
O‘simlik hujayralari — eukariot hujayralar, biroq ayrim xususiyatlari bilan ular boshqa eukariotlar hujayralaridan farq qiladi. Ularning o‘ziga xos belgilariga quyidagilar kiradi:
- Yirik markaziy vakuola, hujayra shirasi bilan to‘lgan va membrana — tonoplast bilan chegaralangan bo‘shliq. Vakuola hujayra turgorini saqlashda muhim rol o‘ynaydi, molekulalarning sitozoldan hujayra ajratmalariga o‘tishini boshqaradi, foydali moddalarni saqlaydi hamda eskirgan oqsillar va organoidlarni parchalaydi.
- O‘simliklarda hujayra devori mavjud, u asosan selluloza, shuningdek, gemiselluloza, pektin va ko‘p hollarda lignindan tashkil topgan. U protoplast tomonidan hujayra membranasi ustida hosil qilinadi. U zamburug‘larning xitindan tashkil topgan hujayra devoridan hamda bakteriyalarning peptidoglikan (murein)dan tuzilgan hujayra devoridan farq qiladi.
- Hujayralar o‘rtasidagi maxsus aloqa yo‘llari — plazmodesmalar, ya’ni sitoplazmatik ko‘prikchalar: sitoplazma va endoplazmatik retikulum (EPR) qo‘shni hujayralarning hujayra devorlaridagi teshiklar orqali o‘zaro tutashadi.
- Plastidlar, ular orasida eng muhimlari — xloroplastlar. Xloroplastlar tarkibida xlorofill, quyosh nurini yutuvchi yashil pigment mavjud. Ularda fotosintez jarayoni kechadi; bunda hujayra quyidagilarni sintezlaydi: organik moddalarni — anorganik moddalar hisobiga. Boshqa plastidlarga leykoplastlar: amiloplastlar — o‘zida kraxmal saqlaydigan plastidlar, elayoplastlar, ular yog‘larni saqlaydi va boshqalar, yana xromoplastlar, ular pigmentlarni sintezlash hamda saqlashga ixtisoslashgan. Xuddi mitoxondriyalarning genomi — o‘simliklarda 37 ta genni o‘z ichiga olganidek, plastidlar ham o‘z genomlariga (plastomlarga) ega bo‘lib, ular taxminan 100—120 ta noyob gendan tashkil topgan. Taxminlarga ko‘ra, plastidlar va mitoxondriyalar eukariot hujayralarga joylashib olgan prokariot endosimbiontlar sifatida paydo bo‘lgan.
- Hujayra bo‘linishi (mitoz) quruqlik o‘simliklari va ayrim suvo‘tlar, ayniqsa xarasimonlar (Charophyta) hamda Trentepohliales tartibi vakillarida qo‘shimcha bosqich — preprofaza mavjudligi bilan tavsiflanadi. Bundan tashqari, sitokinez ularda quyidagi tuzilma yordamida amalga oshadi: fragmoplast — u hosil bo‘layotgan hujayra plastinkasi uchun «qolip» vazifasini bajaradi.
- Erkak jinsiy hujayralar yo‘sinlarda va qirqquloqsimonlarda o‘zida xivchin saqlaydi, u spermatozoidlar ning xivchiniga o‘xshaydi; ammo urug‘li o‘simliklar — ochiq urug‘lilar va gulli o‘simliklarda — erkak jinsiy hujayralar xivchinsiz bo‘lib, ular spermiylar deb ataladi.
- Hayvon hujayrasiga xos organoidlar ichida o‘simlik hujayrasida faqat quyidagilar uchramaydi: sentriolalar.
O‘simlik va hayvon hujayralarining taqqoslanishi
| Belgi | Hayvon hujayralari | O‘simlik hujayralari | Istisnolar |
|---|---|---|---|
| Hujayra devori | Yo‘q | Bor (selluloza) | Yo‘q |
| Oziqlanish turi | Geterotrof | Avtotrof | Parazit o‘simliklar miksotrof hisoblanadi |
| Plastidlar | Yo‘q | Bor | Yerosti novdalari, parazit o‘simliklar, shuningdek, asosiy to‘qimadan tashqari barcha to‘qimalarning hujayralari xlorofillsiz bo‘ladi |
| Sentriolalar | Bor | Yo‘q | Yo‘q |
| Markaziy vakuola | Yo‘q | Bor | O‘simliklarning o‘lik va boshqa ixtisoslashgan hujayralarida bo‘lmaydi |
| Asosiy zaxira oziq modda |
Glikogen | Kraxmal | Yo‘q |
| Teshiklar va plazmodesmalar | Yo‘q | Bor | Yo‘q |
| Hujayraning yaxlit reaksiyalari (pinotsitoz, endotsitoz, ekzotsitoz, fagotsitoz) |
Bor | Yo‘q | Yo‘q |
O‘simlik hujayralarining asosiy turlari
Parenxima hujayralari

Parenxima hujayralari — barcha yo‘nalishda o‘lchamlari bir xil yoki uzunligi enidan biroz kattaroq bo‘lgan hujayralardir. O‘simliklar parenximasi quyidagicha ham nomlanadi: asosiy to‘qima.
Parenxima hujayralari o‘simlik tanasida bir xil tuzilishli to‘plamlarni hosil qiladi, boshqa to‘qimalar orasidagi bo‘shliqlarni to‘ldiradi, o‘tkazuvchi va mexanik to‘qimalar tarkibiga kiradi. Ular turli vazifalarni, jumladan, assimilyatsiya, ajratish va boshqa funksiyalarni bajarishi mumkin. Parenxima hujayralarining turli vazifalarga moslashuvi ularning protoplastlari funksional ixtisoslashuvi bilan bog‘liq. Parenximada (ayniqsa, g‘ovak parenximada) hujayralararo bo‘shliqlar mavjudligi uning gaz almashinuvida qatnashishini belgilaydi. Tirik parenxima hujayralari bo‘linish qobiliyatiga ega; parenximada fellogen, ikkilamchi eniga o‘sishi noodatiy bo‘lgan o‘simliklarda esa kambiy (lavlagi ildizmevalari, ayrim lianalar).
Prozenxima hujayralari
Prozenxima hujayralari — kelib chiqishi va vazifasi turlicha, cho‘ziq (uzunligi enidan bir necha baravar katta) va uchlari o‘tkirlashgan (parenximadan farqli) hujayralardir. Prozenxima (prozenxima hujayralaridan tashkil topgan to‘qima) bilan parenxima o‘rtasida oraliq shakllar ham uchraydi, masalan, kollenxima va bo‘lakli, shoxlangan hujayralar mezofill tarkibida uchraydi; bunday hujayralar barglarda, jumladan kannada va boshqa o‘simliklarda ham uchraydi.
O‘simlik hujayralarining bo‘linishi
- N — yadro,
- V — vakuola,
- PPB — preprofaza tasmasi,
- MTN — mikronaychalar to‘plana boshlashi,
- NEB — yadro qobig‘ining prometafaza boshida parchalanishi.
O‘simlik hujayralari mitozida o‘ziga xos qo‘shimcha bosqich — preprofaza mavjud. U profazadan oldin kelib, ikkita asosiy hodisani o‘z ichiga oladi:
- Quyidagi tuzilma hosil bo‘ladi: preprofaza tasmasi — halqasimon tuzilma bo‘lib, u mikronaychalardan tashkil topadi va plazmatik membrana ostida joylashadi;
- Mikronaychalar quyidagi tuzilma atrofida to‘plana boshlaydi: yadro qobig‘i.
Qolgan jihatlari bo‘yicha o‘simlik hujayralarining mitozi boshqa eukariotlardagidek kechadi, faqat sitokinez maxsus tuzilmalar — fragmoplast ( yuksak o‘simliklarda va ayrim suvo‘tlar), fikoplast (boshqa ayrim suvo‘tlarda) va boshqa tuzilmalar yordamida kechadi.
Hujayra devori
Hujayra devori faqat o‘simlik hujayralarida emas, balki zamburug‘lar va bakteriyalarda ham bor. Biroq faqat o‘simliklarda u sellulozadan tashkil topgan (bundan zamburug‘larga o‘xshash organizmlar — oomitsetlar istisno, chunki ularning hujayra devori ham sellulozadan iborat).
Tuzilishi va kimyoviy tarkibi
Hujayra devori hujayra plastinkasidan hosil bo‘ladi: dastlab birlamchi, so‘ngra ikkilamchi hujayra devori shakllanadi. Ushbu ikki turdagi hujayra devorining tuzilishi metall karkas va biriktiruvchi modda — sementdan iborat temir-beton bloklarining tuzilishiga o‘xshaydi. Hujayra devorida karkas vazifasini selluloza molekulalarining tutamlari, biriktiruvchi modda vazifasini esa hujayra devori matriksini hosil qiladigan gemiselluloza va pektinlar bajaradi. Bu moddalar hujayra plastinkasining o‘sishi davomida Golji majmuasidan plazmatik membranaga tashiladi; bu yerda pufakchalar membrana bilan qo‘shilib, ekzotsitoz orqali o‘z tarkibini tashqariga chiqaradi.
Yuqorida ko‘rsatilgan moddalardan tashqari, yog‘ochlashgan hujayralarning devorida lignin ham bo‘ladi; u mexanik mustahkamlikni oshiradi va suv o‘tkazuvchanligini kamaytiradi. Bundan tashqari, ayrim ixtisoslashgan to‘qimalar hujayralarining devorida gidrofob moddalar: o‘simlik mumlari, kutin va suberin, u po‘kak hujayralari devorining ichki yuzasida to‘planadi va Kaspari belbog‘larini hosil qiladi.
Birlamchi va ikkilamchi hujayra devorlari
Birlamchi hujayra devori tarkibida 90% gacha suv bo‘ladi va u meristematik hamda kam differensiallashgan hujayralarga xosdir. Bu hujayralar o‘z hajmini o‘zgartira oladi, ammo bu selluloza fibrillalarining cho‘zilishi hisobiga emas, balki fibrillalarning bir-biriga nisbatan siljishi natijasida yuz beradi.
Ayrim hujayralar, masalan, barg mezofilli hujayralari, birlamchi devorini saqlab qoladi va kerakli o‘lchamga yetgach, unga yangi moddalar qo‘shishni to‘xtatadi. Ammo ko‘pchilik hujayralarda bu jarayon to‘xtamaydi va plazmatik membrana bilan birlamchi devor orasida ikkilamchi hujayra devori hosil bo‘ladi. Uning tuzilishi birlamchi devorga asosan o‘xshash bo‘lsa-da, tarkibida selluloza ancha ko‘p, suv esa kamroq bo‘ladi. Ikkilamchi devorda odatda uchta qatlam ajratiladi: tashqi qatlam, eng qalin o‘rta qatlam va ichki qatlam.
Teshiklar
Ikkilamchi devorda ko‘p sonli teshiklar mavjud. Har bir teshik hujayra devorining birlamchi teshik maydoni ustida ikkilamchi devor hosil bo‘lmagan joyidagi kanaldir. Birlamchi teshik maydoni — ikki hujayraning bir-biriga tutash yupqa devorlaridagi, birlamchi devor va hujayra plastinkasidan iborat, plazmodesmalar teshib o‘tgan kichik qismdir. Teshiklar qo‘shni hujayralarning tutash devorlarida juft-juft hosil bo‘ladi va uch qatlamli yopuvchi parda (teshik membranasi) bilan ajralgan bo‘ladi. Quyidagi teshiklar farqlanadi:
- Oddiy teshiklar parenxima hujayralari va sklereidlarning ikkilamchi devoridagi butun uzunligi bo‘ylab eni bir xil bo‘lgan kanallardir.
- Hoshiyali teshiklar — teshik membranasidan gumbazsimon ko‘tarilib turgan ikkilamchi devor hosil qiladigan hoshiyaga ega teshiklardir. Yuqoridan qaralganda bunday teshik ikkita aylana ko‘rinishida bo‘ladi: tashqi aylana hoshiyaga, ichki aylana esa hujayra bo‘shlig‘iga ochiladigan teshik og‘ziga mos keladi. Ular o‘lik hujayralardan tashkil topgan suv o‘tkazuvchi elementlarga xosdir.
- Yarim hoshiyali teshiklar — biri oddiy, boshqasi hoshiyali bo‘lgan teshiklar juftidir. Ular ignabargli o‘simliklarning traxeidlari hamda parenxima hujayralari yog‘ochlik nurlarining tutash devorlarida hosil bo‘ladi.
- Ko‘r teshiklar — bir-biriga tutash ikki hujayradan faqat bittasining ikkilamchi devoridagi kanallar bo‘lib, bunday teshiklar ishlamaydi.
- Shoxlangan teshiklar — ikkilamchi devor qalinlashishi jarayonida ikki yoki undan ortiq oddiy teshikning qo‘shilib ketishi natijasida uchlaridan biri shoxlangan teshiklardir.
- Tirqishsimon teshiklar — og‘zi qiya tirqish shaklidagi teshiklar; ular prozenxima hujayralarida, masalan, yog‘ochlik tolalarida hosil bo‘ladi.
Plazmodesmalar

1 — hujayra devori
2 — plazmalemma
3 — desmonaycha
4 — endoplazmatik retikulum
5 — plazmodesma oqsillari
Plazmodesma — qo‘shni hujayralarning protoplastlarini bog‘lovchi, sitoplazmaning nihoyatda ingichka tolasi, ya’ni kanaldir. Ushbu kanallar butun uzunligi bo‘ylab plazmatik membrana bilan qoplangan. Plazmodesmalar ichidan ichi bo‘sh tuzilma — desmonaycha o‘tadi; u orqali qo‘shni hujayralarning EPR qismlari o‘zaro tutashadi.
Plazmodesmalar orqali moddalar erkin tashiladi. Taxminlarga ko‘ra, elaksimon maydonlar floema ning ham yirik plazmodesmalari bo‘lishi mumkin.
O‘simlikning plazmodesmalar bilan bog‘langan barcha protoplastlarini birlashtiruvchi ichki makoni simplast deb ataladi. Plazmodesmalar orqali moddalar tashilishi esa simplastik tashilish deb ataladi.
Vazifalari
O‘simlik hujayra devorlari quyidagi vazifalarni bajaradi:
- turgorni ta’minlash (devor bo‘lmaganida hujayra ichidagi bosim uni yorib yuborardi);
- tashqi skelet vazifasini bajarish (ya’ni hujayraga shakl berish, uning o‘sish chegaralarini belgilash hamda mexanik va tuzilmaviy tayanchni ta’minlash);
- zaxirada saqlash: oziq moddalar;
- tashqi patogenlardan himoya qilish.
Organoidlar
Plastidlar

Plastidlar — o‘simlik hujayrasida uchraydigan, oqsilli stromaga ega bo‘lgan va ikkita lipoproteid membrana bilan o‘ralgan organoidlardir. Ichki membrana ichkariga qaragan o‘simtalar (tilakoidlar yoki lamellalar) hosil qiladi.
Plastidlar, mitoxondriyalar singari, o‘zini o‘zi ko‘paytira oladigan organoidlar bo‘lib, o‘z genomiga — plastomga, shuningdek, ribosomalarga ham ega.
Yuksak o‘simliklarda barcha plastidlar umumiy boshlang‘ich shakl — proplastidlardan kelib chiqadi; ular ikki membranali boshlang‘ich zarrachalardan rivojlanadi.
Plastidlar faqat o‘simliklarga xosdir. Plastidlarning uchta asosiy turi farqlanadi:
- Leykoplastlar. Bu plastidlar hech qanday pigmentga ega emas; ichki membranalar tizimi mavjud bo‘lsa-da, sust rivojlangan. Kraxmalni zaxiralovchi amiloplastlar, proteinoplastlar— oqsillarni saqlovchi plastidlar hamda yog‘larni zaxiralovchi elayoplastlar (yoki oleoplastlar) ajratiladi. Etioplastlar — yorug‘liksiz sharoitda o‘stirilgan o‘simliklardagi rangsiz plastidlardir. Yorug‘lik ta’sirida ular osongina xloroplastlarga aylanadi.
- Xromoplastlar — tarkibida karotinoidlar: karotin, ksantofill, lyutein, zeaksantin va boshqa pigmentlar bo‘lgani sababli sariq-to‘q sariq tusga ega plastidlardir. Ular xlorofill va ichki membranalar parchalanganda xloroplastlardan hosil bo‘ladi. Bundan tashqari, xromoplastlar xloroplastlardan kichikroq bo‘ladi. Karotinoidlar xromoplastlarda kristallar holida yoki yog‘ tomchilarida erigan holda uchraydi (bunday tomchilar plastoglobulalardeb ataladi). Xromoplastlarning biologik roli hali to‘liq aniqlanmagan.

1. tashqi membrana
2. membranalararo bo‘shliq
3. ichki membrana (1+2+3: qobiq)
4. stroma (suyuqlik)
5. tilakoid ichki bo‘shlig‘i (lyumeni) bilan
6. tilakoid membranasi
7. grana (tilakoidlar dastasi)
8. tilakoid (lamella)
9. donacha kraxmal
10. ribosoma
11. plastid DNKsi
12. plastoglobula ( yog‘ tomchisi)
- Xloroplastlar — ikkita lipoproteid membranadan iborat qobiq bilan o‘ralgan, ikki tomoni qavariq linza shaklidagi plastidlardir. Ichki membrana oqsilli stromaga tomon uzun o‘simtalar — stroma tilakoidlarini va dastalar holida joylashgan kichikroq granatilakoidlarini hosil qiladi; ular o‘zaro stroma tilakoidlari bilan tutashgan. Tilakoid membranalarining oqsil qatlami bilan pigmentlar — xlorofill va karotinoidlar bog‘langan. Xloroplastlarda fotosintez sodir bo‘ladi. Xloroplastlarda sintezlangan birlamchi kraxmal stromada, tilakoidlar orasida to‘planadi.
Gigant xloroplastlar suvo‘tlar hujayrasida bittadan uchraydi va xromatoforlar deb ataladi. Ularning shakli juda xilma-xil bo‘lishi mumkin.
Vakuolalar
Vakuola — hujayra shirasi bilan to‘lgan va tonoplast membranasi bilan o‘ralgan hujayra ichidagi bo‘shliq. Hujayra shirasi tarkibidagi moddalar osmotik bosim kattaligini hamda hujayra devorining turgorini belgilaydi.
Vakuolalar provakuolalardan — EPR va Golji majmuasidan ajralib chiqadigan kichik membranali pufakchalardan hosil bo‘ladi. Keyinchalik pufakchalar qo‘shilib, yirikroq vakuolalarni hosil qiladi. Faqat qarigan hujayralarda barcha vakuolalar bitta ulkan markaziy vakuolaga birlashishi mumkin; odatda esa hujayrada markaziy vakuoladan tashqari zaxira moddalar va modda almashinuvi mahsulotlari bilan to‘lgan mayda vakuolalar ham bo‘ladi.
Vakuolalar hujayrada quyidagi asosiy vazifalarni bajaradi:
- turgorni hosil qilish;
- zarur moddalarni zaxirada saqlash;
- hujayra uchun zararli moddalarni to‘plash;
- fermentativ yo‘l bilan organik birikmalarni parchalash (shu jihatdan vakuolalar lizosomalarga o‘xshaydi).
O‘simlik hujayralaridagi kiritmalar
- trofik kiritmalar:
- kraxmal donachalari;
- oqsil granulalari ( gialoplazma, plastidlar, EPR, vakuolalar, yadroda). Ko‘pincha oqsil to‘planmalari aleyron donachalariko‘rinishida uchraydi; ular oqsil bilan to‘lgan, suvsizlangan vakuolalardir.
- lipid tomchilari — kuchli energiya manbai. Lipidlarning energetik qiymati oqsillar yoki uglevodlarnikidan ikki baravar yuqori, shuning uchun lipid saqlovchi to‘qimalar yoki urug‘lar ning massasi va o‘lchamlari kichikroq bo‘lishi mumkin.
- energetik qiymatga ega bo‘lmagan kiritmalar, odatda, hujayra faoliyatining chiqindi mahsulotlaridir. Eng ko‘p kalsiy oksalat.
Adabiyotlar
- Bilich G. L., Krijanovskiy V. A. Biologiya. To‘liq kurs: 4 jildda. — 5-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan. — M.: Oniks nashriyoti, 2009. — J. 1. — 864 b. — ISBN 978-5-488-02311-6.
- Lotova L. I., Nilova M. V., Rudko A. I. Fitoanatomiya terminlari lug‘ati: o‘quv qo‘llanma. — M.: LKI nashriyoti, 2007. — 112 b. — ISBN 978-5-382-00179-1.