yo‘qolishi hamda boshqa nevrologik alomatlar kuzatiladi. Bunday kasalliklarni davolashning istiqbolli yo‘li zararlangan nerv hujayralari atrofida miyelin qobig‘ini qayta hosil qila oladigan oligodendrotsit progenitor hujayralarini (OPH) ko‘chirib o‘tkazishdir. Bu davolash uchun bunday hujayralarning foydalanishga qulay manbasi zarur. Muammoni hal qilishga sichqon va kalamush fibroblastlarini sakkizta yoki atigi uchta Sox10, Olig2 va Zfp536 transkripsiya omillarini majburiy ortiqcha ifodalash orqali oligodendroglial ildiz hujayralarga bevosita aylantirish usuli asos yaratgan. Bemor IPIHlaridan in vitro olingan oligodendrotsit progenitor hujayralari bilan autolog terapiya in vivo miyelinlashishga olib kelishi ko‘rsatilgan. Bu inson hujayralari sichqon organizmida funksional ekanini va ularni klinikada ishlatish istiqboli paydo bo‘lganini bildiradi.

Induksiyalangan kardiomiotsitlar (IKM)

Hozirgi asr klinik fanining eng dolzarb vazifalaridan biri yurak yetishmovchiligining rivojlanishini orqaga qaytara oladigan davolash strategiyalarini ishlab chiqishdir. Yurak yetishmovchiligi nogironlik va o‘limning asosiy sabablaridan. Bu borada mushak o‘rnida biriktiruvchi chandiq to‘qima (fibroz) hosil bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaydigan hujayra terapiyasiga katta umid bog‘langan. Muammoni hal qilishning eng oddiy yo‘li transkripsiya omillari yoki mikroRNKni yurakka yetkazish orqali yurak fibroblastlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri organizmning o‘zida qayta dasturlash bo‘lishi mumkin. Gata4, Mef2c va Tbx5 (GMT) transkripsiya omillarini ortiqcha ifodalab, yurak fibroblastlarini in vivo kardiomiotsitga o‘xshash hujayralarga aylantirishga urinish bo‘lgan. Muvaffaqiyatli bo‘lsa, bu usul transplantatsiyasiz chandiq to‘qimani bevosita yurakning o‘zida mushakka aylantirish imkonini bergan bo‘lardi. Biroq qayta dasturlash samaradorligi juda past, hosil bo‘lgan kardiomiotsitlar fenotipi esa normal yetuk kardiomiotsitlarnikidan sezilarli farq qilgan. Shu bois qayta dasturlangan hujayralarning yashovchanligi ham past bo‘lgan. Keyinchalik in vitro tajribalarda ESRRG, MESP1, Myocardin, ZFPM2 va TGF-β qo‘shish orqali fenotip bir oz yaxshilangan, ammo qayta dasturlash samaradorligi pastligicha qolgan. in vivo qayta dasturlash samaradorligini Gata4, Mef2c va Tbx5 omillari vektorini tashuvchi, genomga integratsiyalanmaydigan Senday virusi vektorlari orqali oshirish mumkin. Bundan tashqari, miokard infarktini in vivo davolashga muvaffaqiyatli urinish bo‘lgan: poli­sistron Mef2c/Gata4/Tbx5 (MGT) vektori yurak regeneratsiyasi va infarktdan keyingi miokard ishini yaxshilagan. Uning samarasi BRD4 degradatori BETd-246 yordamida oshirilgan..

In vitro sharoitida ko‘p miqdorda kardiomiotsit olish va o‘stirish usullarida muayyan yutuqlarga erishilgan. Masalan, inson IPIHlaridan yuqori samaradorlik bilan yurak progenitor hujayralari olingan; ular yurak mushagiga ko‘chirib o‘tkazilganda infarktdan keyingi chandiqlanishni kamaytirishi mumkin. Kichik molekulalar, shuningdek, inson IPIHlarida β-katenin sintezini faollashtirish yoki Wnt sintezini ingibirlash orqali in vitro kardiomiotsitlar olish samaradorligi 80 %gacha oshirilgan.

Ehtimol, kelajakda yurak urishi sekin yoki sun’iy yurak stimulyatorlariga muhtoj notekis yurak urishi bo‘lgan bemorlar uchun bu qurilmalar o‘rnini induksiyalangan ildiz hujayralardan olingan biologik stimulyator ( peysmeyker) egallashi mumkin. Bunga cho‘chqa bolalariga yurak ritmini sinxronlashtira oladigan induksiyalangan yurak hujayralari yuborilgan tajribalar umid uyg‘otadi. Bundan tashqari, sichqonlarda infarkt modeli orqali hosil qilingan ishemik kardiomiopatiyada IPIH transplantatsiyasi tiklanish jarayonlarini faollashtirib, yurakning shikastlangan qorinchalarini sinxronlashtirishga, ularning o‘tkazuvchanligi va qisqaruvchanligini yaxshilashga yordam bergan. Somatik hujayralarni in vivo embrional transkripsiya omili T-box 18 (TBX18)[ingl.] orqali qayta dasturlash kardiomiotsitlarni peysmeyker hujayralariga aylantira oladi. Bu kashfiyot yurak stimulyatoriga qaram bemorlarni oson va tez davolash imkonini ochadi. TBX18 genini in situ sharoitida adenovirus tashuvchisini inyeksiya qilib o‘tkazish inyeksiya joyida 2–3 kun ichida biologik ritm boshqaruvchisining tabiiy manbasini hosil qiladi. Hozircha o‘sma yoki yurak faoliyatining boshqa buzilishlari kuzatilmagan. Demak, TBX18 genini minimal invaziv usulda o‘tkazish yurak blokadasiga uchragan bemorlar uchun istiqbolli davolash usuli sifatida ko‘rilmoqda; kelajakda u sun’iy stimulyatorlarni almashtirishi mumkin.

Pluripotent bosqichdan o‘tmasdan bevosita transdifferensiyalash uchun to‘rtta kichik molekula — SB431542 (ALK4/5/7 ingibitori), CHIR99021 ( GSK3 ingibitori), parnat (LSD1/KDM1 ingibitori, shuningdek, tranilsipromin deb ataladi) va forskolin ( adenilatsiklaza faollashtiruvchisi) dan iborat aralashma yaratilgan. Bu aralashma atigi bitta Oct4 transkripsiya omili yordamida sichqon fibroblastlarini yuqori samaradorlik bilan yurak mushagi hujayralariga aylantirish imkonini bergan. Shunday olingan induksiyalangan kardiomiotsitlar o‘z-o‘zidan qisqargan. Genetik vektorlarsiz, faqat farmakologik yo‘l bilan to‘qqiz komponentli aralashma yordamida teri fibroblastlarining 97 %idan urib turadigan kimyoviy induksiyalangan kardiomiotsitga o‘xshash hujayralar (ciCMs) olingan. Ular transkriptom, epigenetik va elektrofiziologik ko‘rsatkichlari bo‘yicha inson kardiomiotsitlaridan deyarli farq qilmagan. Bundan tashqari, bunday aralashma bilan ishlangan fibroblastlar infarktga uchragan sichqon yuragiga ko‘chirib o‘tkazilganda sog‘lom ko‘rinadigan yurak mushagi hujayralariga aylangan. Yurak fibroblastlarini in vivo kimyoviy qayta dasturlab kardiomiotsitlarga aylantirish orqali infarktdan keyingi fibrozga (yurak mushagining chandiq hosil bo‘lishi bilan biriktiruvchi to‘qimaga aylanishiga) qarshi muvaffaqiyatli tajriba o‘tkazilgan.

Lu va hammualliflar hujayralardan tozalangan (detsellyulyarizatsiyalangan) sichqon yuragiga inson IPIHlaridan olingan multipotent yurak-qon tomir progenitor hujayralarini joylashtirib, bioinjenerlik yurak konstruksiyasini yaratgan. Ular bu progenitor hujayralar yurak tuzilishiga muvofiq yo‘nalgan holda ko‘chishini va kerakli joyga yetgach ko‘payib, kardiomiotsitlar, silliq mushak va endoteliy hujayralariga differensiyalanishini aniqlagan. Bu yurakning yo‘qolgan tuzilishini qayta tiklashga xizmat qiladi. Aftidan, sichqon yuragining hujayradan tashqari matriksi (hujayralar olib tashlangach qolgan tayanch tuzilma) inson progenitorlariga to‘g‘ri yo‘nalish topish va yurakning normal ishini ta’minlaydigan ixtisoslashgan hujayralarga aylanish uchun zarur signallarni bera oladi. Yurak o‘sish omillari bor muhit bilan 20 kun perfuziya qilingach, elektr stimulyatsiyadan so‘ng daqiqasiga 40–50 marta ura boshlagan va dorilarga javob qaytargan.

Sharhlarda batafsil:

Kardiomiotsitlarning in vivo yetilishi

IPIHdan olingan kardiomiotsitlar voyaga yetgan somatik hujayralardan farq qiladi va Petri kosachasida o‘stirilganda yetilmagan holatda qoladi. Yapon olimlari ularni yetiltirishga erishgan: yetilmagan kardiomiotsitlar bir oy davomida yangi tug‘ilgan sichqon yuragiga joylashtirilgan.

Mushak ildiz hujayralarini yoshartirish

Keksalar ko‘pincha mushaklarning kuchayib boruvchi distrofiyasi va zaifligidan aziyat chekadi. Bu qisman qarib borayotgan mushak ildiz hujayralarida p38α va p38β mitogen-faollashtirilgan proteinkinazalar signal yo‘llari faolligining oshishi bilan bog‘liq. Bunday ildiz hujayralarga SB202190 — p38α va p38β ingibitori ni qisqa muddat ta’sir ettirib, ularni yumshoq gidrogel taglikda o‘stirish orqali tez yoshartirish va ko‘paytirish mumkin. Bundan tashqari, organizmga ko‘chirib o‘tkazilgach, yoshartirilgan hujayralar qari mushaklarning kuchini oshira oladi. Satellit ildiz hujayralarning regeneratsiya qobiliyatini p16INK4a[ingl.] (Cdkn2a deb ham ataladi) geni ekspressiyasini susaytirish orqali ham tiklash mumkin.

Kasalliklarni modellashtirish yoki skelet mushaklarini hujayra terapiyasi bilan davolashda qo‘llanadigan miogen progenitorlar IPIHdan bevosita erkin suzuvchi sharsimon kultura (EZ sharlar) yordamida ham olinishi mumkin. Kultura muhitida yuqori konsentratsiyada (100 ng/ml) fibroblast o‘sish omili 2 (FGF-2) va epidermal o‘sish omili.

mavjud bo‘ladi. Tashqi tasvirlar
Yashil flyuoressent bo‘yoq bilan belgilangan fibroblastlar shunday ko‘rinadi

Induksiyalangan gepatotsitlar

IPIHdan jigar hujayralarini olish

Gepatotsitlar insonda jigar shikastlanganidan keyin juda cheklangan tiklanish qobiliyatiga ega. Shuning uchun sirroz kabi kasalliklarni davolashning yagona yo‘li ko‘pincha jigar transplantatsiyasidir. Jigar hujayra terapiyasini gepatotsitlar kulturasi in vitro sharoitida sust ko‘payishi qiyinlashtiradi. Shu bois avval hujayralarni IPIH shaklida ko‘paytirib, keyin gepatotsitlarga aylantirish qulayroq. IPIHdan gepatotsit olishning bir necha usuli ishlab chiqilgan. Masalan, inson pluripotent ildiz hujayralaridan (EIH/IPIH) o‘z-o‘zini yangilovchi gepatoblastga o‘xshash hujayralarni ajratish va ko‘paytirish uchun ularni inson laminin-111 bilan qoplangan idishlarda 3 oydan ortiq o‘stirishgan. Shundan so‘ng ular jigarning oval hujayralariga o‘xshab, gepatotsitga o‘xshash hamda o‘t yo‘llarining xolangiotsitga o‘xshash hujayralariga differensiyalana olgan. Bunday gepatoblastga o‘xshash hujayralar sichqon jigar parenximasiga qo‘shila olishi ko‘rsatilgan. Taxmin qilinishicha, laminin bilan qoplangan sirtda o‘stirish noqulay gen-regulyator tarmoqlarni susaytiradi. Natijada gepatotsitlar voyaga yetgan gepatotsitlarga ko‘proq o‘xshaydi va ularni dorilarni saralash hamda jigarni regenerativ davolash uchun hujayra manbasi sifatida ishlatish mumkin.

2010-yilda yog‘ to‘qimasidan olingan stromal hujayralarni (ASC) inson gepatotsitlariga ayrim funksiyalari bo‘yicha o‘xshaydigan va toksinlar bilan shikastlangan sichqon jigariga ko‘chib o‘rnasha oladigan hujayralarga induksiyalash mumkinligi ko‘rsatilgan. Keyinchalik liposaksiya orqali olingan hujayralarni jigar hujayralariga aylantirishning tez (o‘n kungacha) va samarali (50 %dan ortiq chiqish) usuli yaratildi. Yangi usulda insonning o‘z hujayralaridan olingan hujayralar pluripotent oraliq bosqichsiz jigar hujayralariga aylanadi va, aftidan, o‘sma hosil qilmaydi. Jigarda ular o‘t yo‘llari hosil bo‘lishi uchun kerakli ko‘p hujayrali tuzilmalarni tashkil etadi. Usulning o‘ziga xosligi adipotsitlarning suyuq suspenziyada o‘stirilib, sferoidlar hosil qilishidadir.

IPIHdan olingan gepatotsitlar bilan tomirlar hosil qiluvchi endoteliy va qo‘llab-quvvatlovchi hujayradan tashqari matriksni hosil qiluvchi mezenximal hujayralar birgalikda o‘stirilganda, ularning o‘z-o‘zidan yig‘ilib uch o‘lchamli, sharsimon jigar kurtagini tashkil etishi aniqlangan. Bu kelajakda transplantologlar donor izlash va kutishiga ehtiyoj qolmasligiga umid beradi: bemorga uning o‘z hujayralaridan hosil qilingan kerakli organ kurtagi ko‘chirib o‘tkaziladi, u esa joyida zarur o‘lchamgacha o‘sadi. Shu texnologiya birgina sichqon hujayralari bilan 1.000 ta dori vositasini jigar kasalliklariga mosligi bo‘yicha dastlabki sinovdan o‘tkazishga imkon beradi, tibbiy tadqiqotlar va dori xavfsizligini tekshirish uchun yangi imkoniyatlar ochadi.

IPIHsiz gepatotsitlar olish usullari

Inson fibroblastlaridan gepatotsitlar olish uchun dastlab IPIH hosil qilish shart emas. Kichik molekulalar yordamida fibroblastlarni bevosita induksiyalangan multipotent progenitor hujayralarga (iMPC) aylantirish mumkin. Ulardan avval entoderma progenitorlari, so‘ng gepatotsitlar hosil bo‘ladi. Immun tanqisligi va sun’iy jigar shikastlanishi bo‘lgan sichqonlarga ko‘chirib o‘tkazilgach, iMPC hujayralari faol ko‘payib, yetuk gepatotsitlarga xos funksiyalarni egallaydi. Pluripotent bosqichdan o‘tmagani sabab o‘sma kuzatilmagan. Lentiviruslar orqali FOXA3[ingl.], HNF1A[ingl.] va HNF4A genlari ekspressiyasini qo‘zg‘atib, inson fibroblastlarini bevosita yetuk gepatotsitga o‘xshash hujayralarga aylantirishga erishilgan. Ularni kulturada ko‘paytirib, o‘tkir jigar yetishmovchiligi va jigarning metabolik kasalliklarini davolashda ishlatish mumkin.

Hippo signal yo‘lining in vivo faolsizlantirilishi yetuk gepatotsitlarni progenitor hujayra belgilariga ega hujayralarga yuqori samaradorlik bilan dedifferensiyalaydi. Bunday ajdod hujayralar o‘zini yangilash va jigarga o‘rnashish qobiliyatini ko‘rsatgan. Bu natijalar yetuk gepatotsitlarning fenotipik moslashuvchanligi nihoyatda yuqori ekanini namoyish etadi.

Y-27632, A-83-01 va CHIR99021 kichik molekulalari aralashmasi kalamush hamda sichqonning yetuk gepatotsitlarini in vitro ko‘payuvchi bipotent CLiP (chemically induced liver progenitors — kimyoviy induksiyalangan jigar progenitorlari) hujayralariga aylantirishi mumkin. CLiPlar yetuk gepatotsitlarga ham, funksional yo‘l tuzilmalarini hosil qiluvchi o‘t yo‘li epiteliy hujayralariga ham differensiyalanadi. Uzoq o‘stirilganda ham ko‘payish faolligi va jigar hujayralariga differensiyalanish qobiliyatini yo‘qotmaydi va surunkali shikastlangan jigar to‘qimalarini egallay oladi.

Sharhda batafsil:

Ichak kriptasi. Kriptalar tubida differensiyalanmagan hujaysiz chekkali enterotsitlar joylashgan. Ular insulin ishlab chiqaruvchi hujayralarga qayta dasturlash uchun eng qulay va mavjud manbadir.

.

Insulin ishlab chiqaruvchi hujayralar

Qandli diabetning quyidagi asoratlari: qandli diabet bilan bog‘liq yurak-qon tomir kasalliklari, retinopatiya, neyropatiya, nefropatiya va periferik qon aylanishi buzilishlari kabi asoratlari qondagi qand miqdorining boshqarilishi buzilishi bilan bog‘liq. Bunga insulin ning oshqozonosti bezidagi beta-hujayralar tomonidan yetarlicha ishlab chiqarilmasligi sabab bo‘ladi. Tegishli davolash bo‘lmasa, ular o‘limga olib kelishi mumkin. Qandli diabetni davolashning istiqbolli yo‘llaridan biri β-hujayralar transplantatsiyasi bo‘lib, ularning manbasi pluripotent ildiz hujayralar (jumladan EIH va IPIH) bo‘lishi mumkin. Biroq pluripotent ildiz hujayralardan olingan β-hujayralarning fenotipi funksional jihatdan yetilmagan embrional β-hujayralarga xos. Ular yetuk β-hujayralardan glyukozaning bazal sekretsiyasi yuqoriligi va uning sintezini rag‘batlantiruvchi signallarga javob bera olmasligi bilan farq qiladi (buni RNK sekvensiyasi orqali transkriptlarni).

tekshirish natijalari ham tasdiqlaydi). Uchta transkripsiya omili ( — PDX1[ingl.], NGN3 va MAFA[ingl.] kombinatsiyasi (PNM deb ataladi)ning ortiqcha ekspressiyasi ayrim hujayra turlarini β-hujayraga o‘xshash holatga o‘tkazishi mumkin. Insulin ishlab chiqaruvchi hujayralarga qayta dasturlashning eng mos va mavjud manbasi ichak epiteliysi ekani ma’lum bo‘lgan. PNM ta’sirida organ kurtaklarining uch o‘lchamli kulturasi ( organoidlar deb ataladi) ichak epiteliy hujayralarining transplantatsiya uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan β-hujayraga o‘xshash hujayralarga aylanishini rag‘batlantiradi.

Qon tomir hujayralari bioinjenerligi

Qon tomirlar hayot davomida organizm hujayralarini oziqa moddalari va kislorod bilan ta’minlaydigan keng tarmoqlarni hosil qiladi. Tomirlar qariganda ularning tuzilishi va faoliyati ko‘pincha normadan chetga chiqadi. Bu miokard infarkti, ishemik insult hamda yurak, miya va pastki oyoq-qo‘llarni qon bilan ta’minlaydigan arteriyalar aterosklerozi singari ko‘plab yoshga bog‘liq kasalliklarni kuchaytiradi. Shuning uchun qon aylanishini saqlash va kasalliklar og‘irlashishini oldini olish maqsadida tomirlar o‘sishini rag‘batlantirish muhim. Usullardan biri induksiyalangan endoteliy progenitor hujayralarini (IEPH) implantatsiya qilishdir. Masalan, endoteliy hujayralarini qisman qayta dasturlashdan olingan IEPH yordamida koronar qon oqimini kuchaytirish va exokardiografiya bo‘yicha yurak faoliyatini yaxshilashga erishilgan. Liposaksiyadan keyin yog‘ to‘qimasidan ajratilgan ildiz hujayralar arteriya va venalarning shakllanishida qatnashuvchi progenitor silliq mushak hujayralariga aylantirilishi mumkin. Bu hujayralardan shikastlangan yurak arteriyalarini almashtiruvchi qon tomirlar yaratish uchun foydalanish mumkin. Masalan, inson IPIH kulturasini uchta marker yordamida saralash — CD34 (erta embrional fibroblastlarning sirt glikofosfoproteini), NP1 (neyropilin-1 retseptori) va KDR (retseptor domenli kinaza) — sichqonlarga ko‘chirib o‘tkazilgandan so‘ng in vivo sharoitida kamida 280 kun ishlaydigan barqaror funksional qon tomirlarni hosil qilgan endoteliy hujayralarini olishga imkon bergan.

Ayniqsa Miokard infarktini davolashda fibroz chandiq to‘qimasi paydo bo‘lishining oldini olish va regeneratsiyani rag‘batlantirish muhim. Bunga yurak progenitor hujayralarining differensiyalanish yo‘nalishini fibroz chandiq to‘qimasidan yurak-qon tomir to‘qimasiga buradigan parakrin omillar orqali in vivo erishish mumkin. Masalan, sichqon infarkt modelida qon tomir endoteliy o‘sish omili mRNK (VEGF-A modRNA)ning tanada parchalanishiga yo‘l qo‘ymaydigan qilib sintetik modifikatsiyalangan shaklini miokardga bir marta yuborish yurak faoliyatini uzoq muddat yaxshilashi ko‘rsatilgan. Bunga epikard progenitor hujayralarining differensiyalanishi yurak-qon tomir hujayralari yo‘nalishiga o‘tishi sabab bo‘lgan.

Mervin Yoder va hammualliflar inson IPIHlarini kindik qonidagi hujayralariga (CB-ECFCs) o‘xshash hujayralarga aylantirish usulini ta’riflagan. Olingan CB-ECFCga o‘xshash hujayralar barqaror endoteliy fenotipi, yuqori ko‘payish qobiliyati bilan ajralib turadi; sichqonlarga ko‘chirib o‘tkazilganda inson qon tomirlarini hosil qilgan hamda ishemiyadan keyin to‘r parda va oyoq-qo‘llar tiklanishida qatnashgan. Bunday hujayralar deyarli teratoma hosil qilmaydi.

Yetuk organizm hujayralarini bevosita nefron progenitorlariga (INP) qayta dasturlash

Buyrakning proksimal kanalchalaridagi yetuk hujayralarni embrional buyrakning nefron progenitorlariga SIX1, SIX2, OSR1, Eyes absent homolog 1 (EYA1), Homeobox A11 (HOXA11) va Snail homolog 2 (SNAI2) transkripsiya omillarini kodlovchi oltita gen to‘plami yordamida bevosita qayta dasturlash mumkin. Bunday hujayralarni olish imkoniyati kelajakda buyrak kasalliklarini hujayra terapiyasi bilan davolash usullarini ishlab chiqishga yo‘l ochadi. Dastlabki yutuqlar bor: yaqinda hujayra suspenziyasidan o‘z-o‘zidan tashkil topib hosil bo‘lgan embrional buyrak organoidlari voyaga yetgan kalamush buyragiga transplantatsiya qilingach o‘rnashib olishi mumkinligi ko‘rsatilgan.

Qon ildiz hujayralari bioinjenerligi

Regenerativ tibbiyotning asosiy maqsadlaridan biri Regenerativ tibbiyotning eng muhim maqsadlaridan biri yetuk yoki differensiyalangan qon hujayralaridan transplantatsiyaga yaroqli qon yaratuvchi ildiz hujayralarni ni yetukroq yoki differensiyalangan qon hujayralaridan transplantatsiya uchun mos holda cheksiz miqdorda olish va shu tariqa transplantatlar suyak ko‘migiga bo‘lgan tanqislikni qoplashdir. Fibroblastlarda gemopoez jarayonlarini in vitro boshlash uchun atigi to‘rtta transkripsiya omili: Gata2, Gfi1b, cFos va Etv6 yetarli. Ular endoteliy — progenitor hujayralariga o‘xshash hujayralar paydo bo‘lishiga, keyin ulardan qon yaratuvchi hujayralar hosil bo‘lishiga olib keladi. Xuddi shuningdek, 6 ta Run1t1, Hlf, Lmo2, Prdm5, Pbx1 va Zfp37 transkripsiya omili hamda qayta dasturlash samaradorligini oshiruvchi yana ikkita Mycn va Meis1 omili yordamida yetuk differensiyalangan qon hujayralaridan qon yaratuvchi ildiz hujayralarni olishga erishilgan.

Shuningdek, sharhlarga qarang:

Eritrotsitlar

Qon quyish uchun Eritrotsitlarni quyish jarohatlangan yoki gematologik kasalligi bor ko‘plab bemorlar uchun zarur. Ammo hozir eritrotsit ta’minoti soni yetarli bo‘lmagan ixtiyoriy donorlarga bog‘liq. Bundan tashqari, donor qonini quyishda ayrim infeksiyalar o‘tishi xavfi bor. Muammoni organizmdan tashqarida kerakli miqdorda eritrotsit ishlab chiqarish orqali hal qilish mumkin bo‘lardi. Aslida mobilizatsiyalangan CD34 musbat hujayralardan (CD — inglizcha differensiyalanish klasteri atamasining qisqartmasi) organizmdan tashqarida olingan eritrotsitlar autolog retsipiyentga quyilganda saqlanib qola olishi isbotlangan. In vitro olingan eritrotsitlar, odatda, faqat embrional gemoglobin (HbF) saqlaydi. U esa voyaga yetgan organizmda eritrotsitlarning normal ishlashi uchun mos emas. Biroq IPIHdan olingan yadroli eritroid progenitor hujayralar qon orqali yuborilgandan keyin in vivo sharoitida gemoglobinning yetuk izoshakli sinteziga o‘tishi kuzatilgan. Lekin bu holda boshqa muammo paydo bo‘ladi: eritrotsitlarda yadro yo‘q, shu bois ular o‘sma hosil qila olmaydi. Ularning bevosita ajdodlari — eritroid progenitorlarda esa yadro bor va ular potensial xavfli. Eritroblastlarning funksional yetuk eritrotsitlarga aylanishi yadro olib tashlanib, yadrosiz eritrotsit hosil bo‘lishi bilan tugaydigan murakkab qayta tuzilish jarayonini talab qiladi. Afsuski, hujayralarni qayta dasturlashning hozirgi usullari bu yadrosizlanish jarayonlarini ko‘pincha buzadi. Shuning uchun eritrotsitlar yoki ularning bevosita ajdodlari bo‘lgan eritroblastlarni quyishda o‘sma hosil bo‘lishi xavfi hali yetarlicha bartaraf etilmagan. Biroq Buxassira (Bouhassira) va hamkasblari CD34 musbat hujayralarga ularni ko‘paytirishdan oldin ildiz hujayralarning eritroid yo‘nalishda differensiyalanishiga yordam beruvchi sitokinlar bilan qisqa muddat ta’sir etish, so‘ng hosil bo‘lgan ajdodlarni ko‘paytirish oldingiga nisbatan o‘n baravar ko‘p eritroid hujayra olishga imkon berishini aniqlagan. Eng muhimi, bu qizil qon hujayralari manba CD34 musbat hujayralar bilan bir xil globin izoshakllariga ega bo‘lgan. IPIHdan eritroid hujayralar yoki inson qon yaratuvchi ildiz hujayralaridan eritrotsit olish samaradorligini SH2B3 genini susaytirish yoki CRISPR/Cas9

orqali gen tahriri bilan faolsizlantirish sezilarli oshiradi. Normal qon hujayralari rivojlanishida aril-uglevodorod retseptori (AhR) signal yo‘li muhim rol o‘ynaydi (u saraton hujayralari hosil bo‘lishiga ham ko‘maklashishi aniqlangan). Inson qon yaratuvchi progenitor hujayralarida (HPS) AhRni faollashtirish HPSlar, megakariotsitlar va eritroid liniya hujayralarining misli ko‘rilmagan ko‘payishiga olib keladi.

Eritrotsit olish usullarining batafsil sharhiga qarang.

Trombotsitlar

Trombotsitlar trombotsitopeniya yoki trombotsitemiya bilan kasallangan bemorlarda qon ketishining oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Trombotsitlarni takroriy quyishdan keyin immun reaksiyalar yuz berishi jiddiy muammodir. Shuning uchun klinikada organizmdan tashqarida, zardobsiz muhitda HLA antigenlari bo‘lmagan trombotsitlar olish juda muhim. Bu yo‘nalishda Figueyredo va hammualliflar ayrim yutuqlarga erishgan. Ular RNK interferensiyasi orqali β2-mikroglobulin sintezini bostirish maqsadida CD34 musbat hujayralarda β2-mikroglobulin miqdorini pasaytirib, HLA antigenlari miqdori 85 %ga kamaygan trombotsitlar olishgan. Keyinchalik HLA I sinfi bo‘yicha immunogen bo‘lmagan, qo‘shimcha ravishda NK-hujayralarni

faollashtirmaydigan trombotsitlar olingan. Inson IPIHlaridan megakariotsit progenitorlarining barqaror, o‘lmaslashtirilgan liniyalarini (imMKCLs) olishga asoslangan usul ishlab chiqilgan. Bunda doksisiklinga bog‘liq Bmi1 va BCL-XL[ingl.] ortiqcha ekspressiyasi qo‘llanadi. Olingan imMKCLlarni uzoq vaqt (4–5 oy) davomida, hatto kriokonservatsiyadan keyin ham ko‘paytirish va o‘stirish mumkin. c-MYC, Bmi1 va Bcl-XLning ortiqcha ekspressiyasi (muhitdan doksisiklin olib tashlanishi orqali) to‘xtatilganda, hujayralar CD42b+ trombotsitlar hosil qilgan. Ular ko‘plab ko‘rsatkichlari bo‘yicha qon trombotsitlaridan farq qilmagan.

Bir million IPIHdan quyishga mo‘ljallangan trombotsitlar olishda yuqori chiqish (3 birlik (2.4 × 1011 trombotsit/birlik) va 90 %dan ortiq tozalikni ta’minlovchi boshqa yondashuv — hayvon mahsulotlari bo‘lmagan, tarkibi aniq belgilangan muhitda o‘stirishdir. Bunday muhit qayta hosil qilinadigan ishonchli natijalar uchun muhim. Qayta dasturlashda uchta transkripsiya omili — GATA1, FLI1 va TAL1.

— ning bir vaqtdagi ekzogen ekspressiyasini ta’minlovchi lentivirus transduksiyasi ishlatilgan. Trombotsit ishlab chiqarishdagi muammolar sharhiga qarang.

Immun hujayralar

Immun tizimi ishlab chiqaradigan ixtisoslashgan oq qon hujayralari — sitotoksik T-limfotsitlar (CTL) turli infeksiyalangan yoki o‘sma hujayralari sirtidagi maxsus markerlarni tanib, ularni yo‘q qila oladi. Shu sabab antigenga xos T-hujayralardan foydalanadigan immunoterapiya kelajakda ko‘p turdagi saraton va virus infeksiyalariga qarshi ishlatilishi mumkin. Organizm bunday hujayralarni juda oz ishlab chiqaradi, davolashga yetadigan miqdorini ajratib olish qiyin. Istiqbolli usul yetuk CTLlarni in vitro cheksiz ko‘payish qobiliyatiga ega IPIHga aylantirish, IPIHlarni kerakli miqdorda ko‘paytirish va keyin yana yetuk CTLga differensiyalashdir. Yana kengroq imkoniyatni ikki texnologiyani birlashtirish beradi: 1) IPIH olish va ulardan T-hujayralar hosil qilish; 2) keyin ximerik antigen retseptorlarini loyihalash (CAR) orqali hujayralarni genetik o‘zgartirish. Bu ularning nishon saraton hujayralarini antigenlar, ayniqsa xavfli B-hujayralar ishlab chiqaradigan CD19 antigeni orqali tanishiga imkon beradi. Shunga o‘xshash texnologiya bilan PBP2A oqsilini taniydigan, antibiotiklarga chidamli bakteriyalar, masalan, metitsillinga chidamli tillarang stafilokokk.

ga qarshi yo‘naltirilgan T-hujayralar yaratish mumkin. Saraton immunoterapiyasi uchun adyuvant sifatida invariant tabiiy killer T (INKT) hujayralari katta klinik imkoniyatga ega. Ular tug‘ma va orttirilgan immun tizimlari o‘rtasidagi ko‘prik vazifasini bajarishi mumkin. Ular gamma- interferon (IFN-γ) ishlab chiqarib, organizmning o‘smaga qarshi faolligini kuchaytiradi. IPIHdan olingan INKT hujayralarini saraton terapiyasida qo‘llashning to‘rt bosqichli konseptual usuli taklif qilingan: (1) eng kam miqdordagi INKTni ajratish, (2) ularni IPIHga qayta dasturlash, (3) IPIHni kulturada ko‘paytirib, yana INKTga differensiyalash, (4) olingan INKTni saratonni davolash maqsadida tajriba hayvonlariga yuborish.

Uchta geni quyidagilarni ifodalashi uchun tahrirlangan IPIH klonal liniyasi yaratilgan: parchalanmaydigan, yuqori affinitetli Fc-retseptor CD16a; membranadagi interleykin (IL)-15 retseptori IL-15Rga bog‘langan interleykin-15 oqsili va bunda CD38 fermenti nokaut orqali susaytiriladi. Bu ferment NAD+ni gidrolizlaydi. Shu tarzda loyihalashtirilgan, iADAPT deb ataladigan IPIHdan olingan tabiiy killer (NK) hujayralar odatiy NK hujayralar endi ishlamay qoladigan sharoitda ham faol bo‘ladi. Shu sabab ular rivojlangan saratoni bo‘lgan bemorlarni samarali davolash uchun ishlatilishi mumkin.

Terapiyada dendrit hujayralardan ham foydalanish mumkin. Ular T-hujayraviy javobni boshqarishda qatnashadi. Inyeksiyadan keyin antigenga xos CTLni rag‘batlantirishga yetadigan vaqtgacha yashab, keyin to‘liq yo‘q qilinishi mumkin. Inson IPIHlaridan yoki fibroblastlarni bevosita qayta dasturlash orqali olingan antigen taqdim etuvchi dendrit hujayralar vaksina terapiyasi uchun tuganmas manba bo‘la oladi.

B-hujayralar 2–3 kun ichida quyidagi transkripsiya omili ta’sirida makrofaglarga tez transdifferensiyalana oladi: C/EBPα[ingl.]. Bundan tashqari, C/EBPα ta’sirida Oct4, Sox2, Klf4 va Myc omillari yordamida B-hujayralarni IPIHga qayta dasturlash samaradorligi 100 baravar ortadi va hujayralar populyatsiyasining taxminan 95 %ini qamraydi. C/EBPα yordamida inson B-hujayrali limfoma va leykozining ayrim liniyalarini keyinchalik onkogenezga qodir bo‘lmagan makrofagga o‘xshash hujayralarga aylantirish ham mumkin.

Timus epiteliy hujayralarini yoshartirish

Timus — yosh o‘tishi bilan o‘lchami sezilarli kichrayadigan organdir. Uning kichrayishi immun tizimi yoshi ulg‘ayganda samarasizroq bo‘lib qolishining asosiy sabablaridan biri. Timusning yoshga bog‘liq involyutsiyasida FOXN1[ingl.] transkripsiya omili sintezining kamayishi muhim rol o‘ynaydi. Kler Blekbern va hamkasblari timusning ancha rivojlangan qarish involyutsiyasini ham atigi bitta FOXN1 transkripsiya omilining epiteliy hujayralaridagi faolligini sun’iy kuchaytirish orqali orqaga qaytarish mumkinligini ko‘rsatgan. Bu hujayralarni yoshartirish, ko‘paytirish va to‘liq funksional epiteliyga differensiyalashga yordam beradi. Bundan tashqari, Foxn1 ning majburiy ekspressiyasi teri fibroblastlarini timusning funksional epiteliy hujayralariga qayta dasturlashi ko‘rsatilgan. Foxn1-induksiyalangan timus epiteliy hujayralari (iTECs) in vitro sharoitida CD4+ va CD8+ timus hujayralari liniyalarining samarali rivojlanishini ta’minlagan. Eng muhimi, sichqon buyragiga ko‘chirib o‘tkazilgach, iTEClar to‘liq tashkil topgan, funksional timus hosil qilgan. Unda T-hujayralar differensiyalanishini qo‘llab-quvvatlash uchun zarur barcha timus epiteliy hujayra turlari bo‘lgan. Natijada retsipiyent immun tizimi yangi T-hujayralar bilan boyigan. Bu kashfiyot birinchi organ yetishtirish tajribasi — ko‘chirib o‘tkazilgan induksiyalangan ildiz hujayralardan organ hosil qilish — deb hisoblanishi mumkin. Kelajakda usul timusni yallig‘lanishli qarishga (inflammaging) qarshi yoshartirish orqali bemorlarning immun funksiyasini kuchaytirish uchun in situ.

keng qo‘llanilishi mumkin.

Immunosupressiya hosil qilish va ko‘plab mezenximal to‘qimalar turlariga differensiyalanish qobiliyati tufayli ildiz/stromal hujayralar mezenxima (MSH) yurak, buyrak, nerv to‘qimasi, bo‘g‘im va suyaklarni tiklash, yallig‘lanish kasalliklarini davolash, transplantatsiyadagi rad etish reaksiyasini bostirish uchun keng o‘rganilmoqda. MSH odatda voyaga yetgan organizm suyak ko‘migi yoki yog‘ to‘qimasidan og‘riqli, invaziv muolajalar orqali olinadi. Tozalangan MSH chiqishi suyak ko‘migi hujayralarining bor-yo‘g‘i 0,001–0,01 %ini va liposaksiya aspiratining 0,05 %ini tashkil etadi. Amalda MSHni liposaksiya aspiratidan olish eng qulay: bunda ko‘payish qobiliyatini yo‘qotgan yetuk adipotsitlar olib tashlanadi. Vaholanki, yetuk adipotsitlarni oson ajratib, dedifferensiyalangan yog‘ hujayralariga (DYH) o‘tkazish mumkin. Ular yana ko‘payish va multipotentlik qobiliyatini egallaydi. In vitro o‘stirish yoki in vivo muhitning tegishli sharoitlarida DYH adipogen, osteogen, xondrogen yoki miogen progenitorlarni hosil qilishi hamda yangi tomirlar paydo bo‘lishini rag‘batlantirishi mumkin. Ya’ni ular suyak ko‘migi MSHlari bilan bir xil xususiyatlarni ko‘rsatadi. Autolog hujayra terapiyasi bilan to‘qima tiklanishiga eng muhtoj keksa bemorlarda MSH va adipotsitlar soni hamda sifati yosh o‘tishi bilan keskin kamayadi. Biroq IPIHni hatto yuz yoshdan oshgan kishilar hujayralarini yoshartirish orqali olish mumkinligi ma’lum. Shuning uchun bemor to‘qima hujayralarini qayta dasturlab olingan va in vitro deyarli cheksiz ko‘paytiriladigan IPIH yoshartirilgan MSHlar uchun qulay manba bo‘lishi mumkin. Ichakning yallig‘lanish kasalliklari[ingl.], masalan, Kron kasalligi va yarali kolit modelli sichqonlarda o‘tkazilgan tajribalarga ko‘ra, yosh induksiyalangan MSH hatto dori ta’siriga chidamli yallig‘lanish kasalliklarini ham davolashda muvaffaqiyatli qo‘llanishi mumkin.

Chen va hammualliflar inson IPIHlariga SB-431542[ingl.] bilan ta’sir qilib, yosh MSHga xususiyatlari bo‘yicha juda o‘xshash induksiyalangan MSHning bir jinsli kulturasini nisbatan tez olish mumkinligini aniqlagan. Mualliflar fikricha, bunday hujayralar teratoma hosil qilmaydi va barqaror kariotipga ega, shu bois terapiyada qo‘llanishi mumkin. Hozircha bu usulda olingan hujayralarning in vivo samaradorligi va uzoq muddatli xavfsizligi haqida ma’lumot kam. Faqat ularni periodontitni davolashda va ortopediya

usullarini ishlab chiqishda qo‘llash mumkinligi ma’lum. Mezenximal ildiz hujayralar (MSH) barcha to‘qimalarda mavjud va regeneratsiyaga bevosita yoki bilvosita yordam beradi. Biroq induksiyalangan MSHni transplantatsiyada ishlatishda qolgan differensiyalanmagan IPIHlar teratoma hosil qilishi xavfi bor. Shu sabab ko‘chirib o‘tkazishdan oldin istalmagan IPIHlarni yo‘q qilish xavfsiz MSH terapiyasining hal qiluvchi shartidir. Aniqlanishicha, MSH kulturasiga 7 kun davomida brekvinar (BRQ) — kuchli digidroorotat degidrogenaza (DHODH) ingibitori — bilan ishlov berish hujayra siklini to‘xtatish va apoptozni faollashtirish orqali MSH orasidagi differensiyalanmagan inson IPIHlarini tanlab yo‘q qiladi. MSH esa o‘z xossalari va differensiyalanish imkoniyatini saqlaydi.

IPIHdan induksiyalangan MSHga differensiyalanishning molekulyar dasturini boshlash va tezlashtirishda 2MSX2 (muscle segment homeobox 2) oqsili muhim rol o‘ynaydi. MSX2 genining deletsiyasi IPIHdan MSHga differensiyalanishni yomonlashtiradi. Eruvchan molekulalar aralashmasi ishlatilganda MSX2 ning ektopik ekspressiyasi deyarli bir jinsli, to‘liq funksional MSH populyatsiyasini hosil qiladi.

Inson terisining birlamchi fibroblastlaridan oltita kimyoviy ingibitor (SP600125, SB202190, Go6983, Y-27632, PD0325901 va CHIR99021) hamda uchta o‘sish omili — transformatsiyalovchi o‘sish omili β (TGF-β), asosiy fibroblast o‘sish omili (bFGF) va leykoz ingibitor omili (LIF) — yordamida induksiyalangan MSH olishning kimyoviy usuli ishlab chiqilgan. Ushbu aralashma inson fibroblastlarini atigi 6 kunda, taxminan 30–40 % samaradorlik bilan induksiyalangan MSHga aylantiradi.

Inson mezenximal ildiz hujayralari kulturalaridan ekzosomalarni in vitro katta miqdorda ishlab chiqarish uchun foydalanish mumkin. Aniqlanishicha, ular dorilarni yetkazish, shuningdek, nishon hujayralarga qayta dasturlashni (dedifferensiyalash, differensiyalash yoki transdifferensiyalash) induksiya qiluvchi transkripsiya omillari yoxud mikroRNKni kiritish uchun juda qulay vositadir.

O‘rganilgan barcha to‘qima manbalarida MSHni ishonchli aniqlaydigan genlar topilgan. Shu bois ular avvalgi mezonlar bilan birga ildiz hujayra markeri sifatida qo‘llanishi mumkin. Bular oltita gen: PSMB5, PSMB1, PSMD14, PSMC4, PSMA1 va PSMD8. Ularning barchasi proteasoma — keraksiz yoki nuqsonli oqsillarni proteoliz orqali parchalovchi ko‘p oqsilli kompleks — ishlashida qatnashuvchi oqsillarni kodlaydi.

Induksiyalangan xondrogen hujayralar (IXH)

Biriktiruvchi to‘qimaning tog‘ayi bo‘g‘imlarning ishqalanmasdan harakatlanishini ta’minlaydi. Uning degeneratsiyasi osteoartritning kech bosqichlarida bo‘g‘im funksiyasi butunlay yo‘qolishiga olib keladi. Tog‘aydagi yagona hujayra turi — o‘zlari ajratadigan hujayradan tashqari matriks bilan o‘ralgan xondrotsitlar. Hozir tadqiqotchilar tog‘ay to‘qimasini tiklashning ikki yo‘lidan foydalanadi:

  • pluripotent hujayralardan (EIH/IPIH) xondrotsitlar olish;
  • c-Myc, KLF4 va SOX9 kabi uchta qayta dasturlash omili yordamida pluripotent oraliq bosqichdan o‘tmasdan inson fibroblastlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri induksiyalangan xondrogen hujayralarga aylantirish.

Birinchi usulning ustunligi boshlang‘ich hujayralar kulturasini tez ko‘paytirishidir. Ikkinchisida esa kulturada teratoma hosil qilishi mumkin bo‘lgan pluripotent hujayralar bo‘lmaydi. Bevosita qayta dasturlab olingan hujayralar II turdagi kollagenni sintez qilgan. Shikastlangan joyga implantatsiya qilingach, ular yashab qolgan va sichqonlarda kamida to‘rt hafta davomida tog‘ay to‘qimasi hosil bo‘lishida qatnashgan.

Somatik hujayra manbalari

Qayta dasturlashda ko‘pincha biopsiya bilan olingan teri fibroblastlari va qon hujayralari ishlatiladi. Lekin somatik hujayralarni siydikdan olish qulayroq. Bu usul biopsiya yoki qon namunasi olishni talab qilmaydi, shuning uchun bemor uchun zararsiz. Siydikdagi ildiz hujayralar multipotent differensiyalanish qobiliyatiga ega. Ular endoteliy, osteogen, xondrogen, adipogen, skelet miogen va neyrogen liniyalarga differensiyalana oladi, ammo teratoma hosil qilmaydi. Shu sabab ularning epigenetik xotirasi IPIHga qayta dasturlash uchun qulay. Biroq siydikda hujayralar kam, ularni ildiz hujayraga aylantirish samaradorligi past, bakterial ifloslanish xavfi esa boshqa manbalarga qaraganda yuqoriroq.

Qayta dasturlash uchun yana bir istiqbolli manba inson soch follikulalaridan olingan mezenximal ildiz hujayralar va keratinotsitlardir.

Qayta dasturlashda ishlatiladigan somatik hujayralarning kelib chiqishi jarayon samaradorligi, hosil bo‘ladigan induksiyalangan ildiz hujayralarning funksional xususiyatlari va o‘sma hosil qilish qobiliyatiga ta’sir qilishi mumkin.

IPIH o‘zi kelib chiqqan to‘qimaning epigenetik xotirasini saqlab qoladi va bu uning yo‘naltirilgan differensiyalanish qobiliyatiga ta’sir etadi. Qolgan epigenetik xotira pluripotentlik bosqichida doim ham namoyon bo‘lavermaydi: turli to‘qimalardan olingan IPIHlar to‘g‘ri morfologiyaga ega, pluripotentlik genlari faol va in vitro ham, in vivo ham uchta embrion qatlamining to‘qimalariga differensiyalana oladi. Biroq bu epigenetik xotira keyinroq, ma’lum hujayra turlariga takroriy differensiyalanishda, ya’ni qoldiq epigenetik xotira saqlangan lokuslar faollashishi kerak bo‘lganda namoyon bo‘lishi mumkin.

Pluripotent ildiz hujayralar uchun oziqlantiruvchi hujayralar va zardobsiz kultura muhiti

Inson pluripotent ildiz hujayralarini o‘stirishda odatda «oziqlantiruvchi hujayralar» (feeder cells) va qoramol embrioni zardobi (FBS) qo‘llanadi. Ikkalasi ham hayvon mahsuloti bo‘lib, partiyadan partiyaga xossalari o‘zgarishi mumkin, bu esa sharoitlarni standartlashtirishni qiyinlashtiradi. Bundan tashqari, ildiz hujayralarni boshqa inson yoki hayvon hujayralarida o‘stirish bemorda hujayra terapiyasidan keyin kasallik keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan patogen mikroorganizmlar bilan ifloslanish xavfini tug‘diradi. Shuning uchun hayvon mahsulotlari qimmat sifat nazoratini va ularda patogenlar, , poliamin oksidaza[ingl.] hamda antigenlardan xoli ekanini tekshirishni talab qiladi. Oziqlantiruvchi hujayralar o‘rniga Matrigel, CELLstart, rekombinant oqsillar hamda Synthemax kabi sintetik polimerlardan iborat turli tagliklar qo‘llanadi (maqola sharhiga qarang .

Hujayralarning bir-biriga va hujayradan tashqari matriksga yopishishida uch tarkibli laminin oqsili muhim rol o‘ynashi ma’lum. Laminin-511 deb nomlangan bu oqsil (α5, β1 va γ1 zanjirlaridan tashkil topgan) Petri kosachasining tubiga qoplansa, EIH yoki IPIHning barqaror kulturasini saqlab turishi aniqlangan. Bu kashfiyot asosida rLN511E8 — laminin-511 ning rekombinant fragmenti bilan qoplangan kosachalarda va zardobsiz StemFit™ muhitida inson EIH va IPIHlarini uzoq vaqt o‘stirishning standart usuli ishlab chiqilgan. Laminin-521 hamda E-kadgerindan foydalanadigan shunga o‘xshash usul embrional ildiz hujayralarni ROCK (ingl. Rho-associated protein kinase) ingibitorlarisiz in vitro klonlash imkonini bergan. Uni IPIH uchun ham qo‘llash qiziq bo‘lardi.

Uglerod nanotubalaridan juda arzon taglik ham ishlab chiqilmoqda. U ildiz hujayralarni sanoat miqyosida o‘stirish va differensiyalash imkonini beradi. Ixtiro mualliflariga ko‘ra, taglikni ishlab chiqarish sharoitlarini o‘zgartirib, uning hujayralar adgeziyasi, ko‘payishi va hosil bo‘ladigan koloniyalarning shakliga ta’sir qiladigan xususiyatlarini boshqarish mumkin.

Ayniqsa uch o‘lchamli o‘stirish uchun keng qo‘llanadigan gidrogellar, jumladan, kardiomiotsitlarni bir bosqichda olish uchun gidrogel.

To‘rtta kichik molekuladan iborat CEPT muhit aralashmasi ishlab chiqilgan: chroman 1 ( ROCK ingibitori), emricasan ( kaspaza ingibitori), trans- ISRIB hamda spermin kabi poliaminlar. Ushbu aralashma inson pluripotent ildiz hujayralarining yashovchanligini oshiradi, ularni o‘stirish va kriokonservatsiya paytida himoya qiladi, shuningdek, in vitro differensiyalanish va organoidlar

hosil bo‘lishiga ko‘maklashadi.

Qayta dasturlash omillarini yadroga yetkazish usullariYetkazish usullarini virusli va virussiz, shuningdek, vektorlarni

genomga integratsiyalovchi hamda integratsiyasiz ishlovchi turlarga ajratish mumkin. (Belgilar tegishli vektorning xususiyatini bildiradi: (+) — genom integratsiyasi sodir bo‘ladi; (±) — integratsiya juda kam kuzatiladi; (-) — vektor integratsiyalanmaydi; (tr) — integratsiyadan keyin vektor konstruksiyasi transpozaza bilan olib tashlanishi kerak.)

Viruslar yordamida yetkazish

Ko‘pincha yetkazish uchun virusli vektor tizimlari qo‘llanadi. Viruslarning hujayrani yuqtirishga xos tabiiy mexanizmi qayta dasturlash omillari ekspressiyasi uchun zarur genlar kassettasini hujayraga olib kirish va joylashtirish imkonini beradi. Genlarni yetkazishda odatda quyidagi viruslar ishlatiladi:

  • Retroviruslar(+). Ularning genomi bir zanjirli RNK molekulasidan tashkil topgan. Teskari transkripsiya orqali virus RNKsi asosida chiziqli ikki zanjirli DNK sintezlanadi va keyin mezbon hujayra genomining ikki zanjirli DNKsiga qo‘shiladi. To‘rtta transkripsiya omilini o‘z ichiga olgan bitta vektor va uchta kichik molekula aralashmasi yordamida inson hujayralarini IPIHga samarali qayta dasturlash usuli tasvirlangan. O‘xshash usullarning tarkiblari ham berilgan.
  • Lentiviruslar(+). Ular retroviruslarning quyi sinfidir. Retrovirus vektorlaridan farqli ravishda, lentivirus vektorlari nafaqat bo‘linayotgan, balki tinim holatidagi to‘liq differensiyalangan hujayralarni ham yuqtira oladi. Cre-rekombinaza[ingl.] orqali kesib chiqariladigan STEMCCA politsistron qayta dasturlovchi lentivirus kassettasi voyaga yetgan inson terisi fibroblastlarini transgensiz IPIHga qayta dasturlash imkonini beradi.
  • Senday virusi (-) — Paramyxoviridae oilasiga mansub, bir zanjirli RNKga ega virus. U xavfsiz hisoblanadi, chunki genetik materiali hujayra DNKsiga qo‘shilmaydi va hujayra kulturasini yuqori haroratda saqlash bilan undan nisbatan oson qutulish mumkin. Issiqlik virusni nobud qiladi, o‘zgartirilayotgan hujayralarga esa zarar yetkazmaydi. Bu usul bilan IPIH olish uchun tayyor to‘plamlardan foydalanish mumkin. Retrovirus va episomal vektorlardan farqli o‘laroq, Senday virusi bilan qayta dasturlashda hozircha differensiyalana olmaydigan nuqsonli klonlar kuzatilmagan. Usul tavsifiga qarang.
  • Venesuela ot ensefaliti virusi (VEE) (-), uning tuzilma oqsillari olib tashlangan, ammo notuzilmaviy oqsillari saqlangan. Bu virusning o‘z-o‘zidan ko‘payuvchi politsistron RNK replikoni yordamida hujayraga bir martalik transfeksiya bilan to‘rtta qayta dasturlovchi omilni (OCT4, KLF4, SOX2 va c-MYC yoki GLIS1) kiritish mumkin.
  • Genomga integratsiyalanmaydigan adenoviruslar (±). Ayrim mualliflarga ko‘ra, qayta dasturlashga erishilgach, vektor kassettasini Cre rekombinaza mRNKsi transfeksiyasi bilan olib tashlash mumkin. Bu virusli yetkazishning yuqori samaradorligini xavfli o‘sma o‘zgarishini keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan transgen qoldiqlaridan xoli qayta dasturlangan hujayralar afzalligi bilan birlashtirishi aytiladi.

Ekzosoma ichidagi adenoassotsiatsiyalangan virus vektori orqali yetkazish

Adenoassotsiatsiyalangan virus vektori (AAV) ishlab chiqaruvchi hujayralar kultura muhitidan ajratilsa, ekzosomalar bilan bog‘langan bo‘lishi mumkin (exo-AAV). Bunday vektor standart AAVga nisbatan neytrallovchi antitanalarga chidamliroq va in vivo transfeksiya uchun samaraliroqdir.

Virussiz vektor yetkazish

Virus vektorlariga qaraganda virussiz vektorlar immun javobni kamroq qo‘zg‘atishi mumkin va ularni klinik sharoitda ishlatish nisbatan oson.

Virussiz yondashuvlardan biri hujayraga to‘g‘ridan-to‘g‘ri sintetik mRNKni (-) yetkazishdir. U Yamanakaning to‘rtta klassik omili — KLF4, c-MYC, OCT4 va SOX2ni kodlaydi. Usul qayta dasturlashning yuqori samaradorligini ta’minlaydi, ammo texnik jihatdan murakkab va reaktivlar sifatiga juda bog‘liq. Yaqinda jarayon muddati va kerakli reagentlar sonini kamaytiruvchi o‘zgartirishlar kiritilgan. Xarajat jihatidan yanada tejamkor yo‘l — hajmi bir mikrolitrdan oshmaydigan mikrosuyuqlikli qurilmada transkripsiya omillarini kodlovchi sintetik mRNKni yetkazish orqali IPIH olish va keyin differensiyalashdir. Uning samaradorligi odatiy usulnikidan 50 baravar yuqori.

In vivo qayta dasturlash uchun, aftidan, CARTs (charge-altering releasable transporters) deb nomlangan oligo(karbonat-b-α-amino efirlar) — mRNK bilan kompleks hosil qiluvchi, uni himoyalab hujayraga eltadigan va keyin bo‘shatadigan kationlar — yordamida mRNK yetkazish mos keladi.

Xenopus itbaliqlarining mushak hujayralarini in vivo sharoitida differensiyalanmagan hujayralarga qayta dasturlash regeneratsiyaga yordam beruvchi sharoitlarda Oct4, Sox2 va Klf4ni kodlaydigan sichqon DNKsi (±) yordamida amalga oshirilishi mumkin.

Virussiz gen yetkazishning jozibali usullaridan biri turli hujayralar genomiga kerakli DNKni samarali joylashtirishga imkon beruvchi transpozonlardan foydalanishdir. Bular transpozitsiya (inser­siya) mexanizmi orqali genomdagi o‘rnini o‘zgartira oladigan alohida DNK bo‘laklarini saqlovchi murakkab tuzilmalardir: ular genomning ma’lum joyiga qo‘shilishi yoki undan chiqishi mumkin. Transpozonlar o‘rtasidagi genlarni ham o‘zi bilan olib, yagona birikma holida ko‘chadigan DNK kiritma segmentlaridan tashkil topadi. Sutemizuvchilar hujayrasiga gen yetkazish uchun bir necha transpozon tizimi mos: «Uxlayotgan go‘zal» — Sleeping Beauty (SB), SB100X, Tol2 va PiggyBac (PB). PiggyBac (tr) asosidagi vektorlarni somatik hujayralarga kiritib, sichqon va inson IPIHlarini samarali olish usullari ishlab chiqilgan. Jumladan, olti omilni (Oct4, c-Myc, Klf4, Sox2 va Rarg (retinoy kislota retseptori gamma — RAR-γ) hamda Lrh-1 (jigar retseptori gomologi 1, Nr5a2 deb ham tanilgan)) kodlovchi DNK kassettasi orqali qayta dasturlash muddati 4–12 kungacha kamayib, samaradorligi yadro ko‘chirish va hujayra qo‘shish usullariga yaqinlashgan.

Quyidagi vektor tizimlari: Episomal plazmid vektor tizimlari (±). Episomal plazmidlar asosidagi qayta dasturlash eng samarali va xavfsiz deb hisoblanadi, chunki transgenlar genomga integratsiyalanishi shart emas. Biroq dastlab bu usul samaradorligi juda past (0,0002 %dan kam) bo‘lgan. OCT3/4, SOX2, KLF4, L-MYC va LIN28ni kodlovchi plazmidlar, shuningdek, p53 oqsilini (qayta dasturlashni ingibirlaydigan o‘sma supressori) kodlovchi TP53 genini susaytiruvchi kichik interferensiyalovchi RNK va Epshteyn–Barr yadro antigeni 1 (EBNA1) birikmasi IPIH induksiyasi samaradorligini keskin oshirgan. Bu Epshteyn–Barr virusi (EBV) oqsili episomal vektorlarni ko‘paytirish uchun zarur. Virusdan xoli, o‘z-o‘zini ajratuvchi 2A peptid ketma-ketliklariga ega politsistron plazmidlar (±) ishlab chiqilgan. 2A peptid ribosoma bilan o‘zaro ta’sirlashib, 2A ning C-uchidagi oxirgi peptid bog‘ini «o‘tkazib yuboradi» va o‘sayotgan poliproteindan ajralishni boshlaydi; bunda doimiy faol ensefalomiokardit virusi promouteri (CMV) ham mavjud.

Rekombinant oqsillar (-) — rekombinatsiya yo‘li bilan olingan, yadroga kira oladigan oqsillardir. Bunda transduksiyaning poliarginin domenini kodlovchi ketma-ketlik to‘rtta qayta dasturlash omili — Oct4, Sox2, Klf4 va c-Myc — genlarining C-uchiga, shuningdek, doimiy faol ensefalomiokardit virusi promouteriga qo‘shiladi. Keyin bu oqsillar E. coli bakteriyasidan ajratilib, tozalangan rekombinant oqsillar genomga integratsiyasiz qayta dasturlash uchun qo‘llanadi. Rekombinant oqsillar bilan qayta dasturlash samaradorligi nihoyatda past, ammo poli I:C (ikki zanjirli RNKning sintetik analogi) chaqirgan yallig‘lanish paytida sezilarli ortishi mumkin.

Kimyoviy induksiyalangan pluripotent hujayralar (KIPIH)

Xitoylik olim Den Xunkuy va hamkasblari qayta dasturlashda faqat kichik molekulalardan foydalanib, hujayralarni qayta dasturlash uchun endogen «bosh genlar» yetarli ekanini ko‘rsatgan. Ular yettita kichik molekulali birikma yordamida voyaga yetgan sichqon hujayralarida pluripotent holatni induksiya qilgan. Usul ancha samarali bo‘lib chiqdi: u yetuk to‘qima hujayralarining 0,2 %ini IPIHga aylantira olgan. Bu virus vektorlari olib kiradigan ekzogen «bosh genlar» bilan olingan natijalarga qiyoslanadi. Mualliflar sichqonlardan olingan CiPSC hujayralari «kamida 6 oylik kuzatuv davomida 100 % yashovchan va sog‘lom» bo‘lganini ta’kidlaydi. Yettita kichik molekulaga quyidagilar kirgan:

  • Valproy kislota — tarmoqlangan zanjirli yog‘ kislota bo‘lib, giston deatsetilaza ingibitori hisoblanadi. U pluripotentlik genlarini faollashtirib, ma’lum yo‘nalishda differensiyalash genlarini susaytirish orqali sichqon embrional somatik fibroblastlarini qayta dasturlash samaradorligini taxminan 100 baravar oshiradi.
  • GSK3 — glikogen sintaza kinaza 3 ingibitori (CHIR) (batafsil qarang). GSK3ni ingibirlash Wnt signal yo‘li faollashishini taqlid qiladi. Natijada β-katenin parchalanishdan saqlanib, yadroga kiradi va telomerazaning fermentativ subbirligi (TERT) sintezini faollashtiradi;
  • ingibitor: transformatsiyalovchi o‘sish omili beta ingibitori (E-616452). Qayta dasturlash vaqtida TGF-beta signalining kichik molekulali ingibitori Sox2 o‘rnini bosib, Nanogni faollashtiradi;
  • ingibitor: monoamin oksidaza ingibitori — antidepressant tranilsipromin — bir vaqtning o‘zida metil guruhlarinini lizinning lizin qoldig‘ining Liz4 yoki Liz9 pozitsiyasida gistonidagi 4- yoki 9-pozitsiyasidan tanlab olib tashlaydigan demetilaza ingibitori hamdir. Xromatinga ta’sir etib, tranilsipromin H3K4 metillanishini umumiy oshiradi va natijada genlar repressiyasini bartaraf qiladi. Demetilaza ingibitorlari hujayralarning ortiqcha ko‘payishini ham bostirib, saraton o‘smalarining rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi;
  • Forskolin (forskolin) — adenilatsiklazani faollashtiruvchi preparat. Adenilatsiklaza ATFni sAMF;
  • ga aylantirishni katalizlaydi; S-adenozilgomotsistein gidrolazasi ingibitori (3-deazaneplanotsin, DZNep) — Polikomb repressiv kompleksi PRC2ni parchalaydigan va giston metillanishini ingibirlaydigan modda;
  • PD-0325901 — yuqori selektivlikka ega, kuchli sintetik mitogen-faollashtirilgan MEK proteinkinazasi ingibitori. Ushbu kinaza substratlarining faollanish halqasida serin/treonin va tirozin qoldiqlarini tanlab fosforlaydi. PD-0325901 o‘smaga qarshi dori sifatida sinovdan o‘tkazilmoqda.

Jang va Uilyams sharhida yurak, skelet va silliq mushaklarning funksional hujayralarini hosil qilish hamda shikastlangan to‘qimalarning in situ regeneratsiyasini faollashtirish uchun mushaklarga kimyoviy ta’sir ko‘rsatadigan kichik molekulali «kokteyl»larning usullari va tarkibi keltirilgan. Qayta dasturlashda kichik molekulalar qanday ishlashi haqida ham sharhlar mavjud.

Fibroblastlarni universal XEN bosqichi orqali bevosita qayta dasturlash

2015-yilda kimyoviy qayta dasturlash tizimi takomillashtirilib, turli bosqichlarda turlicha aralashmalar ishlatiladigan uch bosqichga bo‘lingan. Yangi kichik molekulalar topilgan. Bu qayta dasturlangan hujayralar chiqishini deyarli 1 000 baravar oshirgan. Aniqlanishicha, kimyoviy qayta dasturlashning dastlabki bosqichi fibroblastlarni barqaror XEN (extra-embryonic endoderm — embriondan tashqari entoderma)ga o‘xshash holatga o‘tkazadi. U turli hujayra turlariga bevosita qayta dasturlash uchun umumiydir. Shuning uchun ko‘paytirish mumkin bo‘lgan XENga o‘xshash hujayralar kerakli turli hujayra turlarini yaratish uchun universal platforma bo‘lib xizmat qilishi mumkin.

Kimyoviy qayta dasturlashning asosiy to‘sig‘i JNK yo‘li ekani aniqlangan. Uni ingibirlash hujayra plastikasi va regeneratsiyasiga oyoq-qo‘llarining aksolotl o‘xshash dastur induksiyasiga xalaqit qiladigan yallig‘lanishni kuchaytiruvchi yo‘llarni bostirish uchun zarur. Shuning uchun evolyutsiyada saqlanib qolgan c-Jun N-uchki kinaza (JNK) signal yo‘li uzoq umr ko‘rishni boshqarishda muhim genetik omildir, chunki uzoq umr ko‘rish

Insonning pluripotent hujayralarini aniqlaydigan bo‘yoq

Induksiyalangan ildiz hujayralar bilan xavfsiz terapiya o‘tkazish uchun differensiyalanmagan ildiz hujayralarni aniqlash va yo‘q qilishning oddiy usullari kerak. Bunda SSEA-4 va SSEA-5 antitanalari, shuningdek, quyidagi antigenlarga qarshi antitanalar keng ishlatiladi: transmembrana glikoproteini podokalik­singa ( podocalyxin) qarshi TRA-1-60, Oct3/Oct4 va Nanog. Ular, ko‘plab oqsillar kabi, qimmat va tez buziladi. Pluripotent ildiz hujayralarni differensiyalangan hujayralardan ajratadigan ancha barqaror va arzon reagent — KP-1 (Kyoto probe 1) flyuoressent bo‘yog‘i bo‘lib chiqdi. U mitoxondriyalardagi aldegid degidrogenaza 2 (ALDH2)ni tanlab bo‘yaydi. KP-1ning bunday selektivligi mitoxondriya uni ko‘p dori vositalariga chidamlilik tashuvchi oqsillar — ABCB1 va ABCG2 — orqali chiqarib tashlay olishiga bog‘liq. Bu oqsillar ekspressiyasi inson pluripotent hujayralarida susayadi, differensiyalanishdan keyin esa faollashadi.

IPIHni fotodinamik usulda yo‘q qilish

Pluripotent hujayralar, xususan IPIHlarning CD1 qizil bo‘yog‘i bilan selektiv bo‘yalish xususiyati differensiyalashdan keyin qolgan differensiyalanmagan IPIHlarni yorug‘lik bilan fotodinamik ishlov berish orqali kultura muhitidan tanlab olib tashlash imkonini beradi. Dastlabki tozalashning bu sodda texnologiyasi IPIHdan olingan hujayralar transplantatsiyasida teratoma kabi o‘smalar rivojlanishi xavfini keskin kamaytiradi. Texnologiyaning yana bir turi ham yaratilgan. Bunda odatiy hujayralardan ABCB1 va ABCG2 oqsillari yordamida tashqariga chiqariladigan, ammo IPIHda shu oqsillar sintezi susaygani uchun saqlanib qoladigan KP-1 (Kyoto probe 1) flyuoressent zondi saratonga qarshi SN38 preparati bilan birlashtirilgan. Hosil bo‘lgan «17-kon’yugat» preparati 72 soatda qolgan barcha differensiyalanmagan IPIHlarni yo‘q qiladi.

IPIHni kimyoviy yo‘l bilan yo‘q qilishin vitro

Teratoma hosil qilishi mumkin bo‘lgan pluripotent hujayralarni yo‘q qilish uchun sintetik fosfo-D-peptidlardan foydalanish mumkin. Chunki IPIH sirtida ishqoriy fosfatazalar juda kuchli ifodalanadi. Ular fosfo-D-peptidlarni defosforlab, gidrofob peptidlarga aylantiradi; peptidlarning to‘planishi hujayralarni nobud qiladi.

Pluripotent hujayralarni brekvinar ( Brequinar, DuP-785) preparati yordamida ham olib tashlash mumkin. U digidroorotat degidrogenaza fermentining kuchli va selektiv ingibitoridir. U organizmda pirimidin asosli nukleotidlar sintezini to‘xtatib, hujayralar o‘sishini susaytiradi. Sichqon pluripotent ildiz hujayralaridagi tajribalar brekvinar aynan ildiz hujayralarning hujayra siklini to‘xtatib, ularni nobud qilishini, normal to‘qimaga xos ildiz hujayralar hamda differensiyalanayotgan hujayralar uchun esa kamroq zaharli ekanini ko‘rsatgan.

IPIHni kardiomiotsitlar, neyronlar va gepatotsitlar aralashmasidan olib tashlashning orlistat deb ataladigan semizlikka qarshi preparat yoki atorvastatin bilan usullari ham bayon etilgan.

IPIHni yo‘q qilishning yana bir yo‘li diaminlar va salitsil kislotasidan foydalanishga asoslangan..

IPIHdan olingan orqa miya progenitor hujayralaridan qolgan differensiyalanmagan hujayralarni yuqori samaradorlik bilan, yorliqsiz olib tashlash

Hujayra o‘lchamiga asoslangan mikrosuyuqlikli ajratish orqali IPIHdan olingan orqa miya progenitorlarini nisbatan xavfsiz ishlab chiqarish texnologiyasi tasvirlangan. Mualliflarga ko‘ra, bu texnologiya transplantatsiyadan keyingi o‘sma xavfini kamaytiradi, shu bilan birga hujayra hayotchanligi va funksiyasiga zarar yetkazmasdan yuqori unumdorlik beradi.

Induksiyalangan ildiz hujayralarni tibbiyot uchun o‘rganish istiqbollari

Induksiyalangan ildiz hujayralarning kelajak tibbiyoti va butun insoniyat uchun ahamiyatining yaqqol dalili — Jon Gurdon va Sin’ya Yamanakaga 2012-yil tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofoti berilganidir. Sin’ya Yamanaka Nobel mukofotidan olgan mablag‘ning katta qismini, shuningdek, 2013-yilda olgan Tibbiyotdagi yutuqlar uchun Breakthrough mukofotining 3 mln dollarini tadqiqotlarini rivojlantirishga sarflashga qaror qilgan. Hozir induksiyalangan ildiz hujayralardan asosan kasalliklarni modellashtirish, dori vositalarini saralash va turli preparatlarning toksikligini tekshirishda foydalaniladi. Ammo yaqin yillarda ularni hujayra terapiyasi hamda transplantatsiya uchun organlar va ularning «ehtiyot qismlari»ni o‘stirishda keng qo‘llash boshlanishi kutilmoqda.

Adabiyotlar

Havolalar