Zamburug‘ mitseliysi

Mikroskop ostida ko‘rilgan qora aspergill mitseliysi
Yog‘och g‘o‘la ostidagi noma’lum zamburug‘ mitseliysi

Mitseliy, yoki zamburug‘ to‘ri (lot. mycelium) — zamburug‘lar va aktinomitsetlarning vegetativ tanasi (ayrim tadqiqotchilar aktinomitsetlarning bakterial tabiatini ta’kidlab, ularning zamburug‘ mitseliysiga o‘xshash tuzilmasini ingichka iplar deb ataydilar). U zamburug‘larda qalinligi 1,5—10 mkm, aktinomitsetlarda esa 0,5—1,0 mkm bo‘lgan ingichka, shoxlangan ipchalardan tashkil topgan. Bu ipchalar gifalar deb ataladi. Mitseliy substratda va uning yuzasida rivojlanadi.

Gifalarning tuzilishi

Mitseliy faqat uchki qismidan (apikal) o‘sadi. Zamburug‘larda hujayralarga bo‘linmagan (senotsitik) mitseliy uchraydi: unda hujayralararo to‘siqlar bo‘lmaydi va u juda katta bitta hujayradan iborat bo‘lib, ko‘p sonli yadrolarga ega (bu holat zigomitsetlarga xos). Shuningdek, hujayralarga bo‘lingan (septalangan) mitseliy ham mavjud. Unda hujayralararo to‘siqlar (septalar) bo‘ladi va har bir hujayrada bitta yoki bir nechta yadro joylashadi. Aktinomitsetlar mitseliysida yadro bo‘lmaydi; u alohida hujayralarga bo‘linishi yoki yaxlit holatda qolishi mumkin.

Septalarda oddiy va murakkab teshikchalar bo‘lishi mumkin. Oddiy teshikchalar askomitsetlarga xos. Murakkab teshikchalar ko‘pincha qisqichsimon tutashmalar (clamp connections) bilan birga uchraydi. Bular septalar yonida joylashgan, bir hujayraga birikib, qo‘shni hujayraga yetib boradigan ilmoqsimon o‘simtalardir. Bunday hujayrada ikkita yadro bo‘ladi va zamburug‘ mitseliysi dikariotik deb ataladi. Bu xususiyat askomitsetlar va bazidiomitsetlarga xos. Qisqichsimon tutashmalar hujayralar bo‘linishida muhim ahamiyatga ega.

Mitseliyning shakllari

  • Pardalar — turli o‘lcham va qalinlikdagi, och rangli gifalarning zich, yassi chigallaridir. Ular substratga birikishga xizmat qiladi. Fermentlari yordamida sellulozani parchalab, uni o‘zlashtiradi.
  • Ip tutamlari — zamburug‘ning bir-biriga qo‘shilib ketgan ipsimon gifalaridan iborat. Substratga birikishni va zamburug‘ning tarqalishini ta’minlaydi. Qisqa, kam shoxlangan yoki uzun, kuchli shoxlangan bo‘lishi mumkin.
  • Rizomorflar — uzunligi 5 metrgacha yetadigan yo‘g‘on ip tutamlari. Ularning tashqi qavati to‘q rangli, zich gifa iplaridan, ichki qismi esa och rangli, siyrak joylashgan ip tutamlaridan iborat.
  • Rizoktoniyalar — havoda joylashgan ingichka ip tutamlari. Substratga birikish va tarqalish uchun xizmat qiladi.
  • Sklerotsiylar — gifalarning juda zich chigallaridir. Ularda ko‘plab ipsimon shoxlanishlar mavjud. Sklerotsiylar ko‘pincha zamburug‘ning meva hosil qilish jarayonida shakllanadi. Ular noqulay sharoitlarga chidab o‘tishga yordam beradi.
  • Stromalar — xo‘jayin o‘simlik to‘qimasi bilan birikib ketgan yassi, zich tuzilmalar. Zamburug‘ sporalarini saqlashga xizmat qiladi.
  • Meva tanasi — zamburug‘ning spora hosil qilishiga xizmat qiladi.

Meva tanalari

Meva tanalari bazidiomitsetlarda soxta to‘qima — zich chirmashgan mitseliy gifalaridan tashkil topgan plektenximadan (plectenchyma) hosil bo‘ladi. U haqiqiy to‘qimadan farq qiladi: haqiqiy to‘qima hujayralarning uch yo‘nalishda bo‘linishi natijasida, soxta to‘qima esa bir yo‘nalishda bo‘linishi natijasida shakllanadi. Bazidiomitsetlarda mitseliy ko‘pincha ko‘p yillik, boshqa zamburug‘larda esa bir yillik bo‘ladi.