Apoptoz — bu hujayraning dasturlangan holda o‘lishi bilan bog‘liq maxsus jarayon bo‘lib, unda hujayra ichki tarkibi to‘kilib ketmaydi, balki kichik apoptoz tanachalariga bo‘linadi. Bu tanachalar plazmatik membrana bilan o‘ralgan bo‘ladi va ularni tezda makrofaglar yoki qo‘shni hujayralar yutib yuboradi. Shu tufayli yallig‘lanish reaksiyasi deyarli yuzaga kelmaydi. Bu jihatdan apoptoz nekrozdan keskin farq qiladi.

Apoptozning eng muhim vazifalaridan biri — keraksiz yoki xavfli hujayralarni yo‘q qilish:
– kuchli shikastlangan,
– mutatsiyaga uchragan,
– virus bilan zararlangan,
– noto‘g‘ri differensiyalashgan hujayralar.

Ko‘p hujayrali organizmda apoptoz hujayra gomeostazini saqlaydi: hujayra bo‘linishi va o‘lishi muvozanatini ta’minlaydi, turli hujayra turlarining nisbatini boshqaradi, to‘qimalarning normal tuzilishi va funksiyasi uchun zarur bo‘lgan “tozalash”ni amalga oshiradi. Bundan tashqari, u embrional rivojlanish, organlarning shakllanishi, immun tizim faoliyati va, ehtimol, qarish jarayonlari bilan ham bog‘liq.

DU145 hujayra liniyasiga mansub prostata bezi raki hujayralariga etopozid ta’siri natijasida yuzaga kelgan apoptoz. Tasvirlar ketma-ketligi 61 soat davomida olib borilgan kadrma-kadr (time-lapse) videoyozuv asosida, faza-kontrast mikroskopiyasi yordamida olingan. Optik qalinlik ranglar orqali ifodalangan: kulrangdan sariq, qizil, binafsha va nihoyat qora ranggacha.

Taxminiy hisob-kitoblarga ko‘ra, kattalar organizmida har kuni apoptoz yo‘li bilan o‘nlab milliard hujayra nobud bo‘ladi va deyarli shuncha hujayra qayta bo‘linish hisobiga yangidan paydo bo‘ladi. Bir yil davomida apoptoz orqali yo‘qoladigan hujayralar massasi odamning o‘z tana massasiga yaqin bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, bu jarayonlarning deyarli barchasi “jim”, ya’ni sezilmas va yallig‘lanishsiz kechadi.

Tarixiy qisqacha ma’lumot

Hujayra o‘limi mikroskop ostida XIX asrdayoq kuzatilgan, lekin u uzoq vaqt davomida faqat tasodifiy, nazoratsiz hodisa sifatida qaralgan. Faqat XX asrning ikkinchi yarmida ko‘plab hujayralar “reja asosida” o‘lishi, bu jarayon esa genetik jihatdan boshqarilishi aniqlangan.

1950-yillarda hujayra o‘limi normal ontogenezning bir qismi sifatida tasvirlangan ishlar paydo bo‘la boshladi. Burilish nuqtasi 1972 yilda yuz berdi: J. Kerr va hamkasblari maxsus, morfologik jihatdan o‘ziga xos bo‘lgan hujayra o‘limi turini ta’riflab, unga “apoptoz” atamasini taklif qildilar. Ular apoptozga xos belgilarni ko‘rsatdilar: hujayraning qisqarishi, xromatinning kondensatsiyasi, yadroning bo‘linishi va hujayraning kichik tanachalarga parchalanganini.

Keyingi o‘n yilliklarda apoptozning genetik asoslari aniqlandi. Nematoda Caenorhabditis elegans bo‘yicha tajribalar shuni ko‘rsatdiki, rivojlanish jarayonida ma’lum aniq sonli hujayralar doimo bir xil sxema bo‘yicha nobud bo‘ladi. Bu ishlar apoptozni boshqaradigan genlarning ochilishiga olib keldi va 2002 yilda C. Brenner, J. Sulston va R. Horvitslar bu yo‘nalishdagi kashfiyotlari uchun Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldilar.

XX asr oxiri va XXI asr boshiga kelib kaspazalar, Bcl-2 oilasi, mitoxondrial mexanizmlar, o‘lim retseptorlari hamda apoptoz ingibitorlari batafsil o‘rganildi. Hozir apoptoz hujayra biologiyasi, onkologiya va immunologiyada markaziy tushunchalardan biri hisoblanadi.

Apoptozning umumiy sxemasi va bosqichlari

Qulay tushunish uchun apoptozni odatda uch shartli fazaga bo‘lib tasvirlaydilar:

1. Signalli (induktor) faza – hujayra “o‘lish kerak” degan signalni oladi.
   – Signal tashqaridan (boshqa hujayralar, gormonlar, sitokinlar) bo‘lishi mumkin.
   – Yoki hujayraning o‘zidan (DNKning kuchli shikastlanishi, oksidlovchi stress, metabolik buzilishlar va h.k.).
2. Effektor faza – signal ichki oqsillar zanjiriga uzatiladi, kaspazalar ketma-ket faollashadi va qaytmas dastur ishga tushadi. Bu bosqichda tarkibiy va regulyator oqsillar kesilib, hujayra o‘limga tayyorlanadi.
3. Degradatsion faza – hujayraning shakli o‘zgaradi, yadro va sitoplazma bo‘linadi, hujayra apoptoz tanachalariga parchalangan bir paytda membrana butun saqlanadi. Bir vaqtda hujayra yuzasida fagotsitoz uchun signal bo‘ladigan belgilar paydo bo‘ladi.

Amaliy jihatdan bu fazalar bir-biriga kirishib ketadi, lekin tushunchaviy sxema sifatida ular juda qulay.

Tashqi (retseptorga bog‘liq) apoptoz yo‘li

Apoptozni ishga tushiradigan yo‘llardan biri — hujayra yuzasidagi maxsus “o‘lim retseptorlari” orqali sodir bo‘ladi. Bu retseptorlar TNF-retseptorlar oilasi (tumor necrosis factor receptor)ga kiradi va sitoplazmatik qismida “o‘lim domeni” (death domain, DD) deb ataladigan o‘ziga xos ketma-ketlikka ega.

Eng yaxshi o‘rganilgan o‘lim retseptorlariga Fas (CD95) va TNFR1 kiradi. Tashqarida ularga mos ligandlar — masalan, Fas-ligand yoki TNF uchlamchi shaklda (trimer) bog‘lanadi. Uchta ligand molekulasi uchta retseptorni “tikadi”, natijada retseptorlar trimerlanib, faollashadi.

Faol retseptor ichkariga maxsus adapter oqsillarni (FADD, TRADD va b.) jalb qiladi. Adapterlar esa o‘z navbatida prokaspazalar (kaspazalarning inaktiv shakllari) bilan bog‘lanadi. Shu tarzda plazmatik membrana ichki tomonida DISC (death-inducing signaling complex – “o‘limni induksiya qiluvchi kompleks”) deb ataladigan katta kompleks hosil bo‘ladi. DISC tarkibida, ayniqsa kaspaza-8 prokaspazadan faol kaspazaga aylanadi.

Faol kaspaza-8:
– bevosita effektor kaspazalarni faollashtirishi,
– yoki mitoxondrial yo‘lni kuchaytirish uchun BH3-oilali oqsillarni (masalan, Bid) kesishi mumkin.

Shu bilan tashqi retseptor yo‘li va ichki mitoxondrial yo‘l o‘zaro bog‘lanadi, bu esa javobni kuchli va qaytmas qiladi. Natijada qisqa muddatli tashqi signal ham hujayraning to‘liq apoptozga o‘tishiga yetarli bo‘ladi.

Sutemizuvchilarda apoptozning umumlashtirilgan sxemasi

Ichki (mitoxondrial) yo‘l va boshqa induksiya mexanizmlari

Ichki yoki mitoxondrial apoptoz yo‘li hujayraning ichki holati bilan bog‘liq signallar bilan boshlanadi:
– DNKning jiddiy shikastlanishi,
– kuchli oksidlovchi stress,
– o‘sish omillarining yetishmasligi,
– endoplazmatik to‘r (ER)dagi buzilishlar va hokazo.

Bu yo‘lning markaziy voqeasi — mitoxondriyaning tashqi membranasi o‘tkazuvchanligining oshishi (MOMP) hisoblanadi.

MOMP uchun asosan Bcl-2 oilasining proapoptoz a’zolari — Bax va Bak javobgar. Odatda ular inaktiv holatda bo‘ladi, lekin stress signallariga javoban faollashadi, tashqi mitoxondrial membranaga o‘tadi, u yerda o‘zaro birikib, through-harakatlanuvchi tuzilmalar hosil qiladi. Bu orqali mitoxondriya oraliq fazosidan (intermembrana) sitoplazmaga bir qator apoptoz oqsillari chiqadi:
– sitoxrom c,
– AIF (apoptosis-inducing factor),
– ayrim prokaspazalar va boshqa komponentlar.

Sitoxrom c sitoplazmada APAF-1 (Apoptosis Protease Activating Factor-1) bilan bog‘lanadi. ATP ishtirokida APAF-1 konformatsiyani o‘zgartiradi va boshqa APAF-1 molekulalari bilan birga, sitoxrom c va prokaspaza-9 bilan apoptozoma deb ataladigan katta kompleksni hosil qiladi. Apoptozoma ichida prokaspaza-9 faol kaspaza-9 ga aylanadi, u esa o‘z navbatida kaspaza-3 va boshqa effektor kaspazalarni faollashtiradi.

AIF (flavoprotein) sitoplazmadan yadroga kirib, kaspazalardan mustaqil yo‘l orqali xromatin kondensatsiyasi va DNK fragmentatsiyasini keltirib chiqarishi mumkin. Demak, ayrim hollarda kaspazalar bloklansa ham, mitoxondrial yo‘l baribir hujayra o‘limiga olib kelishi mumkin.

Shuningdek, kamroq uchraydigan induksiya mexanizmlari ham bor:
– endoplazmatik to‘r stressi va Ca²⁺ homeostazi buzilganda kaspaza-12 faollashishi;
– lizosomalar shikastlanganda katepsinlar chiqishi va BH3-oqsillar orqali apoptozni kuchaytirishi;
– perforin–granzyme tizimi orqali T-sitotoksik limfotsitlar va NK-hujayralarning ta’siri (perforin membranada teshiklar ochadi, granzimlar ichkariga kirib kaspazalarni faollashtiradi).

Kaspaza kaskadi va boshqa effektorlar

Kaspazalar — apoptozning asosiy effektor fermentlaridir. Ular sistein proteazalar bo‘lib, ma’lum aminokislota ketma-ketliklarini taniydi va oqsillarni odatda asparagin kislotasi (Asp) qoldig‘idan keyin kesadi. Ular prokaspaza shaklida sintez qilinadi:
– N-uchida regulyator (prodomen),
– undan keyin katta va kichik katalitik subbirliklar joylashgan bo‘ladi.

Faollashish jarayonida prokaspaza proteolitik kesilib, subbirliklar qayta yig‘ilib, tetramer (ikki katta va ikki kichik subbirlikdan iborat faol ferment) hosil qiladi.

Initsiator kaspazalar (2, 8, 9, 10, 12) birinchi bo‘lib faollashadi — retseptor komplekslari (DISC) yoki apoptozoma tarkibida. Ular effektor kaspazalarni (3, 6, 7) faollashtiradi. Effektor kaspazalar ko‘plab “nishon” oqsillarni kesadi:

• sitoskelet elementlari (aktin, tubulin bilan bog‘liq oqsillar, yadro laminlari),
• DNKni ta’mirlash (reparatsiya) va replikatsiyada ishtirok etadigan oqsillar,
• transkripsiya omillari,
• hujayra siklini boshqaruvchi oqsillar va boshqalar.

Kaspazalarning muhim vazifalaridan biri — apoptozga to‘sqinlik qiladigan tizimlarni o‘chirib qo‘yish. Masalan, ular DFF ingibitorini kesib tashlaydi, natijada CAD DNKaza faollashib DNKni parchalashni boshlaydi. Shuningdek, Bcl-2 oilasining ayrim antiapoptoz a’zolarini ham kaspazalar kesib, ularning himoya funksiyasini pasaytiradi.

Kaspazalardan tashqari, apoptozda boshqa proteazalar ham ishtirok etadi:
– AIF kaspazalardan mustaqil yo‘l orqali yadroda DNKni shikastlaydi;
– kalpainlar (Ca²⁺-bog‘liq proteazalar) ayrim tarkibiy oqsillarni kesishda va morfologik o‘zgarishlarni kuchaytirishda qatnashishi mumkin.

Ammo klassik hayvon apoptozida asosiy rol baribir kaspazalarga tegishli.

Apoptozning morfologik va biokimyoviy belgilar

Apoptoz mikroskop ostida juda xarakterli ko‘rinishga ega:

1. Hujayra ekstrasellular matritsaga bo‘lgan birikmalarini yo‘qotadi, shakli dumaloqlashadi.
2. Mikronaychalar (mikrotubulalar) parchalanadi, aktin tolalari periferik halqaga qayta tashkil qilinadi.
3. Membrana yuzasida blablar (pufakchaga o‘xshash bo‘rtmalar) hosil bo‘ladi — bu bosqich blebbing deb ataladi.
4. Yadro kondensatsiyalanadi, xromatin zichlashadi va yadro ichida yoki qobig‘i ostida bo‘laklarga to‘planadi.
5. Yadro bo‘linib ketishi, hujayra esa kichik-kichik apoptoz tanachalariga parchalanishi mumkin. Har bir tanacha membrana bilan o‘ralgan bo‘ladi.

Biokimyoviy jihatdan eng taniqli belgilardan biri — DNK fragmentatsiyasi. Avval yirik bo‘laklarga bo‘linadi, keyin nukleosomalar orasida (taxminan 180–200 juft asos) kesilib, elektroforezda “zinalar” ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Lekin ba’zi hollarda DNK zinalari ko‘rinmasligi, yadro faqat morfologik parchalanishi ham mumkin.

Kuchli ahamiyatga ega belgi — plazmatik membrananing tashqi qatlamida fosfatidilserin paydo bo‘lishi. Normal holatda fosfatidilserin ichki qavatda bo‘ladi va ATFga bog‘liq flippazalar uni u yerda ushlab turadi. Apoptozda bu muvozanat buzilib, fosfatidilserin tashqariga “ag‘dariladi” va “meni ye” (eat-me signal) sifatida xizmat qiladi. U annexin I, MFG-E8 kabi oqsillar bilan bog‘lanib, makrofaglarda joylashgan retseptorlar bilan o‘zaro aloqani ta’minlaydi.

Bir vaqtning o‘zida:
– “meni yemang” (don’t-eat-me) signallari (masalan, ayrim adgeziya molekulalari) kamayadi,
– hujayra “meni top” (find-me) signallari sifatida ayrim lipid hosilalarini chiqaradi.

Natijada fagotsitlar shikastlangan joyga jalb qilinadi va apoptoz tanachalarini tezda yutib yuboradi.

Apoptozni boshqarish: Bcl-2, IAP va p53

Apoptoz tizimi juda qat’iy regulyatsiya ostida: bunda bir nechta oqsil guruhlari o‘zaro ta’sir qiladi.

Bcl-2 oilasi

Bu oilaga kiruvchi oqsillar asosan mitoxondrial yo‘lni boshqaradi. Ularni uch asosiy guruhga bo‘lish mumkin:

1. Antiapoptoz oqsillar (4 ta BH-domenli):
   – Bcl-2, Bcl-xL, Mcl-1 va boshqalar.
   Ular mitoxondriya tashqi membranasini barqaror saqlab, MOMPga to‘sqinlik qiladi.
2. Proapoptoz ko‘p domenli oqsillar (BH1–3):
   – Bax, Bak.
   Ular faollashganda mitoxondriya membranasiga o‘tib, MOMPni oshiradi.
3. BH3-only oqsillar (faqat BH3 domeniga ega):
   – Bid, Bim, Bad, Puma, Noxa va b.
   Ular sensor vazifasini bajaradi: hujayra stressini “his qilib”, Bax/Bakni faollashtiradi yoki antiapoptoz Bcl-2 oqsillarini bloklaydi.

Hujayra taqdiri ko‘p jihatdan shu uch guruh orasidagi muvozanatga bog‘liq. Antiapoptoz oqsillar ustun bo‘lsa — hujayra signalni bosadi va yashab qoladi. BH3-only va Bax/Bak ustun bo‘lsa — mitoxondrial yo‘l ishga tushadi.

IAP oilasi

IAP (inhibitors of apoptosis proteins) — kaspazalarning bevosita ingibitorlari. Masalan, XIAP, cIAP1/2 kaspaza-3, -7 va -9 bilan bog‘lanib, ularning faolligini pasaytiradi. Ba’zi IAPlar ubikvitin-ligaza sifatida ham ishlaydi va kaspazalarni proteasomal parchalanish uchun belgilaydi.

Mitoxondriyadan tashqariga chiqqan Smac/DIABLO va Omi/HtrA2 oqsillari esa IAPlarni bloklab, kaspazalarga “yo‘l ochadi”.

p53

p53 — mashhur o‘simta-supressor oqsil. Normal sharoitda uning darajasi past, lekin DNK shikastlanganda, kuchli stressda, onkogenlar faollashganda p53 barqarorlashadi va faollashadi. U:
– hujayra siklini to‘xtatib, DNKni ta’mirlashga vaqt beradi;
– agar shikastlanish qaytarilmas bo‘lsa — apoptozni ishga tushiradi.

p53 ko‘plab proapoptoz genlarning ekspressiyasini oshiradi (masalan, Bax, Puma, Noxa), shuningdek, ba’zan o‘lim retseptorlari va boshqa komponentlarga ham ta’sir qiladi. p53 ning funksiyasini yo‘qotadigan mutatsiyalar ko‘plab yomon sifatli o‘smalarda uchraydi, bu hujayralarga o‘lim signalidan qochish imkonini beradi.

Apoptozning biologik ahamiyati: gomeostaz, rivojlanish, immunitet, qarish

Oddiy organizmda apoptoz doimiy “tozalash va almashtirish” mexanizmi sifatida ishlaydi. Tez yangilanuvchi to‘qimalarda — ichak epiteliyasi, teri, gematopoetik to‘qima — hujayralar doimo bo‘linib va o‘lib turadi. Bu:
– to‘qimaning hajmini barqaror tutadi,
– eski, shikastlangan yoki noto‘g‘ri hujayralarni olib tashlaydi,
– umumiy funksiyani optimal holatda ushlab turadi.

Embrional rivojlanish davrida apoptoz organlar shakllanishida muhim rol o‘ynaydi:
– barmoqlar orasidagi “pardalar”ni yo‘q qiladi,
– ortiqcha hujayra qatlamlarini bartaraf etadi,
– ayrim vaqtinchalik tuzilmalarni (masalan, dumcha) yo‘q qiladi.

Kattalarda esa, masalan, gormonal fon o‘zgarishlari ham ko‘pincha apoptoz to‘lqinlari bilan birga kechadi (endometriy regressiyasi, erkak jinsiy bezlarining ba’zi o‘zgarishlari va hokazo).

Immun tizimda apoptoz juda muhim:

• T- va B-limfotsitlarning ijobiy va salbiy seleksiyasi — yaroqsiz yoki o‘z antigenlariga ortiqcha javob beradigan klonlarni apoptoz yo‘q qiladi.
• Sitotoksik T-limfotsitlar va NK-hujayralar virus zararlagan yoki o‘smaga aylangan hujayralarni aynan apoptoz orqali yo‘q qiladi (Fas/FasL yoki perforin–granzim tizimi orqali).
• Ba’zi “immunologik imtiyozli zonalar” (masalan, ko‘z, urug‘don)ni saqlashda ham apoptoz rol o‘ynaydi: bu hududga kirib kelgan effekor T-hujayralar ko‘pincha lokal retseptor-zanjirlar yordamida apoptozga uchraydi.

Qarish bilan bog‘liq nazariyalar orasida ham apoptozga alohida o‘rin beriladi. Bir tomondan, ayrim postmitotik hujayralarning (neyronlar, kardiomiositlar) apoptozi ko‘payishi ularning sekin-asta yo‘qolishiga, demak, to‘qima funksiyasining susayishiga olib kelishi mumkin. Ikkinchi tomondan, ayrim hujayra turlarida apoptozga chidamlilik ortib, to‘qimada “qarigan” hujayralar to‘planishi kuzatiladi, bu ham kasalliklar va funksional buzilishlarga olib keladi.

Apoptoz buzilishi va kasalliklar

Apoptoz tizimidagi jiddiy buzilishlar odatda embrion bosqichidanoq o‘limga olib keladi. Lekin qisman, mahalliy yoki ma’lum yo‘llardagi buzilishlar turli kasalliklarning asosi bo‘lishi mumkin.

Apoptoz yetishmovchiligi:

• O‘smalar (saraton): mutatsiyaga uchragan hujayralar o‘lish o‘rniga yashab qoladi va ko‘payishda davom etadi. p53, Bcl-2, kaspazalar, IAPlar va boshqa oqsillarni kodlovchi genlar mutatsiyasi buning asosida yotishi mumkin. Viruslar ham ko‘pincha apoptozni bloklaydi (virus Bcl-2 o‘xshashlari, kaspaza ingibitorlari va h.k.).
• Autoimmun kasalliklar: autoagressiv limfotsitlar seleksiyadan o‘tmaydi, chunki T- yoki B-hujayralarning apoptozi yetarli darajada ishlamaydi.

Apoptoz ortiqcha kuchayishi:

• Qon tizimi patologiyalari: gematopoetik ildiz hujayralari yoki ularning avlodlarining ortiqcha apoptozi anemiya, pansitopeniya, trombotsitopeniya va boshqa holatlarga olib kelishi mumkin.
• Neyrodegenerativ kasalliklar: ayrim holatlarda neyronlarning apoptoz yo‘li bilan nobud bo‘lishi Alzheimer kasalligi, lateral amiyotrofik skleroz, ayrim irsiy atrofiyalar bilan bog‘lanadi.
• Yurak va jigar shikastlari: infarkt va ishemiya vaqtida kardiomiositlarning bir qismi apoptoz orqali o‘ladi; toksik (shu jumladan, spirtli) gepatitda ham gepatositlar ko‘pincha apoptoz mexanizmi orqali nobud bo‘ladi.
• Infeksiyalar va septik holatlar: ba’zi hollarda bakterial toksinlar va immun javob natijasida limfotsitlar va boshqa hujayralarning ommaviy apoptozi kuzatiladi (masalan, OITSda CD4+ T-hujayralar kamayishi bilan bog‘liq jarayonlarning bir qismi apoptoz orqali kechadi).

Ko‘plab ximyoterapevtik dorilar va ionlashtiruvchi nurlanish o‘z ta’sirini aynan apoptozni induksiya qilish orqali amalga oshiradi: ular o‘smaga aylangan hujayralarda kuchli DNK shikastlanishini keltirib chiqaradi, natijada p53 va boshqa tizimlar ularni apoptozga yo‘naltiradi. Shu bilan birga, tez bo‘linadigan normal hujayralar ham zararlanadi va bu davolashning ko‘plab nojo‘ya ta’sirlarini tushuntiradi.

Dasturlangan hujayra o‘limining evolyutsiyasi va boshqa turlari

Taxminlarga ko‘ra, dasturlangan hujayra o‘limining ayrim elementlari prokariotlarda ham paydo bo‘lgan. Masalan, ba’zi bakteriyalar populyatsiyada virus bilan zararlanganda o‘zining proteaza tizimlarini ishga tushirib, hujayraning nazoratli o‘limiga sabab bo‘ladi, natijada virus ko‘payishdan to‘xtaydi va qolgan hujayralar saqlanib qoladi. Ba’zi E. coli shtammlarida bunday mexanizmlar tajribaviy ravishda ko‘rsatilgan.

Bir hujayrali eukariotlarda ham apoptozga o‘xshash jarayonlar mavjud: DNKning bo‘linishi, mitoxondriyalarning ishtiroki, kaspazaga o‘xshash proteazalar aniqlangan. Ko‘pincha bu jarayonlar populyatsiya ichida “nosoz” yoki infeksiyalangan hujayralarni yo‘q qilish bilan bog‘liq, ba’zida esa differensiyalanish siklining bir qismi sifatida yuz beradi.

Ko‘p hujayrali hayvon va o‘simliklarda esa dasturlangan hujayra o‘limi morfogenez, gomeostaz va immun javobning ajralmas qismi bo‘lib qolgan. Turli guruhlarda konkret oqsillar va detallari farqli bo‘lishi mumkin, lekin umumiy tamoyillar — genetik nazorat, proteaza kaskadlari, hujayraning “toza” parchalangan o‘limi — sezilarli darajada konservativdir.

Apoptozdan tashqari, bugungi kunda dasturlangan hujayra o‘limining boshqa turlari ham tasvirlangan:

• Aftofagik o‘lim (PCD II turi) — haddan ziyod faollashgan autofagiya natijasida hujayra organoidlarining ketma-ket hazm bo‘lishi.
• Nekroptoz va piroptoz — dasturlangan nekroz turlari bo‘lib, membrananing yorilishi va yallig‘lanish bilan kechadi, lekin baribir ma’lum signal yo‘llari tomonidan boshqariladi.
• Anoikis — hujayraning ekstrasellular matritsadan ajralishi natijasida yuzaga keladigan o‘lim.
• Ferroptoz — temirga bog‘liq lipid peroksidlanishi bilan kechadigan oksidlovchi nekrotik o‘lim turi.

Shuningdek, mitotik katastrofa, senessens (hujayra qarishi) va paraptoz kabi holatlar ham alohida o‘rganilmoqda.

Bularning barchasi hujayra oldida turli xil “taqdir variantlari” mavjudligini ko‘rsatadi. Stress turi, atrofdagi to‘qimalarning holati, immun javob va boshqa omillarga qarab, hujayra apoptoz, nekroptoz, autofagik o‘lim yoki boshqa yo‘nalishlarga yo‘naltirilishi mumkin. Shu tarzda organizm o‘zini himoya qiladi, shakllantiradi va uzoq muddatli mavjudligini ta’minlaydi.