Ingibitorlar (lot. inhibere — «kechiktirmoq, to‘xtatib turmoq») — fiziologik va fizik-kimyoviy (asosan fermentativ) jarayonlarning kechishini sekinlashtiruvchi yoki to‘xtatuvchi moddalar uchun umumiy nomdir.

Keng tarqalgan fikrga zid ravishda, ingibitor va katalizator bir-biriga qarama-qarshi tushunchalar emas, chunki ingibitor reaksiya davomida sarflanib ketadi, katalizator esa odatda saqlanib qoladi.

Tavsif

Ingibitorlarning ta’siri faol markazlar yoki faol zarrachalar ishtirokida kechadigan katalitik va zanjirli reaksiyalar uchun xosdir. Reaksiyaning sekinlashishi yoki oldini olinishi shunday bilan bog‘liqki, ingibitor katalizatorning aktiv markazlarini bloklaydi yoki faol zarrachalar bilan reaksiyaga kirishib, kam faol radikallar (radicals) hosil qiladi. Ingibitor sistema tarkibiga odatda reagents kontsentratsiyasiga nisbatan ancha kichik miqdorda kiritiladi.

Hozirgi vaqtda ingibitorlar oziq-ovqat sanoatida keng qo‘llaniladi: ular yog‘larning gidrolizi, oksidlanish reaksiyalari va achish (fermentatsiya) jarayonlarini sekinlashtirish yoki oldini olish uchun ishlatiladi.

Ingibitorlarga misollar

Masalan:

• gidroxinon — benzaldegidning oksidlanish reaksiyasi ingibitori;
• texnetsiy birikmalari — po‘latlarning korroziyasi (corrosion) ingibitorlari;
• difenilketon — stirol polimerlanishi ingibitori;
• azot trixloridi — xlorning vodorod bilan reaksiyasi uchun kuchli ingibitor, bu moddadan bir mingdan bir foiz miqdorning o‘zi reaksiyani to‘xtatish uchun yetarli bo‘ladi.

Metall korroziyasi ingibitorlari

Amaliy jihatdan eng katta ahamiyatga ega bo‘lgan moddalardan biri — metall korroziyasi ingibitorlaridir. Zamonaviy tasavvurlarga ko‘ra, korroziya ingibitorlarining ta’sir mexanizmi elektrokimyoviy tabiatga ega. Metall korroziyasi nuqtai nazaridan ingibitor deb, metall yuzasiga adsorbsiyalanib (adsorption), uning potensialini ko‘proq musbat tomonga siljituvchi va shu orqali korroziya jarayonini sekinlashtiruvchi moddalarga aytiladi.

Ko‘pincha korroziya ingibitorlari qatoriga korroziya muhitining agressivligini kamaytiradigan yoki metall yuzasida himoya qatlami (plyonka) hosil qiluvchi moddalar ham kiritiladi. Bu himoya qatlami ingibitorning eritma, metall yoki uning korroziya mahsulotlari bilan o‘zaro ta’siridan hosil bo‘ladi; bunday moddalar qoplovchi ingibitorlar deb ataladi.

Korroziya ingibitori sifatida qarash mumkin bo‘lgan moddalarning soni juda ko‘p. Ayniqsa aminlar, azot saqlovchi geterotsiklik birikmalar, tiollar, mochevina va tiomochevina, sulfidlar, aldegidlar va boshqa ko‘plab birikmalar kuchli ingibitorlik xususiyatiga ega.

Tibbiyotdagi ingibitorlar

Organik reaksiyalarni ingibirlaydigan moddalar odam va hayvon kasalliklarini davolashda dori vositasi sifatida keng qo‘llanadi.

Masalan, neyraminidaza (neuraminidase) ingibitorlari grippni davolashda qo‘llanadi.

Zidovudin — teskari transkriptaza (reverse transcriptase) ingibitori bo‘lib, OIV (VICH) infeksiyasida antiretrovirus terapiya tarkibida qo‘llanadi.