Arteriyalar (yunoncha ἀρτηρία (arteria)) — yurakdan a’zolarga qon olib boradigan qon tomirlari; venalardan farqli ravishda, venalarda qon yurakka tomon (“markazga yo‘nalgan”, centripetally) harakat qiladi. “Arteriya” nomi, ya’ni “havo olib yuruvchi” degan ma’no, venalarda qon, arteriyalarda esa havo bo‘ladi deb hisoblagan Erazistrat (Erasistratus)ga nisbat beriladi.

Shuni ham ta’kidlash kerakki, arteriyalar har doim ham arterial qonni tashimaydi. Masalan, o‘pka poyasi (pulmonary trunk) va uning shoxlari — arteriya tomirlari bo‘lib, ular kislorod bilan boyimagan qonni o‘pkaga olib boradi. Bundan tashqari, odatda arterial qon oqadigan arteriyalarda ayrim kasalliklarda, masalan, tug‘ma yurak nuqsonlarida, venoz yoki aralash qon bo‘lishi mumkin.

Arteriyalar yurak qisqarishlari ritmida pulsatsiya qiladi. Bu ritmni arteriya teri yuzasiga yaqin o‘tadigan joyda barmoqlarni bosib sezish mumkin. Ko‘pincha puls bilak sohasida, nur (radius) arteriyasi pulsatsiyasini oson topish mumkin bo‘lgan joyda paypaslab aniqlanadi.

Inson arterial tizimi

Arteriyalar tuzilishi

Arteriya devorlari uchta qatlamdan (qobiqdan) iborat:

• ichki qavat (tunica intima) yoki endoteliy — biriktiruvchi qatlam ustida joylashgan endotelial hujayralar qatlamidan iborat;
• o‘rta qavat (tunica media) — elastik to‘qima va arteriya diametrini o‘zgartirishni ta’minlaydigan silliq mushak tolalaridan iborat;
• tashqi qavat — adventitsiya (tunica adventitia) — biriktiruvchi to‘qimadan tashkil topgan.

Arteriya devorlari sezilarli darajada qalin va elastik bo‘ladi, chunki ular yuqori qon bosimini ushlab turishi kerak. Elastik va mushak elementlari hisobiga arteriyalar devor tarangligini saqlab turadi, kuchli qisqarishi va keyin bo‘shashishi mumkin; bu esa qonning bir maromda oqib kelishini ta’minlaydi. Ayniqsa, kichik arteriyalar va arteriolalar kuchli qisqarish qobiliyati bilan ajralib turadi.

Qarish jarayonida arteriya devorlari asta-sekin qalinlashadi; shu bilan birga tomirlarning diametri ham ortadi. Markaziy arteriyalarda ko‘pincha tomir bo‘shlig‘i (lumen) kengayadi, periferik arteriyalarda esa ko‘proq devorlar qalinlashadi. Bu jarayonlarda muhim rolni elastin tolalarining qarishi o‘ynaydi: elastin (skleroproteinlar guruhidagi oqsil) tarkibida ayrim aminokislotalar ulushi ortadi va kalsiy tuzlari to‘planadi. Kollagen tolalari ham qarishga uchraydi: zanjirlar uzunligi va ularning burama darajasi kamayadi, shu bilan birga ko‘ndalang bog‘lanishlar soni ortadi.

Arteriyalar turlari

• Elastik tip — aorta, o‘pka poyasi. Bunday arteriya devorida asosan elastik tolalar bo‘ladi, mushak elementlari deyarli yo‘q.
• O‘tish (aralash) tip — o‘rtacha diametrli arteriyalar. Devorida ham elastik tolalar, ham mushak elementlari mavjud.
• Mushak tip — arteriolalar, prekapillyarlar. Devorida asosan mushak elementlari ustun.

Insondagi arteriyalar tizimi

Yurakdan chiqqan qon arteriyalar tizimi bo‘ylab oqadi, so‘ng kapillyarlar orqali venoz tomirlar tizimiga o‘tadi. O‘pka arteriyasiga (qon aylanishining kichik doirasi) qon o‘ng qorinchadan keladi. Chap qorinchadan esa butun qon aylanish tizimidagi diametri eng katta tomir — aorta chiqadi.

Aortada bir nechta bo‘lim ajratiladi. Tomir aortal piyozcha (aortic bulb)dan boshlanadi, u ko‘tariluvchi aortaga o‘tadi; keyin burilib aorta yoyini hosil qiladi va chapga hamda orqaga yo‘nalib tushuvchi aortaga aylanadi. Aortal piyozchadan ikki koronar (yurak toj) arteriya chiqadi, aorta yoyidan esa yelka-bosh (braxiosefal) stvoli, chap umumiy uyqu (karotis) arteriyasi va chap o‘mrov osti (subklavian) arteriyasi ajraladi. Yelka-bosh stvoli o‘ng umumiy uyqu arteriyasi va o‘ng o‘mrov osti arteriyasiga bo‘linadi.

Umumiy uyqu arteriyalari (o‘ng va chap) ko‘krak qafasining yuqori kirish qismidan o‘tib, ikki uyqu arteriyasiga tarmoqlanadi: tashqi uyqu arteriyasi bosh va bo‘yin to‘qimalarini qon bilan ta’minlaydi, ichki uyqu arteriyasi esa qonni miya va ko‘zlarga olib boradi. O‘mrov osti arteriyalaridan umurtqa (vertebral) arteriyalar ajralib chiqib, bosh miyaning qon bilan ta’minlanishiga hissa qo‘shadi. Keyin o‘mrov osti arteriyalari ko‘krak qafasining old devori va diafragmani qon bilan ta’minlaydigan tarmoqlar beradi; keyingi tarmoqlanishlar qonni ko‘krakning yuqori qismi va bo‘yning pastki bo‘laklariga yetkazadi. O‘mrov suyagi ostidan o‘tgach, o‘mrov osti arteriyasi qo‘ltiq (aksillyar) arteriyasiga aylanadi; qo‘ltiq chuqurchasida u ko‘krak qafasining yon devori va yuqori qo‘l tomon tarmoqlanadi. Qo‘ltiq sohasidan chiqib yelka tomon o‘tgach, u yelka (braxial) arteriyasi bo‘ladi. Tirsak bo‘g‘imidan keyin yelka arteriyasi ikkiga bo‘linadi: nur (radial) va tirsak (ulnar) arteriyalari. Ular bilakni qon bilan ta’minlagach, kaftga o‘tib, u yerda ikki kaft arteriya yoylarini hosil qiladi — yuzaki va chuqur yoylar, keyin esa kaft tomirlariga o‘tadi.

Tushuvchi aortada ko‘krak qismi va qorin qismi ajratiladi. Ko‘krak aortasidan ko‘plab qovurg‘alararo arteriyalar chiqib, ko‘krak qafasi devorlariga qon olib boradi, shuningdek ko‘krak ichki a’zolariga ketadigan ichki tarmoqlar ham bo‘ladi. Qorin aortasi juft arteriyalarni (buyrak, buyrak usti bezlari, ayollarda tuxumdon, erkaklarda moyak arteriyalari) va toq bo‘lmagan tarmoqlarni (oshqozon, jigar, taloq, yuqori va pastki ichak tutqich — mezenterial arteriyalar) beradi. Qorin aortasi oxirida umumiy yonbosh (iliak) arteriyalariga bo‘linadi.

Har bir umumiy yonbosh arteriyasi ichki va tashqi tarmoqqa ajraladi: ichkisi chanoq a’zolarini (siydik pufagi, jinsiy a’zolar) qon bilan ta’minlaydi, tashqisi esa chov bog‘lami ostidan o‘tib son (femoral) arteriyasiga aylanadi. Son arteriyasining tarmoqlari son mushaklari, terisi va suyaklarini qon bilan ta’minlaydi. Tizzadan pastroqda son arteriyasi tizza osti (popliteal) arteriyasi deb ataladi, so‘ng katta boldir (tibial) arteriyalariga bo‘linadi: oyoq panjasiga tushadigan oldingi va orqa tarmoq; orqa tarmoq kichik boldir (fibular/peroneal) arteriyasini hosil qiladi va tovon-ost (plantar) arteriyalariga ajraladi.

Kichik arteriyalarning barchasidan istisnosiz arteriolalar chiqadi — juda mayda tomirlar (faqat kapillyarlargina undan ham maydaroq). Ularning tuzilishi arteriyalarnikiga o‘xshaydi, biroq diametri ancha kichik.

Bosim va kasalliklar

Arteriyalarning asosiy vazifasi — yurakdan ma’lum bosim ostida kelayotgan qonni o‘tkazish. Arterial qon bosimining ikki qiymati farqlanadi. Yurak mushagi qisqarganda (miogen mexanizm hisobiga) qonni arteriyalarga haydash uchun bosim yurak bo‘shashgan paytdagidan yuqori bo‘ladi; shu bois qisqarish–bo‘shashish siklida bosim yuqori va pastki chegaralar orasida tebranadi. Yuqori qiymat sistolik bosim, pastki qiymat esa diastolik bosim deyiladi.

Korotkov usuli bilan o‘lchangan, tinch holatdagi sog‘lom odam uchun optimal bosim 120/80 mm simob ustuni (mmHg) dan past bo‘lib, har qanday holatda 140/90 mmHgdan oshmasligi kerak. Bosimning ko‘tarilishi (gipertenziya) odatda qon aylanish tizimi shikastlanish xavfi ortganidan dalolat beradi; bosimning pasayishi (gipotenziya) ham xavfli bo‘lishi mumkin. Gipertenziya davolanmasa, ko‘rishning yomonlashishi, buyrak yetishmovchiligi, yurakning ishemik kasalligi, o‘tkir koronar yetishmovchilik, miya insulti va gipertonik kriz oqibatida o‘lim xavfi oshadi.

1896-yilda italiyalik shifokor Sisipione Riva-Rochchi arterial bosimni o‘lchash uchun zamonaviy apparat prototipini yaratgan va o‘lchash usulini taklif qilgan (manba ko‘rsatilmagan). Riva-Rochchi taklif etgan palpator (barmoqlar bilan paypaslab) usulning kamchiligi shundan iborat ediki, u faqat sistolik bosimni o‘lchash imkonini bergan. 1905-yilda N. S. Korotkov asbobni takomillashtirib, arterial bosimni o‘lchashning yangi usulini taklif etgan — u hozirgacha qo‘llanadi. Bugun uy sharoitida va bosimni uzluksiz kuzatishda shishiriladigan manjet va simob manometrli klassik apparatlardan tashqari, zamonaviy elektron tonometrlar ham ishlatiladi. Ko‘plab mamlakatlarda shifokorlar bosimni shunday qayd etadi: RR=130/85. RR belgilanishi ixtirochi sharafiga qabul qilingan: yuqori qiymat sistolik, pastki qiymat diastolik bosimni bildiradi. Rus tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarda odatda AB=120/70 tarzida yoziladi, bu yerda AB — arterial bosim.

Yurakning uzluksiz ishlashi uchun kislorod va oziqa moddalar zarur. Ularni yetkazib berishni koronar arteriyalar (o‘ng va chap) ta’minlaydi: ular odatda aortal piyozchadan boshlanadi, so‘ng yurak mushagi bo‘ylab tarqalib, mayda tomirlarga bo‘linib miokard ichiga kiradi. Yurak mushagiga qon oqimi bilan uning ehtiyoji o‘rtasidagi muvozanat buzilishi koronar yetishmovchilikka olib keladi (ko‘pincha bu koronar arteriyalardan birining bo‘shlig‘i tomir devoridagi sklerotik o‘zgarishlar tufayli torayishi bilan bog‘liq bo‘ladi). Kasallikning dastlabki davri alomatsiz kechishi mumkin, ammo tomir bo‘shlig‘i sezilarli torayganda ko‘krakda og‘riq paydo bo‘ladi, keyin esa bo‘g‘ilish hissi tobora yaqqol sezila boshlaydi. Jarayon davom etsa, koronar arteriyalar to‘liq berkilishi va miokard infarkti xavfi tug‘ilishi mumkin. Zarurat tug‘ilganda koronar tomirlar tizimi toraygan yoki berkib qolgan arteriyalarni chetlab o‘tib, boshqa tomirlar orqali qon oqimini ta’minlashi mumkin; kasallangan arteriyalar bilan qo‘shni sog‘lom arteriyalar orasidagi bunday qo‘shimcha bog‘lanishlar anastomozlar (anastomoses) deb ataladi.

Turli kasallik holatlari arteriya devorlarining shikastlanishiga olib kelishi mumkin (eng avvalo — ateroskleroz va Menkebarg arteriolosklerozi (Mönckeberg arteriosclerosis)). Tashqi ko‘rinishda bu tomirning torayishi, bo‘rtib chiqishi yoki (kamroq) kengayishi sifatida namoyon bo‘ladi. Bunday shikastlanish ko‘pincha anevrizma deb ataladi; uning sababi arteriyaning o‘zida yoki yaqin to‘qimalarda degenerativ-distrofik jarayonlar, skleroz yoki jarohatlar bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, miya tomirlari anevrizmasi tug‘ma ham bo‘lishi mumkin. Yirik tomirdagi anevrizmaning yorilishi hayot uchun xavfli ichki qon ketishga olib keladi.

Arterial qon ketishi

Qon ketish turlarining ichida arterial qon ketishi eng xavflisi hisoblanadi, chunki u qisqa vaqt ichida katta qon yo‘qotishga olib keladi. Tashqi arterial qon ketish yaradan yorqin qizil (alvon) rangli qonning pulsatsiyalanuvchi oqim bo‘lib otilishi bilan xarakterlanadi. Bunday holatda zudlik bilan tibbiy yordam zarur. Birinchi yordam sifatida avval arteriyani barmoqlar bilan bosib turish, so‘ng shikastlanish joyidan yuqoriroqqa jgut (turniket) qo‘yish kerak.