Antigen (antigen) (ingl. antigen — antibody generator, ya’ni «antitel (qarshi tana) ishlab chiqarishni qo‘zg‘atuvchi») — organizm uni begona deb qabul qiladigan va unga qarshi immun javob hosil qilib, bu moddaning organizmdan chiqarib yuborilishiga qaratilgan reaksiya beradigan moddadir. Odatda antigen sifatida oqsil va polisaxaridlardan iborat makromolekulalar ishtirok etadi; jumladan, kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroorganizmlar va viruslar tarkibiy qismlari hamda o‘smа (shish) hujayralari tarkibidagi molekulalar. Molekulyar massasi kichik bo‘lgan, gaptenlar (haptens) deb ataluvchi moddalar sinfi ham mavjud: ular immun javobni faqat organizmning o‘z oqsillari bilan birikkanidan keyin chaqiradi, biroq organizmda ularga xos (spetsifik) antitellar bo‘lsa, tashuvchi oqsilsiz holatda ham ular bilan bog‘lana oladi.
Biokimyo nuqtayi nazaridan antigen — antitela bilan spetsifik tarzda bog‘lana oladigan har qanday molekuladir. Organizmga nisbatan antigenlar tashqi ham, ichki kelib chiqishga ega bo‘lishi mumkin. Har bir antigen antitellar bilan bog‘lana olsa-da, ularning barchasi ham organizmda bu antitellarning ommaviy ishlab chiqarilishini, ya’ni immun javobni keltirib chiqarmaydi. Organizmda immun javob chaqira oladigan antigen immunogen (immunogen) deb ataladi.
Antigenlar, odatda, oqsillar yoki polisaxaridlar bo‘lib, bakteriya hujayralari, boshqa organizm to‘qima hujayralari, viruslar va boshqa mikroorganizmlarning qismlarini tashkil etadi. Lipidlar va nuklein kislotalar odatda faqat oqsillar bilan kompleks holatida immunogen xususiyat ko‘rsatadi. Oddiy moddalar, hatto metallar ham, agar tashuvchi oqsil bilan kompleks hosil qilsa, spetsifik antitellar ishlab chiqarilishini chaqirishi mumkin. Bunday moddalar gaptenlar (haptens) deb ataladi.
Mikroblarga aloqador bo‘lmagan antigenlarga gul changi (polen), tuxum oqsili, to‘qima va organ transplantatlari oqsillari, shuningdek gemotransfuziya (qon quyish) paytida qon hujayralari yuzasidagi oqsillar kiradi.
Allergenlar — allergik reaksiyalarni keltirib chiqaradigan antigenlardir.
Modda antigen rolini shunda bajaradiki, u antigen taqdim etuvchi hujayralar ichida asosiy gistosovuqmoslik majmuasi oqsillari bilan (ingl. MHC) kompleks hosil qiladi va boshqa immun hujayralarga antigen sifatida “taqdim etish” uchun ularning yuzasiga chiqariladi. Taqdim etilayotgan antigen turiga va gistosovuqmoslik majmuasi molekulasining turiga qarab immun tizimning turli hujayralari faollashadi. Xususan, aynan shu antigenni tanib olishga moslashgan maxsus antitellarni ishlab chiqara oladigan B-limfotsitlar differensiyalanishi mumkin — bu esa organizmga keyinchalik ushbu antigenni erkin holatda ham tanib olish imkonini beradi.
Tasnif
Kelib chiqishiga ko‘ra antigenlar ekzogen, endogen va autoantigenlarga ajratiladi.
Ekzogen antigenlar
Ekzogen antigenlar organizmga tashqi muhitdan nafas olish, yutish yoki in’yeksiya orqali kiradi. Bunday antigenlar antigen taqdim etuvchi hujayralarga fagotsitoz yoki pinotsitoz yo‘li bilan kiradi va so‘ng mayda bo‘laklarga parchalanib qayta ishlanadi (protsessing). Keyin antigen taqdim etuvchi hujayralar bu bo‘laklarni o‘z yuzasida T-xelperlar (CD4+) ga II tur asosiy gistosovuqmoslik majmuasi molekulalari (MHC II) orqali taqdim etadi.
Endogen antigenlar
Endogen antigenlar organizm hujayralarida tabiiy metabolizm jarayonida yoki virusli hamda hujayra ichki bakterial infeksiya oqibatida hosil bo‘ladi. Bu fragmentlar keyin hujayra yuzasida I tur gistosovuqmoslik majmuasi oqsillari bilan (MHC I) kompleks holatda taqdim etiladi.
Agar taqdim etilgan antigenlar sitotoksik limfotsitlar (CTL, CD8+) tomonidan tanilsa, T-hujayralar turli toksik moddalarning ajralishini (sekretsiyasini) kuchaytiradi; ular infeksiyalangan hujayrada apoptoz yoki lizisni chaqiradi. Sitotoksik limfotsitlar sog‘lom hujayralarni o‘ldirmasligi uchun, autoreaktiv T-limfotsitlar tolerantlikka oid tanlanish jarayonida (tolerantlik bo‘yicha selektsiya) immun repertuardan chiqarib tashlanadi.
Autoantigenlar
Autoantigenlar — odatda normal oqsillar yoki oqsil komplekslari (shuningdek oqsillarning DNK yoki RNK bilan komplekslari) bo‘lib, autoimmun kasalliklari bo‘lgan bemorlarda immun tizim tomonidan “begona” sifatida tanib olinadi. Me’yorda bunday antigenlar immun tizim tomonidan tanilmasligi kerak, biroq genetik omillar yoki atrof-muhit ta’siri sababli ayrim bemorlarda ularga nisbatan immunologik tolerantlik yo‘qolishi mumkin.
T-ga bog‘liq va T-ga bog‘liq bo‘lmagan antigenlar
T-hujayralar tomonidan qo‘shimcha stimulyatsiyasiz B-hujayralarda antitela ishlab chiqarilishini chaqira olish qobiliyatiga ko‘ra antigenlar T-ga bog‘liq va T-ga bog‘liq bo‘lmagan turlarga bo‘linadi. T-ga bog‘liq antigenlar T-hujayralar yordamisiz antitela ishlab chiqarilishini o‘zi mustaqil chaqira olmaydi. Bunday antigenlarda ko‘p miqdorda takrorlanuvchi epitoplar bo‘lmaydi; ularga asosan oqsillar kiradi. B-hujayra T-ga bog‘liq antigenni o‘ziga xos B-hujayra retseptori orqali tanigach, u limfoid follikulaning germinal markaziga ko‘chadi. Bu yerda T-limfotsitlar ishtirokida faollashgan hujayra tez ko‘payadi (proliferatsiya), immunoglobulinlarning o‘zgaruvchan qismlarini kodlovchi genlarda somatik gipermutagenez yuz beradi va so‘ng seleksiya amalga oshadi.
T-ga bog‘liq bo‘lmagan antigenlar B-hujayralarni T-hujayralar yordamisiz ham faollashtira oladi. Ular tuzilishida antigen determinantlarining ko‘p martalab takrorlanishi bilan xarakterlanadi; bu turga polisaxaridlar kiradi. Boshqa antigenlarga xos B-hujayralarni ham faollashtirish (ya’ni poliklonal faollashuv) qobiliyatiga ko‘ra T-ga bog‘liq bo‘lmagan antigenlar ikki turga bo‘linadi: I tur poliklonal faollashuvni chaqiradi, II tur esa chaqirmaydi.
T-ga bog‘liq bo‘lmagan antigenlar bilan faollashgan B-hujayralar limfoid follikulalarning chekka zonalariga o‘tadi va bu yerda T-hujayralar ishtirokisiz ko‘payadi. Shuningdek, ularda somatik mutagenez ham bo‘lishi mumkin, ammo T-ga bog‘liq faollashuvdan farqli ravishda bu majburiy emas.
T-ga bog‘liq ham, T-ga bog‘liq bo‘lmagan antigenlar ta’sirida faollashgan B-hujayralar har ikkala holatda ham plazmatik hujayralar va xotira B-hujayralariga differensiyalanadi.
O‘smalar antigenlari
O‘smа (shish) antigenlari yoki neoantigenlar (neoantigens) — o‘sma hujayralari yuzasida MHC I yoki MHC II molekulalari orqali taqdim etiladigan antigenlardir. Bunday antigenlar o‘sma hujayralari tomonidan taqdim etilishi mumkin va normal hujayralarda uchramaydi; bu holda ular o‘smaga xos antigenlar (tumor-specific antigen, TSA) deyiladi va ko‘pincha o‘smaga xos mutatsiyalar natijasida paydo bo‘ladi. Biroq ko‘proq uchraydiganlari — sog‘lom hujayralarda ham, o‘sma hujayralarida ham taqdim etiladigan antigenlar bo‘lib, ular o‘sma bilan bog‘liq antigenlar (tumor-associated antigen, TAA) deb ataladi. Bunday antigenlarni tanigan sitotoksik T-limfotsitlar hujayralarni ular ko‘payib ketishidan (proliferatsiya) yoki metastaz berishidan oldin yo‘q qilishi mumkin.
Nativ antigenlar
Nativ antigen — antigen taqdim etuvchi hujayra (APC) tomonidan hali mayda qismlarga parchalanib qayta ishlanmagan antigen. T-limfotsitlar nativ antigenlar bilan bevosita bog‘lana olmaydi, shuning uchun ularga APC tomonidan protsessing zarur; B-hujayralar esa qayta ishlanmagan antigenlar bilan ham faollashishi mumkin.
