Qon hujayralari, yoki qonning shaklli elementlari — qon tarkibiga kiradigan va gemopoez (hemopoiesis) jarayonida suyak iligida hosil bo‘ladigan hujayralardir. Qon hujayralarining uchta asosiy turi mavjud: eritrotsitlar (qizil qon hujayralari), leykotsitlar (oq qon hujayralari) va trombotsitlar (qon plastinkalari). Qon hajmida hujayralar ulushiga to‘g‘ri keladigan qism gematokrit deb ataladi. Ayollarda u odatda 0,37—0,47, erkaklarda esa 0,4—0,54 bo‘ladi. Gematokritning 99% dan ortig‘i eritrotsitlar hissasiga to‘g‘ri keladi. Qon hujayralari turli funksiyalarni bajaradi: kislorod va karbonat angidridni (CO₂) tashish (eritrotsitlar), immun tizimi ishini ta’minlash (leykotsitlar) va qon ivishini (trombotsitlar). Ba’zan eritrotsitlar, trombotsitlar va leykotsitlar birgalikda qonning shaklli elementlari deb ataladi, chunki trombotsitlar megakariositlar sitoplazmasining bo‘laklari bo‘lib, o‘z yadrosiga ega emas va ayrim olimlar ularni hujayra deb hisoblamaydi.
Qon hujayralarining skanerlovchi elektron mikroskopiyasi (SEM). Chapdan o‘ngga: eritrotsit, trombotsit, leykotsit.
O‘rganilish tarixi
1658-yilda gollandiyalik tabiatshunos Yan Svammerdam ilk bor mikroskopda eritrotsitlarni ko‘rgan, 1695-yilda esa Antoni van Levenguk ularni chizib tasvirlab, “qizil korpuskulalar” deb atagan. Shundan so‘ng bir muddat qon hujayralarining yangi turlari o‘rganilmagan va faqat 1842-yilda fransuz shifokori Alfred Fransua Donne trombotsitlarni kashf etgan. Keyingi yili uning vatandoshi va hamkasbi Gabriel Andral leykotsitlarni ingliz shifokori Uilyam Eddison bilan bir vaqtda va bir-biridan mustaqil ravishda tasvirlab bergan. Ushbu kashfiyotlar natijasida tibbiyotning yangi sohasi — gematologiya vujudga kelgan. Qon hujayralarini o‘rganishdagi keyingi taraqqiyot 1879-yilda Paul Erlix qon hujayralarini differensial bo‘yash usulini e’lon qilganida sezilarli darajada jadallashgan.
Hujayra turlari
Qon hujayralarining skanerlovchi elektron mikroskopiyasi. Chapdan o‘ngga: eritrotsit, trombotsit, leykotsit.
Eritrotsitlar
Yetilgan eritrotsitlar (normotsitlar) — diametri 7—8 mkm bo‘lgan, yadrosiz, ikki botiq (bikonkav) disk shaklidagi hujayralardir. Eritrotsitlar qizil suyak iligida hosil bo‘ladi, u yerdan qonga yetilmagan holatda (ya’ni retikulotsitlar) o‘tadi va qon oqimiga chiqqandan keyin 1—2 kun ichida yakuniy differensiallanishga erishadi. Eritrotsitning yashash muddati 100—120 sutka. Eskirgan va shikastlangan eritrotsitlar taloq, jigar va suyak iligi makrofaglari tomonidan fagotsitoz qilinadi. Eritrotsitlar hosil bo‘lishi (eritropoez) gipoksiya (to‘qimalarda kislorod yetishmasligi) paytida buyraklarda ishlab chiqariladigan eritropoetin tomonidan rag‘batlantiriladi.
Eritrotsitlarning eng muhim vazifasi — nafas olish (respirator) funksiyasi. Ular kislorodni o‘pka alveolalaridan to‘qimalarga, karbonat angidridni esa to‘qimalardan o‘pkaga tashiydi. Eritrotsitning ikki botiq shakli sirt maydoni va hajm nisbatini maksimal qiladi, bu esa uning qon plazmasi bilan gaz almashinuvini kuchaytiradi. Tarkibida temir bo‘lgan gemoglobin oqsili eritrotsitlarni to‘ldirib turadi va kislorodning barchasini hamda karbonat angidridning taxminan 20% ini tashiydi (qolgan 80% esa bikarbonat ioni ko‘rinishida transport qilinadi). Bundan tashqari, eritrotsitlar qon ivishida ishtirok etadi va o‘z sirtida zaharli moddalarni adsorbsiya qiladi. Ular turli fermentlar va vitaminlarni, aminokislotalarni hamda bir qator biologik faol moddalarni tashiydi. Nihoyat, eritrotsitlar sirtida antigenlar — qon guruh belgilari joylashgan.
Leykotsitlar
Leykotsitlar — yadrolik, sharsimon hujayralardir. Sitoplazmadagi granulalar turiga qarab, ular granulotsitlar (neytrofillar, eozinofillar, bazofillar) va agranulotsitlar (limfotsitlar va monotsitlar)ga bo‘linadi. Leykotsitlarning ajralib turadigan belgisi — ularning harakatchanligi bo‘lib, bu qisqaruvchi oqsillar aktin va miozin bilan ta’minlanadi. Ular hatto endoteliy hujayralari orasidan o‘tib, qon tomirlaridan tashqariga ham chiqishi mumkin. Leykotsitlarning asosiy funksiyasi — himoya. Ular mikroorganizmlarni, begona zarrachalarni, to‘qimalarning parchalanish mahsulotlarini fagotsitoz qiladi, turli biologik faol moddalarni sintezlaydi va inaktivlaydi, gumoral va hujayraviy immunitet reaksiyalarini vositachilik bilan boshqaradi.
Leykotsitlarning eng ko‘p uchraydigan turi — neytrofillar. Suyak iligidan chiqqach, ular qonda atigi bir necha soat aylanadi, so‘ng turli to‘qimalarga o‘tib joylashadi. Ularning asosiy vazifasi — to‘qima bo‘laklari va opsonizatsiyalangan (opsonized) mikroorganizmlarning fagotsitozidir. Shu tariqa, neytrofillar makrofaglar bilan birga birlamchi nospetsifik immun javobni ta’minlaydi.
Eozinofillar hosil bo‘lgandan keyin bir necha kun suyak iligida qoladi, so‘ng bir necha soatga qonga chiqadi va keyin tashqi muhit bilan aloqada bo‘ladigan to‘qimalarga (nafas va siydik-jinsiy yo‘llar shilliq qavatlari, shuningdek ichak) ko‘chib o‘tadi. Eozinofillar fagotsitozga qodir, allergik, yallig‘lanish va antiparazitar reaksiyalarda ishtirok etadi. Ular, shuningdek, gistaminazalar (histaminases) ajratib chiqarib gistaminni inaktivlaydi hamda mast hujayralar (mast cells)ning degranulyatsiyasini to‘sadi.
Bazofillar — leykotsitlarning juda kam uchraydigan turi (qondagi leykotsitlarning umumiy sonining 0—1%idan ko‘p emas); ularning granulalarida gistamin va geparin bo‘ladi. Ular qon oqimidan to‘qimalarga chiqib, allergik reaksiyalarda ishtirok etadi va gistamin hamda boshqa vazoaktiv (vasoactive) moddalarni ajratadi.
Monotsitlar — eng yirik leykotsitlar. Qon oqimida bir necha kun aylanib yurgach, ular to‘qimalarga chiqib makrofaglarga aylanadi. Makrofaglar — fagotsitoz qiluvchi hujayralar bo‘lib, barcha to‘qima va a’zolarda uchraydi. Ular qondan denaturatsiyalangan oqsillarni, qarigan eritrotsitlarni, hujayra bo‘laklarini va hujayradan tashqari matriks fragmentlarini fagotsitoz qiladi. Shuningdek, to‘qimalardagi opsonizatsiyalangan bakteriyalarni yutadi va faollashgandan so‘ng turli fermentlar, transport oqsillari, interleykinlar, o‘sish omillari, tromboksanlar, shuningdek lizotsim va endogen pirogenlarni ajratib chiqaradi.
Limfotsitlar yetilish joyiga qarab T-limfotsitlar va B-limfotsitlarga bo‘linadi (mos ravishda timus yoki qizil suyak iligi). Ular limfa tugunlaridan limfa orqali doimiy ravishda qonga kelib turadi. Limfotsitlar spetsifik immunitetni ta’minlaydi. B-limfotsitlar antitanalarni ajratadi. T-limfotsitlar quyidagilarga bo‘linadi: hujayraviy immun javobni ta’minlaydigan T-killerlar, B-limfotsitlarning proliferatsiyasi va differensiallanishini qo‘llab-quvvatlaydigan T-xelperlar, hamda xavf bartaraf etilgandan so‘ng T-hujayraviy immun javobni susaytiradigan T-regulyator hujayralar. Shuningdek, limfotsitlarning alohida guruhi — tabiiy killerlar (natural killer cells, NK-hujayralar) ham ajratiladi; ular saraton hujayralarini, virus yuqtirgan hujayralarni va begona hujayralarni yo‘q qiladi.
Trombotsitlar
Qonda aylanib yuruvchi trombotsitlar (barcha trombotsitlarning uchdan ikki qismi, qolganlari esa taloqda to‘planadi) qon ivishida va tomir devori shikastlangandan keyin uning yaxlitligini tiklashda ishtirok etadi. Ular o‘zaro hamda tomir devorlari bilan yopishib qolishi mumkin, shuningdek yara bitishini rag‘batlantiruvchi o‘sish omillarini sekret qiladi. Trombotsitlar suyak iligida megakariositlardan hosil bo‘ladi: megakariositlar ma’lum bir bosqichda maydalanib, ko‘plab qon plastinkalariga ajraladi.
Hosil bo‘lishi
Barcha qon hujayralari suyak iligida joylashgan qon hosil qiluvchi ildiz (poya) hujayralar — gematopoetik (hematopoietic) hujayralardan kelib chiqadi. Avval ular limfoid va miyeloid hujayralar ajdodlari populyatsiyalariga ajraladi. Limfoid ajdod hujayralardan tabiiy killerlar, T-limfotsitlar va B-limfotsitlar vujudga keladi. Miyeloid ajdod hujayralar esa megakariositlar (trombotsitlarning ajdodlari), eritrotsit ajdodlari, mast hujayralar va miyeloblastlar populyatsiyalariga rivojlanadi. Miyeloblastlardan bazofillar, neytrofillar, eozinofillar va monotsitlar kelib chiqadi.
Gematopoez diagrammasi
Eritrotsitlar hosil bo‘lishi (eritropoez) to‘qimalarda kislorod yetishmaganda eritropoetinlar tomonidan rag‘batlantiriladi. Qondagi leykotsitlar miqdori timus gormonlari bilan boshqariladi. Jigarda trombopoetin sintezlanadi, u megakariositlar hosil bo‘lishini rag‘batlantiradi. Suyak iligi stromasi hujayralari va T-limfotsitlar interleykin-3 ishlab chiqaradi; u qon hosil qiluvchi ildiz (poya) hujayralarga ta’sir ko‘rsatadi.
