
A immunoglobulinlari (IgA) — antitanalar sinfi. IgA organizmning ajratmalarida ayniqsa ko‘p uchraydi (so‘lakda, hazm shirasida, shilliq qavat ajratmalarida, jumladan burunda va sut bezi ajratmalarida). Ularning qon plazmasidagi ulushi barcha immunoglobulinlarning 10—15 % ini tashkil etadi. Har sutkada ichak bo‘shlig‘iga odam organizmidan 3 dan 5 g IgA ajraladi. Odamda IgA ning ikkita kenja sinfi mavjud: IgA1 va IgA2. Organizmda IgA asosan monomer va dimer shaklida uchraydi. IgA1 molekulalari asosan plazmada, ya’ni qonda, IgA2 esa ajratmalarda ko‘p uchraydi. IgA1 va IgA2 ni ishlab chiqaruvchi hujayralar, ya’ni sekretsiya qiluvchi hujayralar, turli limfoid to‘qimalarda har xil nisbatda uchraydi.
Tuzilishi
IgA monomeri antitanalarga xos tuzilishga ega bo‘lib, ikkita og‘ir zanjir va ikkita yengil zanjirdan iborat. Og‘ir zanjir o‘zgaruvchan soha (V-soha), uchta doimiy domen (C-domen) va egiluvchan bog‘lovchi qismdan tashkil topgan. Odamda IgA ning ikkita kenja sinfi — IgA1 va IgA2 mavjud bo‘lib, ularning og‘ir zanjirlari mos ravishda α1 va α2 deb belgilanadi. Har ikkala kenja sinf kuchli darajada glikozillangan oqsillardir. IgA2 kenja sinfining ikkita allel varianti mavjud: A2m(1) va A2m(2). Egiluvchan bog‘lovchi qism hisobga olinmaganda, α1 va α2 bir-biriga 95 % gomologik hisoblanadi. Farqlar og‘ir zanjirlarning C-sohalaridagi 14 ta aminokislota pozitsiyasiga tegishli, biroq allotiplar A2m(1) va A2m(2) bu pozitsiyalar bo‘yicha farqlanmaydi. A2m(1) va A2m(2) o‘rtasidagi farqlar egiluvchan bog‘lovchi sohalarda joylashgan. α1 va α2 ning mazkur sohalari sezilarli farq qiladi: α1 ning bog‘lovchi qismi 13 ta aminokislotaga uzunroq (α2 dagi qismga nisbatan). Bundan tashqari, α1 ning 224—239-pozitsiyalarida tandem duplikatsiya yuz bergan. Odam so‘lagi va yo‘g‘on ichagida proteolitik fermentlar mavjud bo‘lib, ular α1 ning aminokislotalar zanjirini aynan duplikatsiya yuz bergan sohada parchalaydi. Shunday faollikka ega fermentlar ayrim bakteriyalarda ham uchraydi, masalan, Streptococcus sanguinis[inglizcha], Neisseria gonorrhoeae va Neisseria meningitidis. Duplikatsiyalangan bu bo‘lak mavjud bo‘lmagan IgA2 ga mazkur fermentlar ta’sir qilmaydi. Taxminlarga ko‘ra, evolyutsiya davomida IgA2 bakteriyalar ta’sirida parchalanmaydigan, ya’ni bakterial proteolizga chidamli IgA varianti sifatida paydo bo‘lgan.
IgA molekulasida og‘ir va yengil zanjirlardan tashqari J-zanjir[inglizcha] va sekretor komponent[inglizcha] ham mavjud. IgM dagi kabi, IgA da ham J-zanjir molekulaning polimerlanishi uchun zarur. J-zanjir molekulyar massasi 15 kDa bo‘lgan kichik oqsil bo‘lib, immunoglobulinlarga gomologik emas. IgA sintezining yakuniy bosqichida J-zanjir og‘ir zanjirning C-uchki qismi bilan disulfid bog‘lar orqali o‘zaro ta’sirlashadi. Odatda IgA ning multimer shakllari dimerlardan iborat bo‘ladi, ammo ikkitadan ortiq monomerni saqlovchi IgA molekulalari ham uchraydi. IgA ning ajratiladigan fraksiyasida sekretor komponent bo‘ladi. Sekretor komponent bir nechta polipeptiddan tashkil topgan bo‘lib, ular bir-biriga yaqin antigen xususiyatlarga ega va ekspressiyalanadi — ya’ni epiteliy hujayralari yuzasida namoyon bo‘ladi hamda IgA dimerlari bilan o‘ziga xos tarzda bog‘lana oladi. IgA dimeri va sekretor komponent majmuasi endotsitozga uchrab, sitoplazma bo‘ylab hujayraning apikal qismiga ko‘chadi. U yerda proteolitik fermentlar ta’siriga uchrashi natijasida subepitelial bo‘shliqqa ajraladigan sekret tarkibiga chiqarilish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Vazifalari
IgA ning asosiy vazifasi — organizm shilliq qavatlarida birinchi himoya chizig‘ini hosil qilib, viruslarning kirib kelishiga to‘sqinlik qilish. IgA komplement tizimi bilan o‘zaro ta’sirlashmaydi va bakteritsid xususiyatga ega emas, lekin bakterial toksinlarni neytrallashda qatnashadi. Sutemizuvchilarda, jumladan odamda, IgA og‘iz sutida o‘ziga xos immunitetni yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda ta’minlash uchun yetarli miqdorda uchraydi.
Qonda IgA Fc-retseptor CD89 bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Bu retseptor effektor immun hujayralarida ifodalanadi va natijada yallig‘lanish jarayonlari boshlanadi. IgA saqlovchi komplekslarning CD89 bilan o‘zaro ta’siri antitanalarga bog‘liq sitotoksiklikni, eozinofillar va bazofillar degranulyatsiyasini, shuningdek fagotsitar faollikni monotsitlar, makrofaglar va neytrofillarda faollashtiradi.
Klinik ahamiyati
Genetik sabablar tufayli IgA miqdorining kamayishi yoki butunlay yo‘qligi A immunoglobulinining selektiv yetishmovchiligi[inglizcha] deb ataladi va klinik jihatdan og‘ir immun tanqislik shaklida namoyon bo‘lishi mumkin. Ba’zan IgA miqdori kamaygan yoki umuman IgA bo‘lmagan odamlarning qonida anti-IgA antitanalari uchraydi. Ular tarkibida IgA bo‘lgan moddalar qonga tushganda anafilaktik shok chaqirishi mumkin.
IgA ning buyraklarda to‘planishi IgA-nefropatiya deb ataladigan holatni yuzaga keltiradi. Bu kasallikda IgA nima sababdan buyraklarda to‘planishi hozircha noma’lum. Ayrim taxminlarga ko‘ra, bunga immun tizimi faoliyatidagi buzilishlar sabab bo‘lishi mumkin. IgA ishtirok etishi mumkinligi ko‘rsatilgan kasalliklardan biri — seliakiya.
IgA va komplement tizimiga mansub C3 komponentining[inglizcha] mayda qon tomirlarida to‘planishi gemorragik vaskulit yoki Shenleyn — Genox purpurasi deb ataluvchi tizimli kasallikka sabab bo‘lishi mumkin. Odatda bu kasallik kichik yoshdagi bolalarda uchraydi va terini va biriktiruvchi to‘qimalarni, moyak xaltasini, bo‘g‘imlarni, ovqat hazm qilish yo‘lini va buyraklarni zararlaydi. Ko‘p hollarda gemorragik vaskulit infeksiyadan, ayniqsa yuqori nafas yo‘llari infeksiyasidan keyin boshlanadi va ikki hafta ichida o‘tib ketadi, chunki jigar IgA to‘plamlarini parchalab boradi.
Adabiyotlar
- Galaktionov V. G. Immunologiya. — M.: «Akademiya» nashriyot markazi, 2004. — 528 bet — ISBN 5-7695-1260-1.